Талдау - Turan times https://turantimes.kz/ ru Талдау - Turan times DataLife Engine Қазақстанда жаңа Конституцияның жобасы жарияланды https://turantimes.kz/talday/66381-azastanda-zhaa-konstitucijany-zhobasy-zharijalandy.html https://turantimes.kz/talday/66381-azastanda-zhaa-konstitucijany-zhobasy-zharijalandy.html AmandyqAudaru Thu, 12 Feb 2026 14:25:00 +0500 «Egemen Qazaqstan» газетінде Қазақстан Республикасы Конституциясының жаңа жобасы жарияланды. Төменде толық мәтіні ұсынылып отыр, деп хабарлайды Turantimes.kz тілшісі Egemen.kz-ке сілтеме жасап.

]]> Біз, біртұтас Қазақстан халқы, байырғы қазақ жерінде мемлекеттілікті нығайта отырып,

 

Ұлы Даланың мыңдаған жылдық тарихының сабақтас­тығын сақтап,

 

мемлекеттің унитарлы сипатын, оның шекарасы мен аумағының тұтастығына қол сұғуға болмайтынын нақтылап,

 

Әділетті Қазақстан идеясын және Заң мен Тәртіп қағидатын ұстанып,

 

адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтары мүлтіксіз сақталатынын мәлімдеп,

 

бірлік пен ынтымақ, этносаралық және конфессияаралық татулық қағидаттарына сүйеніп,

 

мәдениет пен білім, ғылым мен инновация құндылық­тарын бағдарға алып,

 

табиғатты аялау қажеттігін мойындап,

 

бейбітшілікке және барлық елмен достыққа ұмтылып,

 

келешек ұрпақ алдындағы аса жоғары жауапкершілікті сезініп,

 

Қазақстан Республикасының Ата Заңын – осы Конституцияны қабылдаймыз.

 

 

 

І бөлім

 

Конституциялық құрылыс негіздері

 

 

 

1-бап

 

Қазақстан Республикасы – демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет. Мемлекеттің ең жоғары құндылығы – адам мен оның өмірі, құқықтары мен бостандықтары.

 

 

 

2-бап

 

Қазақстан Республикасы – унитарлы мемлекет. Басқару үлгісі – президенттік республика.

Қазақстан Республикасының Егемендігі оның бүкіл аумағын қамтиды. Мемлекет өз аумағының тұтастығын, қол сұғылмауын, бөлінбеуін қамтамасыз етеді.

Қазақстан Республикасының әкімшілік-аумақтық құрылысы конституциялық заңда айқындалады.

Қазақстан Республикасының елордасы – Астана қаласы. Елорда мәртебесі конституциялық заңда айқындалады.

Қазақстан Республикасы мен Қазақстан атауларының мәні бірдей.

Қазақстан Республикасының ұлттық валютасы (ақша бірлігі) – теңге.

Теңгені эмиссиялау айрықша құқығы Қазақстан Республикасына тиесілі.

 

Қазақстан Республикасының Егемендігі, Тәуелсіздігі, унитарлығы, аумақтық тұтастығы мен басқару үлгісі өзгермейді.

 

 

3-бап

 

Қазақстан Республикасы қызметінің негіз құраушы қағидаттары: Егемендік пен Тәуелсіздікті қорғау; адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын сақтау; заң мен тәртіп үстемдігін қамтамасыз ету; жалпыұлттық бірлікті бекемдеу; халықтың әл-ауқатын арттыру; жауапты әрі жасампаз отаншылдық идеясын ілгерілету; қоғамдық диалогты дамыту; еңбексүйгіштік, прогресс, білім құнды­лықтарын бекіту; жоғары экологиялық мәдениетті қалыптас­тыру; тарихи-мәдени мұраны сақтау; төл мәдениетті

қолдау.

Қазақстан Республикасы адам капиталын, білімді, ғылымды, инновацияны дамытуды мемлекет қызметінің стратегиялық бағыты деп таниды.

 

 

4-бап

 

Қазақстан халқы – мемлекеттік биліктің бірден-бір бастауы және Егемендік иесі.

Халық билікті жалпыхалықтық референдум және еркін сайлау арқылы тікелей жүргізеді, сондай-ақ өз билігін мемлекеттік органдар арқылы жүзеге асырады.

Қазақстан Республикасында билікті ешкім де иемденіп кете алмайды. Билікті иемденіп кету заңмен қудаланады. Халық пен мемлекет атынан әрекет ету құқығы Қазақстан Республикасының Президентіне, сондай-ақ конституциялық өкілеттігі шегінде Қазақстан Республикасының Құрылтайына тиесілі. Қазақстан Республикасының Үкіметі мен өзге де мемлекеттік органдар өздеріне берілген өкілеттік шегінде мемлекет атынан әрекет етеді.

Қазақстан Республикасында мемлекеттік билік біртұтас, ол заң шығарушы, атқарушы, сот тармақтарына бөліну және өзара іс-қимыл жасау қағидатына сәйкес Конституция мен заңдар негізінде жүзеге асырылады.

 

 

5-бап

 

Қазақстан Республикасының қолданыстағы құқығы – Конституцияның, оған сәйкес келетін заңдардың, Қазақстан Республикасы Конституциялық Соты мен Қазақстан

Респуб­ли­ка­сы Жоғарғы Сотының нормативтік қаулыларының, өзге де нормативтік құқықтық актілердің, Қазақстан Республи­касының халықаралық шарт міндеттемелерінің

нормалары.

Конституцияның ең жоғары заңды күші бар және ол Қазақстан Республикасының бүкіл аумағында тікелей қолданылады.

Қазақстан Республикасының аумағында халықаралық шарттарды қолдану тәртібі заңдарда айқындалады.

Барлық заңдар мен Қазақстан Республикасы ратифика­циялаған халықаралық шарттар жарияланады. Азаматтардың құқықтарына, бостандықтары мен міндеттеріне қатысты нормативтік құқықтық актілердің ресми жариялануы – оларды қолданудың міндетті шарты.

Азаматтарға жаңа міндеттер жүктейтін немесе олардың жағдайын нашарлататын заңдардың кері күші болмайды.

Жауаптылықты белгілейтін немесе күшейтетін заңдардың кері күші болмайды.

 

Жаңа заң бұрын жасалған құқық бұзушылық үшін жауаптылықты жоятын немесе жеңілдететін болса, онда жаңа заң қолданылады.

 

Қазақстан Республикасының жекелеген өңірлерінің экономикасын қарқынды дамыту мақсатында қаржы саласына қатысты арнаулы құқықтық режим немесе «қарқынды дамитын қала» арнаулы құқықтық режимі конституциялық заңдарға сәйкес белгіленуі мүмкін. Осы арнаулы құқықтық режимдер мемлекеттік басқару, сот жүйесінің жұмыс істеу ерекшеліктерін көздеуі мүмкін.

 

 

6-бап

 

Қазақстан Республикасында идеологиялық және саяси әралуандық танылады.

Қоғамдық бірлестіктер заң алдында тең. Мемлекеттің қоғамдық бірлестік ісіне, ал қоғамдық бірлестіктің мемлекет ісіне заңсыз араласуына және қоғамдық бірлестікке мемлекеттік орган функцияларын жүктеуге жол берілмейді. Мемлекеттік органда саяси партия ұйымын құруға жол берілмейді.

Мақсаты немесе әрекеті конституциялық құрылыс негіздерін күштеп өзгертуге, Қазақстан Республикасының тұтастығын және қоғамдық тәртіпті бұзуға, ұлттық қауіпсіздікке нұқсан келтіруге, соғысты, әлеуметтік, нәсілдік, ұлттық, діни араздықты қоздыруға бағытталған қоғамдық бірлестік құруға және оның қызметіне, сондай-ақ заңнамада көзделмеген әскерилендірілген жасақ құруға тыйым салынады.

Басқа мемлекеттің саяси партиясы мен кәсіптік одағының, діни негіздегі саяси партияның қызметіне жол берілмейді, сондай-ақ саяси партия мен кәсіптік одақты шетелдік заңды тұлғаның, шетел азаматы мен азаматтығы жоқ адамның, шетелдік қатысуы бар заңды тұлғаның, шет мемлекет пен халықаралық ұйымның қаржыландыруына жол берілмейді.

Коммерциялық емес ұйымның шет мемлекеттен, халықаралық және шетелдік заңды тұлғадан, шетел азаматы мен азаматтығы жоқ адамнан алатын ақша қаражатының қозғалысы және активтері туралы ақпарат Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес ашық әрі қолжетімді болуға тиіс.

 

 

7-бап

 

Дін мемлекеттен бөлек.

Қазақстан аумағында діни ұйымдардың қызметі заңға сәйкес жүзеге асырылады және ол конституциялық құрылыс негіздерін, адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын қорғау, ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету, қоғамдық тәртіпті, азаматтардың денсаулығы мен қоғамның адамгершілік болмысын сақтау мақсатында шектелуі мүмкін.

8-бап

 

Қазақстан Республикасында барлық меншік түрі танылады, оларға кепілдік беріледі және тең қорғалады.

Меншікті пайдалану қоғам мен мемлекет мүддесіне сай келуге, қоршаған ортаны қорғау саласындағы белгіленген талаптар сақталып іске асырылуға тиіс, басқа тұлғалардың заңмен қорғалатын құқықтары мен мүдделеріне нұқсан келтірмеуге тиіс. Меншік субъектілері мен объектілері, меншік иелерінің құқықтарының көлемі мен шегі, оларды қорғау кепілдіктері заңда айқындалады.

Жер жəне оның қойнауы, су көздері, өсімдіктер мен жануарлар дүниесі, басқа да табиғи ресурстар халыққа тиесілі. Халық атынан меншік құқығын мемлекет жүзеге асырады. Жер заңда белгіленген негіздерде, шарттар мен шектерде жеке меншікте де болуы мүмкін.

 

 

9-бап

 

Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілі – қазақ тілі.

Мемлекеттік ұйымдарда және жергілікті өзін-өзі басқару органдарында қазақ тілімен қатар орыс тілі ресми түрде қолданылады.

Мемлекет біртұтас Қазақстан халқының тілдерін үйрену және дамыту үшін жағдай жасауға қамқорлық көрсетеді.

 

 

10-бап

 

Қазақстан Республикасы халықаралық құқық қағидаттары мен нормаларын құрметтейді, мүдделі мемлекеттермен бейбітшілік пен ынтымақтастықты, олардың ішкі ісіне араласпауды, халықаралық дауды бейбіт жолмен шешуді көздейтін сыртқы саясат жүргізеді.

 

 

 

11-бап

 

Қазақстан Республикасының мемлекеттік рәміздері – Мемлекеттік Ту, Мемлекеттік Елтаңба, Мемлекеттік Әнұран. Олардың сипаттамасы және пайдалану тәртібі конституциялық заңда белгіленеді.

 

 

 

II бөлім

 

Негізгі құқықтар, бостандықтар мен міндеттер

 

 

 

12-бап

 

Әр адамның құқық субъектiсi ретiнде танылуға құқығы бар.

