Экономика, білім беру, мемлекеттік басқару салаларымен қатар құқық жүйесі де бұл үдерістен тыс қалып отырған жоқ. Әсіресе сот төрелігін жүзеге асыру саласында цифрландыру азаматтардың құқықтарын қорғау механизмдерін жетілдіруге, сот процесінің тиімділігі мен қолжетімділігін арттыруға бағытталған маңызды факторға айналып отыр. Осы тұрғыда азаматтық сот ісін жүргізуді цифрландыру құқықтық жүйенің заманауи дамуындағы өзекті бағыттардың бірі болып табылады.
Азаматтық сот ісін жүргізу азаматтардың күнделікті өмірімен тығыз байланысты. Мүліктік қатынастар, еңбек даулары, отбасылық мәселелер, шарттық міндеттемелер – мұның барлығы азаматтық процестің аясында қаралады. Сондықтан азаматтық сот ісін жүргізудің тиімді ұйымдастырылуы азаматтардың сотқа деген сеніміне және құқықтық қорғаудың сапасына тікелей әсер етеді. Цифрлық технологияларды енгізу осы процесті жеңілдетуге және оны заман талабына сай бейімдеуге мүмкіндік береді.
Цифрландырудың ең маңызды нәтижелерінің бірі – сотқа жүгінудің қолжетімділігін арттыру. Электрондық форматта талап арыз беру, сот құжаттарын онлайн түрде жолдау, істің қозғалысын қашықтан бақылау мүмкіндігі азаматтарға сот процесіне белсенді қатысуға жағдай жасайды. Бұл әсіресе уақыт пен қаржы ресурстары шектеулі азаматтар үшін үлкен маңызға ие. Сотқа жүгіну рәсімінің жеңілдетілуі азаматтардың өз құқықтарын қорғауға деген ынтасын арттырады.
Сонымен қатар азаматтық сот ісін жүргізуді цифрландыру процессуалдық әрекеттердің жедел жүзеге асырылуына ықпал етеді. Электрондық құжат айналымы қағазбастылықты азайтып, сот өндірісіндегі артық бюрократиялық кедергілерді жоюға мүмкіндік береді. Процессуалдық мерзімдердің автоматты түрде есептелуі мен бақылауда болуы істің созбалаңға салынуына жол бермеуге бағытталған тиімді құрал ретінде көрініс табады. Бұл азаматтық істерді уақытылы қарау қағидатын қамтамасыз етуге ықпал етеді.
Цифрлық технологиялардың енгізілуі азаматтық процестегі дәлелдемелер институтының дамуына да әсер етуде. Қазіргі таңда электрондық құжаттар, цифрлық жазбалар, электрондық хат-хабарлар сотта дәлелдеме ретінде кеңінен қолданылады. Бұл азаматтық сот ісін жүргізудің заманауи шындыққа бейімделіп отырғанын көрсетеді. Мұндай жағдайда соттың міндеті – цифрлық дәлелдемелердің заңдылығын, сенімділігін және іске қатыстылығын мұқият бағалау болып табылады.
Азаматтық сот ісін жүргізуді цифрландыру соттың рөлін де белгілі бір деңгейде қайта қарауды талап етеді. Сот тек дауды шешетін орган ғана емес, сонымен қатар процессуалдық тәртіптің сақталуын және электрондық құралдардың дұрыс қолданылуын қамтамасыз ететін жетекші субъект ретінде әрекет етеді. Бұл соттың ұйымдастырушылық және бақылау функцияларын күшейтіп, азаматтық процестің сапасын арттыруға бағытталады.
Цифрландыру сот процесінің жариялылығы мен ашықтығын қамтамасыз етуге де мүмкіндік береді. Сот актілерінің электрондық форматта қолжетімді болуы, сот отырыстары туралы ақпараттың ашық жариялануы сот жүйесінің транспаренттілігін арттырады. Бұл азаматтардың сот қызметі туралы ақпарат алу мүмкіндігін кеңейтіп, құқықтық мәдениеттің қалыптасуына оң әсер етеді. Ашықтық қағидаты сот төрелігінің беделін нығайтуда маңызды рөл атқарады.
Сонымен бірге цифрландыру жаңа сын-қатерлерді де туындатады. Ақпараттық қауіпсіздік, жеке деректерді қорғау, электрондық жүйелердің үздіксіз жұмыс істеуі – азаматтық сот ісін жүргізудің ажырамас бөлігіне айналып отыр. Бұл мәселелер цифрлық технологияларды енгізу барысында құқықтық реттеудің маңыздылығын көрсетеді. Цифрландыру тек техникалық үдеріс емес, ол жан-жақты құқықтық қамтамасыз етуді талап етеді.
Азаматтық сот ісін жүргізудің цифрлық дамуы заңгер кадрлардың кәсіби даярлығына да жаңа талаптар қояды. Қазіргі заңгер тек құқық нормаларын білумен шектелмей, электрондық сот жүйелерінде жұмыс істеу дағдыларын да меңгеруі тиіс. Осы тұрғыда заң факультеттерінің, соның ішінде азаматтық құқық, азаматтық іс жүргізу және еңбек құқығы саласында мамандар даярлайтын кафедралардың рөлі ерекше. Теориялық білім мен практикалық дағдыларды ұштастыра отырып, заманауи талаптарға сай заңгерлерді даярлау құқықтық мемлекеттің дамуына негіз болады.
Қорытындылай келе, азаматтық сот ісін жүргізуді цифрландыру – құқықтық жүйенің эволюциялық дамуының заңды кезеңі. Ол сот процесін қолжетімді, жедел және ашық етуге бағытталған. Цифрлық технологиялар азаматтардың құқықтарын қорғаудың жаңа мүмкіндіктерін ашып, азаматтық сот ісін жүргізудің тиімділігін арттырады. Бұл үдеріс сот жүйесінің ғана емес, жалпы құқықтық мемлекеттің дамуына ықпал ететін маңызды фактор болып қала береді.
Нурахметова Гульмира Галиевна,
әл-Фараби атындағы ҚазҰУ, заң факультеті
заң ғылымдарының кандидаты, Азаматтық құқық және азаматтық іс жүргізу, еңбек құқығы кафедрасының доценті