Әр адам құқықтары мен бостандықтарын заңға қайшы келмейтiн барлық тәсiлмен, оның ішінде қажетті қорғаныс арқылы қорғауға құқылы.

 

Әр адамның өз құқықтары мен бостандықтарын сот арқылы қорғауға құқығы бар.

Қазақстан Республикасында заңға сәйкес біліктi заң көмегін алу құқығы танылады.

 

 

13-бап

 

Қазақстан Республикасының азаматтығы заңға сәйкес беріледі және тоқтатылады, ол берілген негізіне қарамастан бiрыңғай және тең.

Қазақстан Республикасының азаматын өз азаматтығынан айыруға, азаматтығын өзгерту құқығынан айыруға, сондай-ақ Қазақстаннан тыс жерге аластатуға болмайды. Азаматтықтан айыруға террористік қылмыс жасағаны, сондай-ақ Қазақстан Республикасының ұлттық мүдделеріне өзге де ауыр зиян келтіргені үшін сот шешімімен ғана жол беріледі.

Қазақстан Республикасының азаматында қос немесе көп азаматтығы болуына жол берілмейді. Өзге ел азаматтығының болуы Қазақстан Республикасының азаматтығын тоқтатуға негіз болады. Шет мемлекетте туғанына байланысты сол мемлекеттің азаматтығын алған кәмелетке толмаған балаға қатысты заңда көзделген ережелер қолданылады.

 

 

14-бап

 

Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарында өзгеше белгiленбесе, Қазақстан Республикасының азаматы шет мемлекетке берілмейді.

Қазақстан Республикасы өз азаматтарын ел аумағынан тыс жерде заңға сәйкес қорғауға кепiлдiк бередi.

 

 

15-бап

 

Қазақстан Республикасында Конституцияға сәйкес адам құқықтары мен бостандықтары танылады және оларға кепiлдiк берiледi.

Адам құқықтары мен бостандықтары әркiмге тумысынан тиесілі, олар ажыратуға және айыруға болмайтын деп таны­лады, Қазақстан Республикасының қолданыстағы құқығының мазмұны мен қолданылуы осыған қарай айқындалады.

Қазақстан Республикасы азаматының өз азаматтығына орай құқықтары мен мiндеттері бар.

Конституцияда, заңдарда және халықаралық шарттарда көзделген жағдайда шетел азаматы мен азаматтығы жоқ адам Қазақстан Республикасының азаматы үшін белгіленген құқықтар мен бостандықтарды пайдаланады, сондай-ақ мiндеттерді атқарады.

Адамның және азаматтың құқықтары мен бостан­дықтарын іске асыру басқа тұлғаның құқықтарын бұзбауға және бостандықтарын шектемеуге тиiс, конституциялық құрылыс негіздеріне, қоғамдық тәртіпке, азаматтардың денсаулығы мен қоғамның адамгершілік болмысына нұқсан келтiрмеуге тиiс.

Әр адамның мемлекеттік органның немесе оның лауазымды адамының заңсыз әрекетімен келтірілген зиянды мемлекеттен өтетіп алуға құқығы бар.

 

 

16-бап

 

Заң мен сот алдында бәрi тең.

Қазақстан Республикасының азаматын, Қазақстан Республикасының аумағында тұратын немесе уақытша жүрген шетел азаматы мен азаматтығы жоқ адамды тегiне, әлеуметтiк, лауазымдық және мүлiктiк жағдайына, жынысына, нәсiлiне, ұлтына, тіліне, дiни көзқарасына, нанымына, тұрғылықты жерiне немесе кез келген өзге де себептерге байланысты кемсiтуге болмайды.

 

 

17-бап

 

Өмір сүру құқығы – әр адамның ажыратуға және айыруға болмайтын құқығы.

Ешкімнің өз бетімен адам өмірін қиюға құқығы жоқ.

Өлім жазасына тыйым салынған.

 

 

18-бап

 

Әр адамға жеке бас бостандығы мен жеке басына қол сұғылмау құқығына кепілдік беріледі.

Сот шешімінсіз адамды заңда көзделген мерзімнен артық ұстауға болмайды.

Күзетпен ұстауға сот шешімімен ғана рұқсат етіледі және оған шағым жасау құқығы беріледі.

 

Әр адамға ұсталған сәтте бостандығын шектеу негіздері және оның құқықтары түсіндіріледі.

Ұсталған адамның, күдіктінің, айыпталушының тиісінше ұсталған, күдікті ретінде танылған немесе айып тағылған сәттен бастап адвокат (қорғаушы) көмегiн пайдалануға құқығы бар.

 

 

19-бап

 

Заңды күшіне енген сот үкімімен адам кінәлі деп танылмайынша, ол жасалған қылмыстық құқық бұзушылыққа кінәлі емес деп саналады.

Ешкім өз-өзіне, жұбайына (зайыбына) және заңда айқындалған жақын туыстарына қарсы айғақ беруге міндетті емес.

Діни қызметшілер өздеріне сеніп, сырын ашқан адамдарға қарсы куәлік етуге міндетті емес.

 

Адамды дәл сол құқық бұзушылық үшін қылмыстық не­ме­се әкімшілік жауаптылыққа қайта тартуға тыйым салынады.

 

 

20-бап

 

Адамның ар-намысы мен қадiр-қасиетiне қол сұғуға болмайды және олар заңмен қорғалады.

Ешкiмдi азаптауға, оған зорлық-зомбылық жасауға, басқа да қатыгездiк көрсетіп немесе адамның қадiр-қасиетiн қорлап жәбiрлеуге не жазалауға болмайды.

 

 

21-бап

 

Жеке өмірге қол сұғылмау құқығына, жеке және отбасы құпиясының болу құқығына, цифрлық технологияларды қолдануды қоса алғанда, дербес деректерді заңсыз жинаудан, өңдеуден, сақтаудан және пайдаланудан қорғау құқығына заңмен кепілдік беріледі.

Банк операцияларының, жеке салымдар мен жинақ­тардың, жазысқан хаттардың, телефон арқылы сөйлескен сөздердің, пошта хабарламаларының және байланыс құралдары, оның ішінде цифрлық технологияларды қолдану арқылы берілетін өзге де хабарламалардың құпиясы заңмен қорғалады. Бұл құқықты шектеуге заңда белгіленген жағдайда және көзделген тәртіппен ғана жол беріледі.

Мемлекеттік органдар, қоғамдық бiрлестiктер, лауазымды адамдар және бұқаралық ақпарат құралдары әр адамға өз құқықтары мен мүдделерiне қатысты құжатпен, шешiммен және ақпарат көзiмен танысу мүмкiндiгiн қамтамасыз етуге мiндеттi.

 

 

22-бап

 

Әр адам өзiнiң қай ұлтқа жататынын айқындауға, оны көрсетуге не көрсетпеуге құқылы.

Әр адамның ана тілі мен төл мәдениетiн қолдануға, қарым-қатынас жасау, тәрбие беру, оқу мен шығармашылық тілін еркiн таңдауға құқығы бар.

 

 

23-бап

 

Сөз еркіндігіне, ғылыми, техникалық, көркем шығармашылық еркіндігіне кепiлдiк берiледi.

Зияткерлік меншік заңмен қорғалады.

Мемлекеттік құпияларды қоспағанда, еркін ақпарат алу және тарату құқығы заңмен тыйым салынбаған кез келген тәсілмен іске асырылады. Қазақстан Республикасының мемлекеттік құпияларын құрайтын мәліметтер тізбесі заңда айқындалады.

Сөз еркіндігі және ақпарат тарату еркіндігі басқа адамдардың ар-намысы мен қадір-қасиетіне, азаматтардың денсаулығы мен қоғамның адамгершілік болмысына нұқсан келтірмеуге, қоғамдық тәртіпті бұзбауға тиіс.

Цензураға тыйым салынады.

Қазақстан Республикасының конституциялық құрылыс негіздерін күштеп өзгертуді, аумағының тұтастығына, Егемендігі мен Тәуелсіздігіне қол сұғуды, қоғамдық тәртіпті бұзуды, ұлттық қауіпсіздікке нұқсан келтіруді, соғысты, қарулы қақтығысты, әлеуметтік, нәсілдік, ұлттық, этностық, діни басымдықты немесе алауыздықты, қатыгездік пен зорлық-зомбылыққа бас ұруды насихаттауға, сондай-ақ осындай әрекеттерге шақыруға жол берілмейді.

 

 

24-бап

 

Заңда белгіленген жағдайларды қоспағанда, Қазақстан Республикасының аумағында заңды түрде жүрген әр адамның ел аумағында еркiн жүрiп-тұруға және тұрғылықты жерін еркін таңдауға құқығы бар.

Әр адамның Қазақстан Республикасынан тыс жерге шығуға құқығы бар. Бұл құқықты шектеуге заңда белгіленген жағдайда және көзделген тәртіппен жол беріледі. Қазақстан Республикасы азаматтарының Қазақстан Республикасына кедергiсiз оралуға құқығы бар.

 

 

25-бап

 

Әр адамның ар-ождан бостандығына құқығы бар.

Ар-ождан бостандығы құқығын пайдалану жалпыадам­зат пен азамат құқықтарын, мемлекет алдындағы мiндеттерді шектемеуге тиіс.

 

 

26-бап

 

Қазақстан Республикасы азаматтарының бiрлестік құру бостандығына құқығы бар. Қоғамдық бiрлестiк қызметi заңмен реттеледi.

Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты, Жоғарғы Соты және өзге де соттары төрағалары мен судьяла­рының, Орталық сайлау комиссиясы, Жоғары аудиторлық палатасы төрағалары мен мүшелерінің, құқық қорғау орга­ны

және арнаулы мемлекеттік орган қызметкерлері мен жұмыс­керлерінің, әскери қызметшілердің саяси партия мен кәсіптік одақта болуға, қандай да бір саяси партияға немесе қоғамдық-саяси қозғалысқа қолдау көрсетуге не сыни пікір білдіруге құқығы жоқ.

 

 

27-бап

 

Әр адамның еңбек етуге, қызмет пен кәсіп түрін еркін таңдауға құқығы бар. Еңбекке мәжбүрлеп тартуға қылмыстық немесе әкімшілік құқық бұзушылық жасағаны үшін адамды кінәлі деп тану туралы сот актісінің негізінде, не төтенше жағдайда, не соғыс жағдайында жол беріледі.

Қазақстан Республикасы қауiпсiздiк пен гигиена талаптарына сай еңбек жағдайлары құқығына, еңбегi үшiн қандай да бiр кемсiтусiз сыйақы алу, сондай-ақ әлеуметтiк қорғалу құқығына заңға сәйкес кепілдік береді.

Заңда белгіленген тәсiлдерді қолдана отырып, жеке және ұжымдық еңбек дауларын шешу құқығы танылады.

Тынығу, жұмыс уақытының ұзақтығы, демалыс және мереке күндерi, ақы төленетін демалыс құқығына заңмен кепiлдiк беріледi.

 

 

28-бап

 

Тұрғын үйге қол сұғуға болмайды. Сот шешiмiнсiз тұрғын үйден айыруға және шығарып жіберуге жол берiлмейдi. Тұрғын үйге басып кiруге, оны қарап-тексеруге, тiнтуге заңда белгіленген жағдайда және көзделген тәртiппен жол берiледi.

Қазақстан Республикасында өз азаматтарын тұрғын үймен қамтамасыз етуге жағдай жасалады. Тұрғын үй соған мұқтаж азаматтардың заңда көрсетiлген санаттарына заңда белгіленген нормаларға сәйкес берiледi.

 

 

29-бап

 

Қазақстан Республикасы азаматтарының заңды түрде алған кез келген мүлкіне жеке меншiк құқығы бар.

Меншiкке және мұрагерлiк құқыққа заңмен кепiлдік беріледі.

Сот шешiмiнсiз ешкiмдi өз мүлкiнен айыруға болмайды. Заңмен көзделген айрықша жағдайда мемлекет мұқтажы үшiн мүлiкті мәжбүрлеп иеліктен шығаруға оның тең құны өтелген кезде жол беріледі.

Қазақстан Республикасы кәсiпкерлiк қызмет бостандығы құқығына, өз мүлкiн кез келген заңды кәсiпкерлiк қызмет үшiн еркiн пайдалану құқығына кепілдік береді. Монополистiк қызмет заңмен реттеледi немесе шектеледi. Жосықсыз бәсекеге тыйым салынады.

 

 

30-бап

 

Неке және отбасы, ана, әке мен бала мемлекет қорғауында болады.

Неке – ер мен әйелдің мемлекет заңға сәйкес тіркеген ерікті және тең құқықты одағы.

Балаға қамқорлық жасау және тәрбие беру – ата-ананың етене құқығы әрi мiндетi.

Кәмелетке толған еңбекке қабiлеттi балалар еңбекке жарамсыз ата-анасына қамқорлық жасауға мiндеттi.

 

 

31-бап

 

Қазақстан Республикасының азаматына жалақы мен зейнетақының ең төмен мөлшеріне кепiлдiк берiледi,

сондай-ақ жасына, науқастануына, мүгедектігіне, асыраушы­сынан айырылуына байланысты және өзге де заңды негiздер бойынша әлеуметтiк қамсыздандыруға кепiлдiк берiледi.

Қазақстан Республикасында ерікті әлеуметтік сақтан­дыру, өзге де әлеуметтік қамсыздандыру нысандары, волонтерлік қызмет пен қайырымдылық қолдау табады.

 

 

32-бап

 

Қазақстан Республикасы азаматтарының денсаулығын сақтауға құқығы бар.

Қазақстан Республикасының азаматтары заңда белгiленген медициналық көмекті ақы төлемей алуға құқылы.

Мемлекеттік және жекеменшiк емдеу мекемелерiнде, сондай-ақ жеке медициналық практикамен айналысатын тұлғалардан ақылы медициналық көмек алу заңда белгiленген негiздерде және көзделген тәртiппен жүзеге асырылады.

 

 

33-бап

 

Қазақстан Республикасы азаматтарының мемлекеттік оқу орындарында ақы төлемей орта білім алуына кепiлдiк берiледi. Бастауыш және негізгі орта білім мiндеттi.

Қазақстан Республикасы азаматының заңға сәйкес жоғары оқу орындарында жоғары білім алуға құқығы бар.

Жекеменшік оқу орындарында ақылы білім алу заңда белгiленген негiздерде және көзделген тәртiппен жүзеге асырылады.

Мемлекет жалпыға мiндеттi білім беру стандарттарын белгiлейдi. Барлық оқу орнының қызметi осы стандарттарға сәйкес келуге тиіс.

Рухани (діни) білім беру ұйымдарын қоспағанда, Қазақстан Республикасының аумағындағы білім беру ұйым­дарында білім мен тәрбие беру жүйесі зайырлы сипатқа ие.

 

 

34-бап

 

Қазақстан Республикасы азаматтарының бейбiт жиналысқа құқығы бар. Бұл құқықты пайдалану конституциялық құры­лыс негіздерін, адамның және азаматтың құқықтары мен бостан­дықтарын қорғау, ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету, қоғам­дық тәртіпті, азаматтардың денсаулығы мен қоғамның адам­гер­шілік болмысын сақтау мақсатында заңмен шектелуі мүмкін.

 

 

 

35-бап

 

Қазақстан Республикасы азаматтарының тiкелей және өз өкiлдерi арқылы мемлекет iсiн басқаруға қатысуға, мемлекеттік органдар мен жергiлiктi өзiн-өзi басқару органдарына өзі жүгiнуге, сондай-ақ жеке және ұжымдық өтiнiш жолдауға құқығы бар.

Қазақстан Республикасы азаматтарының мемлекеттік органдар мен жергiлiктi өзiн-өзi басқару органдарын сайлауға және оларға сайлануға, сондай-ақ жалпыхалықтық референдумға қатысуға құқығы бар. Жалпыхалықтық референдум өткізу тәртібі конституциялық заңда

айқындалады.

Сот әрекетке қабілетсіз деп таныған Қазақстан Республикасы азаматтарының, сондай-ақ сот үкімімен бас бостандығынан айыру орындарында жазасын өтеп жүрген Қазақстан Республикасы азаматтарының сайлауға, жалпыхалықтық референдумға қатысуға құқығы

жоқ.

Сот әрекетке қабілетсіз деп таныған Қазақстан Республи­касы азаматтарының, сотталғандығы заңда белгіленген тәртіп­пен жойылмаған немесе алынбаған Қазақстан Республика­сы азаматтарының, сондай-ақ сыбайлас жемқор­лық қылмыс немесе сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылық жасауға қа­тыс­ты кінәсін сот заңда белгіленген тәртіппен таныған Қазақстан Республикасы азаматтарының сайлануға құқығы жоқ.

 

Қазақстан Республикасы азаматтарының мемлекеттік қызметке кiруге тең құқығы бар. Мемлекеттік қызметшi лауазымына кандидатқа қойылатын талаптар заңға сәйкес лауазымдық мiндетінің сипатына ғана қатысты болады.

 

 

36-бап

 

Әр адам Қазақстан Республикасының Конституциясы мен заңнамасын сақтауға, басқа адамдардың құқықтарын, бостандықтарын, ар-намысы мен қадiр-қасиетiн құрметтеуге мiндеттi.

Әр адам Қазақстан Республикасының мемлекеттік рәміздерін құрметтеуге мiндеттi.

 

 

37-бап

 

Қазақстан Республикасының азаматтары табиғатты сақтауға және табиғи байлыққа ұқыпты қарауға міндетті.

Мемлекет адамның өмiр сүруiне және денсаулығына қолайлы болатын қоршаған ортаны қорғауды мақсат етеді.

Адам өмiрi мен денсаулығына, қоршаған ортаға қатер төндiретiн фактілерді, мән-жайларды лауазымды адамдардың жасыруы заңға сәйкес жауаптылыққа алып келеді.

 

 

38-бап

 

Заңды түрде белгiленген салықтарды, алымдарды және өзге де мiндеттi төлемдердi төлеу – әр адамның борышы мен мiндетi.

 

 

 

39-бап

 

Қазақстан Республикасын қорғау – оның әр азаматының қасиеттi парызы мен мiндетi.

Қазақстан Республикасының азаматтары әскери қызметті заңда белгiленген түрде және көзделген тәртiппен өткереді.

 

 

40-бап

 

Қазақстан Республикасының азаматтары тарихи және мәдени мұраның сақталуына қамқор болуға, тарих пен мәдениет ескерткiштерiне ұқыпты қарауға мiндеттi.

 

 

 

41-бап

 

Адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтары конституциялық құрылыс негіздерін, адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын қорғау, ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету, қоғамдық тәртiптi, азаматтардың денсаулығы мен қоғамның адамгершілік болмысын сақтау мақсатында тек заңмен және қажетті шамада ғана шектелуi мүмкiн.

Этносаралық және конфессияаралық татулықты бұзуға алып келетін әрекет конституциялық емес деп танылады.

Азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын саяси себептермен шектеуге жол берілмейді. Қазақстан Республикасы Конституциясының 12, 14, 16, 17, 20, 22, 25-баптарында көзделген құқықтар мен бостандықтар ешбір жағдайда шектелмеуге тиіс.

 

 

III бөлім

 

Президент

 

 

 

42-бап

 

Қазақстан Республикасының Президенті – мемлекет басшысы, мемлекеттің ішкі және сыртқы саясатының негізгі бағыттарын айқындайтын, Қазақстан атынан ел ішінде және халықаралық қатынастарда өкілдік ететін ең жоғары лауазымды тұлға.

Қазақстан Республикасының Президенті – халық пен мемлекеттік билік бірлігінің, Конституцияның мызғымас­тығының, адамның және Қазақстан Республикасы азаматының құқықтары мен бостандықтарының нышаны әрі

кепілі.

Қазақстан Республикасының Президенті мемлекеттік биліктің барлық тармағының үйлесімді әрі кедергісіз жұмыс істеуін, билік органдарының біртұтас Қазақстан халқының алдындағы жауапкершілігін қамтамасыз етеді.

 

 

43-бап

 

Қазақстан Республикасының Президентін Қазақстан Республикасының кәмелетке толған азаматтары конституция­лық заңға сәйкес жалпыға бірдей, тең және төте сайлау құқығы негізінде жасырын дауыс беру арқылы жеті жыл мерзімге сайлайды.

Конституцияға сәйкес бір адам бір реттен артық Қазақстан Республикасының Президенті болып сайлана алмайды.

 

Қазақстан Республикасының Президенті болып тумысынан Қазақстан Республикасының азаматы болып табылатын, қырық жасқа толған, мемлекеттік тілді жетік меңгерген, Қазақстанда соңғы он бес жыл бойы тұратын, жоғары білімі бар және мемлекеттік қызметте немесе сайланбалы мемлекеттік лауазымда кемінде бес жыл жұмыс істеген Қазақстан Республикасының азаматы сайлана

алады.

Қазақстан Республикасы Президентінің кезекті сай­лауы оның өкілеттік мерзімі аяқталғанға дейін екі айдан кешік­тірілмей өткізіледі және Қазақстан Республикасы Құрылтайы­ның жаңа құрамын сайлау мерзімімен тұспа-тұс келмеуге тиіс.

Дауыс беруге қатысқан сайлаушылардың елу пайызынан астам дауысын алған кандидат сайланды деп саналады. Кандидаттардың ешқайсысы елу пайыздан астам дауыс ала алмаса, ең көп дауыс санын алған екі кандидат қайта дауысқа салынады. Дауыс беруге қатысқан сайлаушылардың ең көп дауыс санын алған кандидат сайланды деп саналады.

Осы баптың 1-тармағының ережелері өзгермейді.

 

 

44-бап

 

Қазақстан Республикасының Президенті: «Қазақстан халқына адал қызмет етуге, Қазақстан Республикасының Конституциясы мен заңдарын қатаң сақтауға, Қазақстан Респуб­ликасы азаматтарының құқықтары мен бостандық­тарына кепілдік беруге, өзіме жүктелген Қазақстан Республика­сы Президентінің мәртебелі міндетін адал атқаруға салтанатты түрде ант етемін», – деп халыққа ант берген сәттен бастап қызметіне кіріседі.

Ант беру рәсімі сайлау қорытындысы жарияланған күннен бастап бір ай ішінде Қазақстан Республикасы Құрыл­тайы депутаттарының, Конституциялық Соты, Жоғарғы Соты судьяларының, экс-Президенттерінің, сондай-ақ қоғам өкіл­дері мен шақырылған шетел азаматтарының қатысуымен өткі­зіледі. Конституцияның 51-бабында көзделген жағдайда Қазақстан Республикасы Президентінің өкілеттігін қабылдаған тұлға Қазақстан Республикасының Президенті өз еркімен орнынан түсуіне, денсаулық жағдайына қарай өз міндеттерін атқаруға тұрақты қабілетінің болмауына немесе қызметінен кетірілуіне байланысты мерзімінен бұрын лауазымынан босатылған не қайтыс болған күннен бастап жеті күн ішінде ант береді.

Жаңадан сайланған Қазақстан Республикасының Президенті қызметіне кіріскен сәттен бастап, сондай-ақ Қазақстан Республикасының Президенті өз еркімен орнынан түсуіне, денсаулық жағдайына қарай өз міндеттерін атқаруға тұрақты қабілетінің болмауына немесе қызметінен кетірілуіне байланысты мерзімінен бұрын лауазымынан босатылған не қайтыс болған жағдайда Қазақстан Республикасы Прези­ден­тінің өкілеттігі тоқтатылады. Қызметінен кетірілгендерден басқа, Қазақстан Республикасының барлық бұрынғы Президент­терінің Қазақстан Республикасының экс-Президенті атағы болады.

 

 

45-бап

 

Қазақстан Республикасы Президентінің өз өкілеттігі кезеңінде өкілді органның депутаты болып сайлануға, өзге де ақы төленетін лауазымды атқаруға, кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыруға, сондай-ақ саяси партияда болуға құқығы жоқ.

Қазақстан Республикасы Президентінің жақын туыстарының мемлекеттік саяси қызметші лауазымында, квазимемлекеттік сектор субъектілерінің басшы лауазымында болуға құқығы жоқ.

 

 

46-бап

 

Қазақстан Республикасының Президенті:

 

1) Қазақстан халқына елдегі жағдай мен Қазақстан Республикасының ішкі және сыртқы саясатының негізгі бағыттары туралы жолдау жасайды;

 

2) депутаттардың жалпы санының көпшілік дауысымен берілген Құрылтай келісімімен Қазақстан Республикасының Вице-Президентін тағайындайды; Вице-Президентті лауазымынан босатады, оның өкілеттігін айқындайды.

 

Конституцияның 62-бабының 3-тармағында көзделген жағдайларды қоспағанда, Вице-Президентті тағайындауға келісім беруден қайта бас тартылған жағдайда Қазақстан Республикасының Президенті Құрылтайды таратуға құқылы;

 

3) Қазақстан Республикасы Құрылтайының кезекті және кезектен тыс сайлауын тағайындайды; Құрылтайдың бірінші сессиясын шақырады және оның депутаттарының Қазақстан халқына беретін антын қабылдайды; Құрылтайдың кезектен тыс сессиясын шақырады; Құрылтай ұсынған заңға бір ай ішінде қол қояды, заңды халыққа жариялайды немесе заңды не оның жекелеген баптарын қайта талқылап, дауысқа салу үшін қайтарады;

 

4) Құрылтайда өкілдігі бар саяси партиялар фракцияла­рымен консультациядан кейін Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің кандидатурасын келісім беру үшін Құ­рылтайдың қарауына ұсынады; депутаттардың жалпы са­нының көпшілік дауысымен берілген Құрылтай келісімі­мен Премьер-Министрді тағайындайды; Премьер-Министрді лауазымынан босатады; Премьер-Министрдің ұсынуымен Үкімет құрылымын айқындайды; Құрылтаймен консультациядан кейін Премьер-Министр ұсынған Үкімет мүшелерін тағайындайды; сыртқы істер, қорғаныс, ішкі істер министрлерін дербес тағайындайды; Үкімет мүшелерін лауазымынан босатады; Үкімет мүшелерінің антын қабылдайды; аса маңызды мәселелер бойынша Үкімет отырыстарына төрағалық етеді.

 

Конституцияның 62-бабының 3-тармағында көзделген жағдайларды қоспағанда, Премьер-Министрді тағайындауға келісім беруден қайта бас тартылған жағдайда Қазақстан Республикасының Президенті Құрылтайды таратуға құқылы;

 

5) Қазақстан Республикасы Конституциялық Сотының Төрағасын, Жоғарғы Сотының Төрағасын, Ұлттық Банкінің Төрағасын, Бас Прокурорын, Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Төрағасын, Орталық сайлау комиссиясының Төрағасын, Жоғары аудиторлық палатасының Төрағасын, Жоғары Сот Кеңесінің Төрағасын, Мемлекеттік күзет қызметінің Бастығын, Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкілді тағайындайды және оларды лауазымынан босатады;

 

6) Қазақстан Республикасының Президентіне тікелей бағынатын және есеп беретін мемлекеттік органдарды құрады, таратады және қайта құрады, олардың басшыларын тағайындайды және лауазымынан босатады;

 

7) Қазақстан Республикасы дипломатиялық өкілдіктерінің басшыларын тағайындайды және кері шақырып алады;

 

8) депутаттардың жалпы санының көпшілік дауысымен берілген Құрылтай келісімімен Конституциялық Соттың он судьясын сегіз жыл мерзімге, Орталық сайлау комиссиясының алты мүшесін бес жыл мерзімге, Жоғары аудиторлық палатаның сегіз мүшесін бес жыл мерзімге тағайындайды; оларды лауазымынан босатады.

 

Конституцияның 62-бабының 3-тармағында көзделген жағдайларды қоспағанда, Конституциялық Сот судьяларын, Орталық сайлау комиссиясы мен Жоғары аудиторлық палата мүшелерін тағайындауға келісім беруден қайта бас тартылған жағдайда Қазақстан Республикасының Президенті Құрылтайды таратуға құқылы;

 

9) Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің Жоғарғы Бас Қолбасшысы болып табылады, Қарулы Күштердің жоғары қолбасшылығын тағайындайды және лауазымынан босатады;

 

10) жалпыхалықтық референдум өткізу туралы шешім қабылдайды;

 

11) адамның және Қазақстан Республикасы азаматының құқықтары мен бостандықтарын қорғау, ұлттық қауіпсіздікті, мемлекеттің Егемендігі мен тұтастығын қамтамасыз ету мүддесінде Конституциялық Сотқа күшіне енген заңның немесе өзге де құқықтық актінің Конституцияға сәйкестігін қарау туралы және Конституцияның 93-бабында көзделген жағдайда қорытынды беру туралы өтініш жібереді;

 

12) Қазақстан Республикасының атынан келіссөздер жүргізеді және халықаралық шарттарға қол қояды; ратифика­циялық грамоталарға қол қояды; шет мемлекеттердің

Қазақ­стан Республикасында аккредиттелген дипломатиялық өкіл­дік­­тері басшыларының, сондай-ақ халықаралық ұйым басшыла­­рының сенім және кері шақырып алу грамоталарын қабылдайды;

 

13) мемлекеттік наградаларды, құрметті атақтарды белгілейді;

 

14) мемлекеттік наградалармен марапаттайды, құрметті атақтарды, жоғары әскери және өзге де атақтарды, сыныптық шендерді, дипломатиялық дәрежелерді, біліктілік сыныптарын береді;

 

15) Қазақстан Республикасының азаматтығы мәселесін, саяси баспана беру мәселесін шешеді;

 

16) кешірім беруді жүзеге асырады;

 

17) Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігі мен аумағының тұтастығына, ішкі саяси тұрақтылығына, азаматта­рының қауіпсіздігіне тікелей қатер төнсе және бұл мемлекеттік конституциялық органдардың жұмыс істеуін бұзуға алып келсе, Қазақстан Республикасының Премьер-Министрімен және Құрылтайы Төрағасымен ресми консультациядан кейін Қазақстан Республикасының бүкіл аумағында немесе жекелеген аймақтарында төтенше жағдай енгізуді, Қазақстан Республикасының Қарулы Күштерін қолдануды қоса алғанда, осы мән-жайлар талап ететін шараларды қабылдайды;

 

18) Қазақстан Республикасына қарсы агрессия жасалған не оның қауіпсіздігіне сырттан тікелей қатер төнген жағдайда Қазақстан Республикасының бүкіл аумағында немесе оның жекелеген аймақтарында соғыс жағдайын енгізеді, ішінара не жалпы жұмылдыру жариялайды, бұл жөнінде Қазақстан Республикасының Құрылтайына дереу хабарлайды;

 

19) өзіне бағынатын Мемлекеттік күзет қызметін құрады;

 

20) Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігін құрады;

 

21) Қауіпсіздік Кеңесін, өзге де консультативтік-кеңесші органдарды, сондай-ақ Жоғары Сот Кеңесін құрады;

 

22) Қазақстан Республикасының Конституциясы мен заңдарына сәйкес басқа да өкілеттіктерді жүзеге асырады.

 

 

 

47-бап

 

Қазақстан Республикасының Президенті Конституция мен заңдар негізінде және олардың орындалуы үшін Қазақстан Республикасының бүкіл аумағында міндетті күші бар жарлықтар мен өкімдер шығарады.

Қазақстан Республикасының Президенті Құрылтай өкілеттігі мерзімінен бұрын тоқтатылып, ол уақытша болмаған кезеңде Қазақстан Республикасының конституциялық заң күші немесе заң күші бар жарлықтар шығарады.

Қазақстан Республикасының Президенті қол қойғанға дейін заңдарды Құрылтай Төрағасы мен Премьер-Министр алдын ала қол қойып бекемдейді және оларға заңдардың Консти­туция мен заңдарға сәйкестігі үшін жауаптылық жүктеледі.

Үкімет бастамасымен шығарылатын Қазақстан Республи­касы Президентінің актілерін Премьер-Министр алдын ала қол қойып бекемдейді және оған актілердің Конституция мен заңдарға сәйкестігі үшін жауаптылық жүктеледі.

 

 

 

48-бап

 

Қазақстан Республикасының Президентіне, оның ар-намысы мен қадір-қасиетіне қол сұғылмайды.

Мемлекетке опасыздық жасауды қоспағанда, Президент өкілеттігін атқару кезіндегі әрекеті үшін Қазақстан Республикасының Президенті қылмыстық және әкімшілік жауаптылыққа тартылмайды.

 

Қазақстан Республикасының Президенті мен оның отбасын қамтамасыз ету, қызмет көрсету және күзету мемлекет есебінен жүзеге асырылады.

Осы баптың ережелері Қазақстан Республикасының экс-Президенттеріне қолданылады.

 

 

49-бап

 

Қазақстан Республикасының Вице-Президентін депутаттардың жалпы санының көпшілік дауысымен берілген Қазақстан Республикасы Құрылтайының келісімімен Қазақстан Республикасының Президенті тағайындайды.

Вице-Президенттің өз өкілеттігі кезеңінде өкілді органның депутаты болып сайлануға, өзге де ақы төленетін лауазымды атқаруға, кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыруға, сондай-ақ саяси партияда болуға құқығы жоқ.

Вице-Президент Қазақстан Республикасы Президентінің тапсырмасы бойынша Құрылтаймен, Үкіметпен және басқа да мемлекеттік органдармен өзара іс-қимыл жасау кезінде Президент атынан өкілдік етеді, сондай-ақ Президент айқындайтын өзге де өкілеттіктерді жүзеге асырады.

 

 

50-бап

 

Қазақстан Республикасының Президенті Қазақстан Республикасының Конституциялық Сотына мәлімдеме беру арқылы өз еркімен орнынан түсуге құқылы. Конституциялық Сот Қазақстан Республикасы Президентінің орнынан түсу туралы мәлімдемені өзі және өз еркімен бергенін растайды. Конституциялық Сот қорытынды берген сәттен бастап Қазақстан Республикасының Президенті өз еркімен орнынан түсуіне байланысты лауазымынан босатылды деп саналады.

Қазақстан Республикасының Президенті денсаулығына байланысты өз міндеттерін атқаруға тұрақты қабілеті болмаған жағдайда мерзімінен бұрын лауазымынан босаты­луы мүмкін. Бұл жағдайда Құрылтай депутаттардан және тиісті медицина салаларының мамандарынан тұратын комиссия құрады. Мерзімінен бұрын босату туралы шешім комиссияның қорытындысы негізінде және Конституциялық Соттың белгіленген конституциялық рәсімдердің сақталғаны туралы қорытындысы негізінде Құрылтай отырысында депутаттардың жалпы санының кемінде төрттен үшінің дауысымен қабылданады.

Қазақстан Республикасының Президенті өз өкілеттігін атқару кезіндегі әрекеті үшін мемлекетке опасыздық жасағанда ғана жауапты болады және бұл үшін Құрылтай оны қызметінен кетіруі мүмкін. Қазақстан Республикасының Президентіне мемлекетке опасыздық жасады деп айып тағу және оны тергеп-тексеру туралы бастаманы Құрылтай депутаттары жалпы санының кемінде үштен бірі көтереді. Бұл мәселе бойынша шешім Құрылтай депутаттарының жалпы санының көпшілік дауысымен қабылданады. Құрылтай тағылған айыпты тергеп-тексеруді ұйымдастырады және оның нәтижелері Құрылтай депутаттары жалпы санының көпшілік дауысымен Құрылтай отырысының қарауына шығарылады. Бұл мәселе бойынша түпкілікті шешім Жоғарғы Соттың айып тағудың негізділігі туралы қорытындысы және Конституциялық Соттың белгіленген конституциялық рәсімдердің сақталғаны туралы қорытындысы болған жағдайда Құрылтай отырысында депутаттардың жалпы санының кемінде төрттен үшінің дауысымен қабылданады. Айып тағылған сәттен бастап екі ай ішінде түпкілікті шешім қабылданбаса, бұл Қазақстан Республикасының Президентіне қарсы айыпты қабылданбады деп тануға алып келеді. Қазақстан Республикасының Президентіне мемлекетке опасыздық жасады деп тағылған айыптың кез келген сатыда қабылданбауы осы мәселені қарауға бастамашы болған Құрылтай депутаттарының өкілеттігін мерзімінен бұрын тоқтатуға алып келеді.

Қазақстан Республикасының Президентін қызметінен кетіру туралы мәселе Құрылтайдың өкілеттігін мерзімінен бұрын тоқтату мәселесін қарау кезеңінде ұсынылмайды.

 

 

51-бап

 

Қазақстан Республикасының Президенті өз еркімен орнынан түсуіне, денсаулық жағдайына қарай өз міндеттерін атқаруға тұрақты қабілетінің болмауына немесе Қазақстан Республикасының Президенті қызметінен кетірілуіне байланысты мерзімінен бұрын лауазымынан босатылған, сондай-ақ қайтыс болған жағдайда Қазақстан Республикасы Президентінің өкілеттігі Вице-Президентке өтеді; Вице-Президенттің денсаулық жағдайына немесе жеке сипаттағы өзге де себептерге байланысты Қазақстан Республикасы Президентінің өкілеттігін қабылдауы мүмкін болмаған кезде Қазақстан Республикасы Президентінің өкілеттігі Құрылтай Төрағасына өтеді; Қазақстан Республикасы Президентінің өкілеттігін Құрылтай Төрағасының қабылдауы мүмкін болмаған кезде Қазақстан Республикасы Президентінің өкілеттігі Премьер-Министрге өтеді.

Қазақстан Республикасы Президентінің өкілеттігін қабылдаудан бас тарту жөнінде шешім қабылдаған тұлға Конституциялық Сотқа Қазақстан Республикасы Президентінің өкілеттігін қабылдаудан бас тарту туралы мәлімдеме береді. Конституциялық Сот Қазақстан Республикасы Президентінің өкілеттігін қабылдаудан бас тарту туралы мәлімдемені осы тұлғаның өзі және өз еркімен бергенін растайды және қорытынды береді.

 

Қазақстан Республикасы Президентінің өкілеттігін қабылдаған тұлға тиісінше Вице-Президент, Құрылтай Төрағасы, Премьер-Министр өкілеттігін доғарады. Бұл жағдайда бос мемлекеттік лауазымдарға орналасу Конституция­да көзделген тәртіппен жүзеге асырылады.

 

Қазақстан Республикасының Президенті өз еркімен орнынан түсуіне, денсаулық жағдайына қарай өз міндеттерін атқаруға тұрақты қабілетінің болмауына немесе Қазақстан Республикасының Президенті қызметінен кетірілуіне байланысты мерзімінен бұрын лауазымынан босатылған не қайтыс болған күннен бастап жеті күн ішінде Құрылтай Қазақстан Республикасы Президентінің сайлауын өткізу туралы жариялайды. Сайлау Құрылтай тиісті шешім қабылдаған күннен бастап екі ай ішінде өткізіледі.

Осы баптың 1-тармағына сәйкес Қазақстан Республикасы Президентінің өкілеттігін қабылдаған тұлғаның Конституцияға өзгерістер мен толықтырулар енгізуге бастама жасауға, сондай-ақ Құрылтайды таратуға құқығы жоқ.

 

 

IV бөлім

 

Құрылтай

 

 

 

52-бап

 

Қазақстан Республикасының Құрылтайы – заң шығару билігiн жүзеге асыратын Қазақстан Республикасының жоғары өкiлдi органы.

Құрылтайдың өкілеттігі оның бірінші сессиясы ашылған кезден басталады және жаңадан шақырылған Құрылтайдың бірінші сессиясының жұмысы басталған кезде аяқталады.

Құрылтайдың өкілеттігі Конституцияда көзделген жағдайда және белгіленген тәртіппен мерзімінен бұрын тоқтатылуы мүмкін.

Құрылтайдың ұйымдастырылуы мен қызметі, оның депутаттарының құқықтық жағдайы конституциялық заңда айқындалады.

 

 

53-бап

 

Құрылтай біртұтас жалпыұлттық сайлау округінің аумағы бойынша пропорциялы өкілдік жүйе негізінде конституциялық заңда белгіленген тәртіппен сайланатын бір жүз қырық бес депутаттан тұрады.

Құрылтай депутаттарының өкілеттік мерзімі – бес жыл.

 

 

54-бап

 

Құрылтай депутаттары жалпыға бірдей, тең жəне төте сайлау құқығы негізінде жасырын дауыс беру арқылы сайланады. Құрылтай депутаттарының кезекті сайлауы жұмыс істеп тұрған Құрылтай шақырылымының өкілеттік мерзімі аяқталғанға дейін екі айдан кешіктірілмей өткізіледі.

Құрылтай депутаттарының кезектен тыс сайлауы Құрылтайдың өкілеттігі мерзімінен бұрын тоқтатылған күннен бастап екі ай ішінде өткізіледі.

Жиырма бес жасқа толған, Қазақстан Республикасының азаматтығы бар, оның аумағында соңғы он жыл бойы тұрақты тұрып жатқан адам Құрылтай депутаты бола алады.

Құрылтай депутаттарының сайлауы конституциялық заңмен реттеледі.

Құрылтай депутаттары Қазақстан халқына ант береді.

 

 

55-бап

 

Құрылтай депутаттары оның жұмысына қатысуға міндетті. Құрылтайда депутаттың жеке өзі дауыс береді. Депутат Құрылтай мен оның органдарының отырыстарына дәлелді себепсіз үш реттен артық қатыспаса, сол сияқты дауыс беру құқығын басқаға берсе, бұл заңда белгіленген жазалау шараларын қолдануға алып келеді.

Құрылтай депутатының басқа өкілді органның депутаты болуға, оқытушылық, ғылыми, шығармашылық қызметтен басқа ақы төленетін лауазымды атқаруға, кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыруға, коммерциялық ұйымның басшы органының немесе байқаушы кеңесінің құрамына кіруге құқығы жоқ. Осы талаптарды бұзу депутаттың өкілеттігін тоқтатуға алып келеді.

Құрылтай депутатын қылмыс орнында немесе ауыр және аса ауыр қылмыс жасағанда ұстау жағдайларын қоспағанда, оны өз өкілеттігі мерзімі ішінде Құрылтайдың келісімінсіз ұстауға, күзетпен ұстауға, күштеп әкелуге, сот тәртібімен қолданылатын әкімшілік жазалауға, қылмыстық жауаптылыққа тартуға болмайды.

Құрылтай депутатының өкілеттігі депутат орнынан түскен, қайтыс болған, заңды күшіне енген сот шешімімен әрекетке қабілетсіз, қайтыс болған немесе хабарсыз кеткен деп танылған және Конституция мен конституциялық заңда көзделген өзге де жағдайда тоқтатылады.

Құрылтай депутаты:

 

1) Қазақстаннан тыс жерге тұрақты тұруға кеткен;

 

2) өзіне қатысты соттың айыптау үкімі заңды күшіне енген;

 

3) Қазақстан Республикасының азаматтығы тоқтатылған;

 

4) сайланған саяси партиясынан шыққан немесе шығарылған;

 

5) сайланған саяси партиясы қызметін тоқтатқан кезде мандатынан айырылады.

 

Құрылтай депутаттарының өкілеттігі Құрылтай таратылған жағдайда тоқтатылады.

 

Депутаттарға жазалау шараларын қолдануға, олардың осы баптың 2-тармағының талаптарын және депутаттық әдеп қағидаларын сақтауына, сондай-ақ депутаттардың өкілеттігін тоқтатуға, оларды өкілеттігінен және қол сұғылмау кепілдігінен айыруға байланысты мәселелерді дайындау Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясына жүктеледі.

 

 

56-бап

 

Құрылтай:

 

1) конституциялық заңдарды және заңдарды қабылдайды;

 

2) Қазақстан Республикасының Президенті қарсылық білдірген заңдарды немесе заң баптарын қарсылық жіберілген күннен бастап бір ай мерзімде қайта талқылап, дауысқа салады. Бұл мерзімнің сақталмауы Президент қарсылығының қабылданғанын білдіреді. Егер Құрылтай конституциялық заңдар немесе конституциялық заң баптары бойынша депутаттардың жалпы санының төрттен үшінің дауысымен, ал заңдар немесе заң баптары бойынша депутаттардың жалпы санының үштен екісінің дауысымен Президенттің қарсылығын еңсерсе, Президент бір ай ішінде конституциялық заңға немесе заңға қол қояды. Егер Президенттің қарсылығы еңсерілмесе, конституциялық заң немесе заң қабылданбады немесе Президент ұсынған редакцияда қабылданды деп саналады;

 

3) соғыс және бітім мәселелерін шешеді;

 

4) Қазақстан Республикасы Президентінің ұсынысы бойынша бейбітшілік пен қауіпсіздікті сақтау жөніндегі халықаралық міндеттемелерді орындау үшін Қазақстан Республикасының Қарулы Күштерін қолдану туралы шешім қабылдайды;

 

5) Қазақстан Республикасы Президентінің сайлауын жариялайды;

 

6) жалпыхалықтық референдум тағайындау туралы бастама көтереді;

 

7) Қазақстан Республикасының Президентіне Құрылтай депутаттары жалпы санының көпшілік дауысымен Қазақстан Республикасының Вице-Президентін тағайындауға келісім береді;

 

8) Қазақстан Республикасының Президентіне Құрылтай депутаттары жалпы санының көпшілік дауысымен Қазақстан Республикасының Премьер-Министрін тағайындауға келісім береді;

 

9) Қазақстан Республикасы Президентінің Конституциялық Сот судьяларын, Орталық сайлау комиссиясы, Жоғары ауди­тор­лық палата мүшелерін тағайындауына Құрылтай депутат­тары жалпы санының көпшілік дауысымен келісім береді;

 

10) Қазақстан Республикасы Президентінің ұсынуымен Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының судьяларын сайлайды және лауазымынан босатады, олардың антын қабылдайды;

 

11) Конституциялық Сот судьяларын, Жоғарғы Сот судьяларын қол сұғылмау кепілдігінен айырады;

 

12) Құрылтай депутатының өкілеттігін тоқтатады,

сондай-ақ Қазақстан Республикасы Бас Прокурорының ұсынуымен Құрылтай депутатын қол сұғылмау кепілдігінен айыру мәселесін шешеді;

 

13) Құрылтай депутаттары жалпы санының кемінде бестен бірінің бастамасы бойынша Құрылтай депутаттары жалпы санының көпшілік дауысымен Үкіметке сенімсіздік вотумын білдіруге құқылы;

 

14) Конституциялық Соттың Қазақстан Республикасындағы конституциялық заңдылықтың жай-күйі туралы жыл сайынғы жолдауын тыңдайды;

 

15) жылына екі рет Жоғары аудиторлық палата Төрағасының есебін тыңдайды;

 

16) Үкімет пен Жоғары аудиторлық палатаның республи­калық бюджеттің атқарылуы туралы есептерін талқылайды және бекітеді. Құрылтайдың республикалық бюджеттің атқарылуы туралы Үкімет есебін бекітпеуі Құрылтайдың Үкіметке сенімсіздік вотумын білдіруі деп саналады;

 

17) Құрылтай депутаттары жалпы санының кемінде үштен бірінің бастамасымен Қазақстан Республикасы Үкіметі мүшелерінің өз қызметі жөніндегі есептерін тыңдауға құқылы. Үкімет мүшесі Қазақстан Республикасының заңдарын орында­маған жағдайда, есепті тыңдау қорытындысы бойын­ша Құрылтай депутаттары жалпы санының кемінде үштен екісінің дауысымен Қазақстан Республикасының Президентіне оны лауазымынан босату туралы өтініш білдіру жөнінде шешім қабылдауға құқылы. Бұл жағдайда Қазақстан Республика­сының Президенті Үкімет мүшесін лауазымынан босатады;

 

18) өз құзыретіндегі мәселелер бойынша тыңдау өткізеді;

 

19) өз қызметінің регламентін қабылдайды және Құрылтайдың жұмысын ұйымдастыруға, ішкі тәртібіне байланысты мәселелер бойынша өзге де шешім қабылдайды;

 

20) Құрылтайдың үйлестіру органын және жұмыс органдарын құрады;

 

21) Құрылтай комиссияларын құрады, төрағаларын сайлайды және лауазымынан босатады, комиссиялардың қызметі туралы есепті тыңдайды;

 

22) Құрылтайға Конституциямен жүктелген өзге де өкілеттіктерді жүзеге асырады.

 

 

 

57-бап

 

Құрылтайды мемлекеттік тілді жетік меңгерген депутаттар арасынан Құрылтай депутаттары жалпы санының көпшілік дауысымен жасырын дауыс беру арқылы сайланған Төраға басқарады. Құрылтай Төрағасының лауазымына канди­да­тураны Қазақстан Республикасының Президенті ұсынады.

Құрылтай Төрағасын сайлаудан қайта бас тартқан жағдайда Қазақстан Республикасының Президенті Құрылтай­ды таратуға құқылы.

 

Құрылтай депутаттарының жалпы санының көпшілігі дауыс берген жағдайда Құрылтай Төрағасы лауазымынан кері шақырып алынуы, сондай-ақ орнынан түсуі мүмкін.

Құрылтай Төрағасы:

1) Құрылтай отырысын шақырады және оған төрағалық етеді;

 

2) Құрылтайдың қарауына енгізілетін мәселелерді дайындауға жалпы басшылық етеді;

 

3) Құрылтай Төрағасының орынбасарларын лауазымға сайлау үшін Құрылтайға кандидатуралар ұсынады;

 

4) Құрылтайдың қызметінде регламенттің сақталуын қамтамасыз етеді;

 

5) Құрылтайдың үйлестіру органының қызметіне басшылық етеді;

 

6) Құрылтай шығаратын актіге қол қояды;

 

7) өзіне Құрылтай регламентімен жүктелетін басқа да міндеттерді атқарады.

 

Конституцияда өзгеше көзделмесе, Құрылтай Төрағасы Құрылтай сессиясын ашады.

Құрылтай Төрағасы өз құзыретіндегі мәселелер бойынша өкім шығарады.

58-бап

 

Құрылтай сессиясы отырыс түрінде өткізіледі.

Құрылтайдың бірінші сессиясын Қазақстан Республика­сының Президенті сайлау қорытындысы жарияланған күннен бастап отыз күннен кешіктірмей шақырады.

Құрылтайдың кезекті сессиясы жылына бір рет, қыркүйектің бірінші жұмыс күні мен маусымның соңғы жұмыс күні аралығында өткізіледі.

Сессия Құрылтай отырысында ашылады және жабылады. Құрылтай сессиясын, әдетте, Қазақстан Республикасының Президенті ашады. Құрылтай сессиялары арасындағы кезеңде Қазақстан Республикасының Президенті өз бастамасымен, Құрылтай Төрағасының немесе Құрылтай депутаттары жалпы санының кемінде үштен бірінің ұсынысымен Құрылтайдың кезектен тыс сессиясын шақыра алады. Онда сессияны шақыруға негіз болған мәселелер ғана қаралуы мүмкін.

Құрылтай отырысы Құрылтай депутаттары жалпы санының кемінде үштен екісі қатысқан жағдайда өткізіледі.

Құрылтай отырысы ашық түрде өтеді. Регламентте көзделген жағдайда отырыс жабық түрде өткізілуі мүмкін. Қазақстан Республикасы Президентінің, Вице-Президенттің, Премьер-Министрдің және Үкімет мүшелерінің, Қазақстан Халық Кеңесі Төрағасының, Ұлттық Банк Төрағасының, Бас Прокурордың, Ұлттық қауіпсіздік комитеті Төрағасының кез келген отырысқа қатысуға және сөз сөйлеуге құқығы бар.

 

 

59-бап

 

Құрылтай конституциялық заңда саны айқындалатын тұрақты комитеттер, сондай-ақ комиссиялар құрады.

Комитеттер мен комиссиялар өз құзыретіндегі мәселелер бойынша қаулы шығарады.

 

 

60-бап

 

Заң шығаруға бастама жасау құқығы Қазақстан Республикасының Президентіне, Құрылтай депутаттарына, Үкіметке, Қазақстан Халық Кеңесіне тиесілі және тек қана Құрылтайда іске асырылады.

Қазақстан Республикасының Президенті заң жобаларын қараудың басымдығын айқындауға құқылы, бұл тиісті заң жобалары бірінші кезекте екі ай ішінде қабылдануға тиіс дегенді бiлдiредi.

Құрылтай:

1) жеке және заңды тұлғалардың құқық субъектісі болуына, азаматтық құқықтары мен бостандықтарына, жеке және заңды тұлғалардың міндеттемелері мен жауаптылығына;

 

2) меншік режиміне және өзге де заттық құқықтарға;

 

3) мемлекеттік органдар мен жергілікті өзін-өзі басқару органдарын ұйымдастырудың және олардың қызметінің, мемлекеттік және әскери қызметтің негіздеріне;

 

4) салық салуға, алымдар мен басқа да міндетті төлемдерді белгілеуге немесе олардың күшін жоюға;

 

5) республикалық бюджет, мемлекеттік қарыз, Қазақстан Республикасының экономикалық және өзге де көмек көрсету мәселелеріне;

 

6) сот құрылысы мен сот ісін жүргізу мәселелеріне;

 

7) рақымшылық жасау мәселелеріне;

 

8) білімге, ғылымға, мәдениетке, денсаулық сақтауға және әлеуметтік қамсыздандыруға;

 

9) кәсіпорындарды және олардың мүлкін жекешелендіруге;

 

10) қоршаған ортаны қорғауға;

 

11) Қазақстан Республикаcының әкімшілік-аумақтық құрылысына;

 

12) мемлекет қорғанысы мен қауіпсіздігін қамтамасыз етуге;

 

13) Қазақстан Республикасының мемлекеттік рәміздеріне;

 

14) халықаралық шарттарды ратификациялауға және денонсациялауға;

 

15) мемлекеттік наградалар мен құрметті атақтарға;

 

16) Конституцияға сәйкес өзге де мәселелерге қатысты аса маңызды қоғамдық қатынастарды реттейтін, негіз құраушы қағидаттар мен нормаларды белгілейтін заң шығаруға құқылы.

 

Халықтың өмірі мен денсаулығына, конституция­лық құрылысқа, қоғамдық тәртіптің сақталуына, елдің эконо­микалық қауіпсіздігіне қатер төндіретін жағдайларға жедел ден қою мақсатында Қазақстан Республикасының Үкіметі заң шығару бастамасымен енгізген заң жобаларын Құрылтай дереу қарауға тиіс.

Осы тармақтың бірінші бөлігінде көзделген заң жобалары Құрылтайға енгізілген жағдайда Үкімет өзіне жауапкершілік ала отырып, осы баптың 3-тармағында көрсетілген мәселелер бойынша заң күші бар уақытша нормативтік құқықтық акт қабылдауға құқылы. Мұндай акт Құрылтай қабылдаған заң күшіне енгенге дейін немесе Құрылтай заң жобаларын қабылдамай тастағанға дейін қолданыста болады.

 

Құрылтай қабылдаған заң он күн ішінде Қазақстан Республикасының Президентіне қол қоюға ұсынылады.

Құрылтай заң жобасын депутаттардың жалпы санының көпшілік дауысымен тұтастай қабылдамай тастауға құқылы. Мұндай жағдайда заң жобасы қабылданбады деп саналады және бастамашыға қайтарылады.

 

Мемлекеттік кірісті қысқартуды немесе мемлекеттік шығысты ұлғайтуды көздейтін заң жобалары Үкіметтің оң қорытындысы болған кезде ғана енгізілуі мүмкін. Қазақстан Республикасы Президентінің заң шығару бастамасымен Құрылтайға енгізілетін заң жобалары үшін мұндай қорытынды талап етілмейді.

Үкімет енгізген заң жобасы қабылданбаса, Премьер-Министр Құрылтай отырысында Үкіметке сенім білдіру мәселесін қоюға құқылы. Бұл мәселе сенім білдіру мәселесі қойыл­ған­нан бастап қырық сегіз сағаттан кейін ғана дауысқа салына­ды. Егер сенімсіздік вотумы туралы ұсыныс Құрылтай депутат­тары жалпы санының көпшілік дауысын алмаса, заң жоба­сы дауысқа салынбай қабылданды деп саналады. Алайда Үкімет бұл құқықты жылына екі реттен артық пайдалана алмайды.

 

 

61-бап

 

Құрылтай Қазақстан Республикасының бүкіл аумағында міндетті күші бар заң және қаулы қабылдайды.

Заң Қазақстан Республикасының Президенті қол қойғаннан кейін күшіне енеді.

Конституциялық заң Қазақстан Республикасының Конституциясында көзделген мәселелер бойынша Құрылтай депутаттары жалпы санының кемінде үштен екісінің дауысымен қабылданады.

Конституцияда өзгеше көзделмесе, Құрылтай депутаттардың жалпы санының көпшілік дауысымен заңды қабылдайды.

Конституцияда өзгеше көзделмесе, Құрылтай қаулысы депутаттардың жалпы санының көпшілік дауысымен қабылданады.

 

Заңдар, Құрылтай қаулылары Конституцияға қайшы келмеуге тиіс. Құрылтай қаулылары заңдарға қайшы келмеуге тиіс.

Қазақстан Республикасының заңнамалық және өзге де нормативтік құқықтық актілерін әзірлеу, ұсыну, талқылау, қолданысқа енгізу және жариялау тәртібі заңмен және Құрылтай регламентімен реттеледі.

 

 

62-бап

 

Қазақстан Республикасының Президенті Құрылтай Төрағасымен және Премьер-Министрмен консультациядан кейін Құрылтайды таратуға құқылы.

Құрылтай келісімімен тағайындалатын лауазымға Президент ұсынған кандидатураны тағайындауға келісім беруден қайта бас тартылған, сондай-ақ Құрылтай Төрағасын сайлаудан қайта бас тартылған жағдайда Қазақстан Республикасының Президенті Құрылтайды таратуға құқылы.

Құрылтайды төтенше жағдай немесе соғыс жағдайы кезінде, Президент өкілеттігінің соңғы алты айында,

сондай-ақ ал­дыңғы таратудан кейінгі бір жыл ішінде немесе Консти­туцияның 51-бабының 3-тармағында белгіленген жағдайда таратуға болмайды.

 

 

V бөлім

 

Үкімет

 

 

 

63-бап

 

Қазақстан Республикасының Үкіметі Қазақстан Республи­ка­сының атқарушы билігін жүзеге асырады, атқару­шы органдар жүйесін басқарады және олардың қызметіне басшылық етеді.

Үкімет – алқалы орган, ол өз қызметінде Қазақстан Республика­сының Президенті мен Құрылтай алдында жауапты.

Үкімет мүшелері Конституцияның 56-бабының

17) тармақшасында көзделген жағдайда Құрылтайға есеп береді.

Үкіметтің құзыреті, ұйымдастырылу және қызмет тәртібі конституциялық заңда айқындалады.

64-бап

 

Үкіметті Қазақстан Республикасының Президенті Конституцияда көзделген тәртіппен құрады.

Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі Қазақстан Республикасының Президентіне Премьер-Министр тағайындалғаннан кейін он күн ішінде Үкіметтің құрылымы мен құрамы туралы ұсыныс енгізеді.

Үкімет мүшелері Қазақстан Республикасының халқы мен Президентіне ант береді.

 

 

65-бап

 

Үкімет:

 

1) мемлекеттiң әлеуметтiк-экономикалық саясатының, қорғаныс қабiлетiнiң, қауiпсiздiгiнiң, қоғамдық тәртiптi қамтамасыз ету ісінің негiзгi бағыттарын әзiрлейдi және олардың жүзеге асырылуын ұйымдастырады;

 

2) Құрылтайға республикалық бюджетті және оның атқарылуы туралы есепті ұсынады, бюджеттің атқарылуын қамтамасыз етеді;

 

3) Құрылтайға заң жобаларын енгізеді және заңдардың орындалуын қамтамасыз етеді;

 

4) мемлекеттік меншікті басқаруды ұйымдастырады;

 

5) Қазақстан Республикасының сыртқы саясатын жүргізу шараларын әзірлейді;

 

6) министрліктердің, өзге де орталық және жергілікті атқарушы органдардың қызметіне басшылық етеді;

 

7) Қазақстан Республикасының министрліктері, өзге де орталық және жергілікті атқарушы органдары актілерінің толық немесе бір бөлігінде күшін жояды не қолданысын тоқтата тұрады;

 

8) мемлекеттік бюджет есебінен қамтылатын барлық орган үшін қаржыландырудың және қызметкерлерге еңбекақы төлеудің бірыңғай жүйесін Қазақстан Республикасы Президентiнің келісімімен бекітеді;

 

9) өзіне Конституциямен, заңдармен және Қазақстан Республикасы Президентiнің актілерімен жүктелген өзге де функцияларды орындайды.

 

 

 

66-бап

 

Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі:

 

1) Үкімет қызметін ұйымдастырады және басқарады, оның жұмысы үшін дербес жауап береді;

 

2) Үкімет қаулысына қол қояды;

 

3) Үкімет қызметінің негізгі бағыттары жөнінде және оның барлық аса маңызды шешімдері туралы Президент пен Құрылтайға баяндайды;

 

4) Үкімет қызметін ұйымдастыруға және басқаруға байланысты басқа да функцияларды орындайды.

 

 

 

67-бап

 

Үкімет мүшелері өз құзыреті шегінде дербес шешім қабылдайды және өзіне бағынысты мемлекеттік органдардың жұмысы үшін Премьер-Министр алдында дербес жауап береді. Үкімет жүргізіп отырған саясатпен келіспейтін немесе оны іске асырмайтын Үкімет мүшесі орнынан түсуге өтініш береді не лауазымынан босатылуға тиіс.

Үкімет мүшелерінің өкілді органның депутаты болуға, оқытушылық, ғылыми, шығармашылық қызметтен басқа ақы төленетін лауазымды атқаруға, кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыруға, сондай-ақ Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес өзінің лауазымдық міндеті болатын жағдайларды қоспағанда, коммерциялық ұйымның басқарушы органының немесе байқаушы кеңесінің құрамына кіруге құқығы жоқ.

 

 

68-бап

 

Үкімет өз құзыретіндегі мәселелер бойынша Қазақстан Республикасының бүкіл аумағында міндетті күші бар қаулы шығарады.

Премьер-Министр Қазақстан Республикасының бүкіл аумағында міндетті күші бар өкім шығарады.

Үкімет қаулылары мен Премьер-Министрдің өкімдері Конституцияға, заңдарға, Қазақстан Республикасы Президентінің актілеріне қайшы келмеуге тиіс.

 

 

69-бап

 

Үкімет жаңадан сайланған Құрылтай алдында өз өкілеттігін доғарады.

Үкімет және оның кез келген мүшесі өздеріне жүктелген функцияларды одан әрі орындау мүмкін емес деп есептесе, Қазақстан Республикасының Президентіне орнынан түсу туралы мәлімдеме беруге құқылы.

Құрылтай Үкіметке сенімсіздік вотумын білдірген жағдайда Үкімет Қазақстан Республикасының Президентіне орнынан түсу туралы мәлімдейді.

Орнынан түсуді қабылдау немесе қабылдамау туралы мәселені Қазақстан Республикасының Президенті он күн ішінде қарайды.

Орнынан түсуді қабылдау Үкіметтің не оның тиісті мүшесінің өкілеттігі тоқтатылғанын білдіреді.

Премьер-Министрдің орнынан түсуін қабылдау бүкіл Үкіметтің өкілеттігі тоқтатылғанын білдіреді.

Үкіметтің немесе оның мүшесінің орнынан түсуі қабылданбаған жағдайда Қазақстан Республикасының Президенті оған міндеттерін одан әрі атқаруды тапсырады.

Қазақстан Республикасының Президенті өз бастамасымен Үкіметтің өкілеттігін тоқтату туралы шешім қабылдауға және оның кез келген мүшесін лауазымынан босатуға құқылы. Премьер-Министрді лауазымынан босату бүкіл Үкіметтің өкілеттігі тоқтатылғанын білдіреді.

 

 

VI бөлім

 

Қазақстан Халық Кеңесі

 

 

 

70-бап

 

Қазақстан Халық Кеңесі – Қазақстан Республикасы халқының мүддесін білдіретін жоғары консультативтік орган.

Қазақстан Халық Кеңесі Қазақстан Республикасының азаматтарынан құралады.

Қазақстан Халық Кеңесін құру, оның құрамын қалыптастыру тәртібі, өкілеттігі және қызметінің ұйымдасты­ры­луы конституциялық заңда айқындалады.

 

 

71-бап

 

Қазақстан Халық Кеңесі:

 

1) мемлекеттің ішкі саясатының негізгі бағыттары, қоғамдық келісімді, жалпыұлттық бірлік пен ынтымақты нығайту, Қазақстан Республикасы қызметінің негіз құраушы қағидаттарын және жалпыұлттық құндылықтарды ілгерілету жөнінде ұсыныстар мен ұсынымдар әзірлейді;

 

2) Құрылтайға заң жобаларын енгізеді;

 

3) жалпыхалықтық референдум тағайындау туралы бастама көтереді;

 

4) конституциялық заңға сәйкес өзге де өкілеттіктерді жүзеге асырады.

 

 

 

VII бөлім

 

Конституциялық Сот

 

 

 

72-бап

 

Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты –

конституциялық бақылауды жүзеге асыратын және бүкіл ел аумағында Қазақстан Республикасы Конституциясының үстемдігін қамтамасыз ететін тәуелсіз мемлекеттік орган.

Конституциялық Сот Төраға мен он судьядан тұрады. Олардың өкілеттік мерзімі – сегіз жыл.

Конституцияға сәйкес бір адам бір реттен артық Конституциялық Сот судьясы болып тағайындалмайды.

 

Конституциялық Сот Төрағасын Қазақстан Республикасының Президенті тағайындайды және ол өкілеттік мерзімі ішінде Конституциялық Сот судьясы да болады.

Конституцияға сәйкес бір адам бір реттен артық Конституциялық Сот Төрағасы болып тағайындалмайды.

 

Конституциялық Сот судьяларын депутаттардың жалпы санының көпшілік дауысымен берілген Құрылтай келісімімен Қазақстан Республикасының Президенті тағайындайды.

Конституциялық Сот Төрағасының орынбасарын Конституциялық Сот Төрағасының ұсынуымен Конституция­лық Сот судьялары арасынан Қазақстан Республикасының Президенті тағайындайды.

 

Конституциялық Сот судьясының депутат мандатын қатар алып жүруіне, оқытушылық, ғылыми, шығармашылық қызметтен басқа ақы төленетін лауазымды атқаруына, кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыруына, сондай-ақ коммерция­лық ұйымның басқарушы органының немесе байқаушы кеңесінің құрамына кіруіне болмайды.

Конституциялық Сот Төрағасы мен судьяларын қылмыс орнында немесе ауыр және аса ауыр қылмыс жасағанда ұстау жағдайларын қоспағанда, оларды өз өкілеттігі мерзімі ішінде тиісінше Қазақстан Республикасы Президентінің не Құрылтайдың келісімінсіз ұстауға, күзетпен ұстауға, күштеп әкелуге, сот тәртібімен қолданылатын әкімшілік жазалауға, қылмыстық жауаптылыққа тартуға болмайды.

Конституциялық Соттың ұйымдастырылуы және қызметі конституциялық заңмен реттеледі.

 

 

73-бап

 

Конституциялық Сот Қазақстан Республикасы Президентінің, Құрылтай Төрағасының, Құрылтай депутатта­рының жалпы санының кемінде бестен бірінің,

Премьер-Министрдің өтініші бойынша:

1) дау туындаған жағдайда Президенттің, Құрылтай депутаттарының сайлауын және жалпыхалықтық референдум­ды өткізудің дұрыстығы мәселесін шешеді;

 

2) Президент қол қойғанға дейін Құрылтай қабылдаған заңдардың Конституцияға сәйкестігін қарайды;

 

3) Құрылтай қабылдаған қаулылардың Конституцияға сәйкестігін қарайды;

 

4) халықаралық шарттарды ратификациялағанға дейін олардың Конституцияға сәйкестігін қарайды;

 

5) халықаралық ұйымдар мен олардың органдары шешімдерінің орындалуының Конституцияға сәйкестігін қарайды;

 

6) Конституция нормаларына ресми түсіндірме береді;

 

7) Конституцияның 50-бабының 2 және 3-тармақтарында белгіленген жағдайларда қорытынды береді.

 

Конституциялық Сот Конституцияның 46-бабының 11) тармақшасында көзделген жағдайда – Президенттің өтiнiшiн, сондай-ақ Конституцияның 79-бабында белгiленген жағдайда соттың өтiнiшiн қарайды.

Конституциялық Сот Қазақстан Республикасы азаматтарының Конституцияда көзделген құқықтары мен бостандықтарына тікелей қатысты Қазақстан Республикасы нормативтік құқықтық актілерінің Конституцияға сәйкестігін олардың өтініштері бойынша қарайды.

Қазақстан Республикасы азаматтарының Конституциялық Сотқа жүгіну тәртібі мен шарттары конституциялық заңда айқындалады.

 

Конституциялық Сот осы баптың 1-тармағының 4), 5) және 6) тармақшаларында көрсетілген мәселелерді, сондай-ақ Қазақстан Республикасының нормативтік құқықтық актілерінің Конституцияға сәйкестігін Бас Прокурордың өтініші бойынша қарайды.

Конституциялық Сот адамның және азаматтың Конституцияда бекітілген құқықтары мен бостандықтарына қатысты Қазақстан Республикасының нормативтік құқықтық актілерінің Конституцияға сәйкестігін Адам құқықтары жөніндегі уәкілдің өтініші бойынша қарайды.

Конституциялық Сот Конституцияның 50-бабының 1-тармағында және 51-бабының 1-тармағында белгіленген жағдайларда қорытынды береді.

 

 

74-бап

 

Конституцияның 73-бабы 1-тармағының 1) тармақша­сында көрсетілген мәселелер бойынша Конституциялық Сотқа өтініш берілген жағдайда тиісінше Қазақстан Республикасы Президентінің қызметіне кірісуі, Құрылтайдың сайланған депутаттарын тіркеу, жалпыхалықтық референдум қорытындысын шығару тоқтатыла тұрады.

Конституцияның 73-бабы 1-тармағының 2) және 4) тармақшаларында көрсетілген мәселелер бойынша Конституциялық Сотқа өтініш берілген жағдайда тиісті актілерге қол қою не оларды ратификациялау мерзімінің өтуі тоқтатыла тұрады.

Конституциялық Сот өз шешімін конституциялық заңда белгіленген мерзімде шығарады.

 

 

75-бап

 

Конституцияға сәйкес келмейді деп танылған заңдар мен халықаралық шарттарға қол қойылмайды не ратификацияланбайды және олар қолданысқа енгізілмейді.

Конституцияға сәйкес келмейді деп танылған, оның ішінде адамның және азаматтың Конституцияда бекітілген құқықтары мен бостандықтарына нұқсан келтіреді деп танылған заңдар мен өзге де нормативтік құқықтық актілер, олардың жекелеген ережелері Конституциялық Сот шешім қабылдаған күннен немесе ол белгілеген күннен бастап қолданысын тоқтатады және қолданылмауға тиіс.

Конституциялық Сот берген түсіндірмеде Конституцияға сәйкес келеді деп танылған заңдар мен өзге де нормативтік құқықтық актілер, олардың жекелеген ережелері осы түсіндірмедегідей қолданылуға тиіс.

 

Конституциялық Сот орындалуы Конституцияға сәйкес келмейді деп таныған халықаралық ұйымдар мен олардың органдарының шешімдері, оның ішінде жекелеген ережелері орындалмауға тиіс.

Конституциялық Сот шешімдері қабылданған күнінен бастап күшіне енеді, Қазақстан Республикасының бүкіл аумағында жалпыға бірдей міндетті, түпкілікті болады және оларға шағым жасалмайды.

 

 

VIII бөлім

 

Сот төрелiгi. Прокуратура.

 

Құқық қорғау тетіктері

 

 

 

76-бап

 

Қазақстан Республикасында сот төрелігін сот қана жүзеге асырады.

Сот билігі сот ісін жүргізудің заңда белгіленген азаматтық, әкімшілік, қылмыстық және өзге де нысандары арқылы жүзеге асырылады. Заңда көзделген жағдайда қылмыстық сот ісін жүргізу алқабилердің қатысуымен өтеді.

Қазақстан Республикасының соттары – Жоғарғы Сот, заңмен құрылған жергілікті және басқа да соттар.

Қазақстан Республикасының сот жүйесі Конституцияда және конституциялық заңда белгіленеді. Қандай да бір атаумен арнаулы және төтенше соттарды құруға жол берілмейді.

 

 

77-бап

 

Сот билігі Қазақстан Республикасының атынан жүзеге асырылады, ол адамның, азаматтың, ұйымдардың құқықтарын, бостандықтары мен заңды мүдделерін қорғауды, сондай-ақ Конституцияның, заңдардың, өзге де нормативтік құқықтық актілердің, Қазақстан Республикасы халықаралық шарттарының орындалуын мақсат етеді.

Сот билігі Конституцияның, заңдардың, өзге де нормативтік құқықтық актілердің, Қазақстан Республикасы халықаралық шарттарының нормаларын қолдануға байла­нысты туындайтын барлық істер мен дауларға қолданылады.

Сот шешімінің, үкімі мен өзге де қаулысының Қазақстан Республикасының бүкіл аумағында міндетті күші бар.

 

 

78-бап

 

Судья сот төрелігін іске асыру кезінде тәуелсіз болады және Конституция мен заңға ғана бағынады.

Сот төрелігін іске асырған кезде соттың қызметіне мүлдем араласуға болмайды және бұл заң бойынша жауапты­лыққа алып келеді. Судьялар нақты істер бойынша есеп бермейді.

Судья сот төрелігін іске асыру кезінде мына қағидаттарды басшылыққа алуға тиіс:

1) ешкімнің өзіне заңда көзделген соттылығын оның келісімінсіз өзгертуге болмайды;

 

2) сотта әр адамның өз сөзін тыңдатуға құқығы бар;

 

3) айыпталушы өзінің кінәсіз екенін дәлелдеуге міндетті емес;

 

4) адамның кінәлі екеніне қатысты кез келген күмән айыпталушының пайдасына қарастырылады;

 

5) заңсыз жолмен алынған дәлелдемелердің заңды күші жоқ. Ешкімді өзінің жеке мойындауы негізінде ғана соттауға болмайды;

 

6) қылмыстық заңды ұқсастығына қарай қолдануға жол берілмейді.

 

Конституцияда белгіленген сот төрелігі қағидаттары Қазақстан Республикасының барлық соттары мен судьяларына ортақ және бірыңғай.

 

 

79-бап

 

Соттардың адам мен азаматтың Конституцияда бекітілген құқықтары мен бостандықтарына нұқсан келтіретін заңдарды және өзге де нормативтік құқықтық актілерді қолдануға құқығы жоқ.

 

Егер сот қолданылуға тиіс заң немесе өзге де нормативтік құқықтық акт адамның және азаматтың Конституцияда бекітіл­ген құқықтары мен бостандықтарына нұқсан келтіре­ді деп тапса, ол іс жүргізуді тоқтата тұруға және осы актіні конс­титуциялық емес деп тану туралы ұсынумен Конституциялық Сотқа жүгінуге міндетті.

 

 

 

80-бап

 

Соттар тұрақты судьялардан тұрады, олардың тәуелсіздігі Конституциямен және заңмен қорғалады. Судьяның өкілеттігі тек қана заңда белгіленген негіздермен тоқтатылуы немесе тоқтатыла тұруы мүмкін.

Судьяны қылмыс орнында немесе ауыр және аса ауыр қылмыс жасағанда ұстау жағдайларын қоспағанда, тиісінше Жоғары Сот Кеңесінің қорытындысына негізделген Қазақстан Республикасы Президентінің келісімінсіз не Құрылтайдың келісімінсіз оны ұстауға, күзетпен ұстауға, күштеп әкелуге, сот тәртібімен қолданылатын әкімшілік жазалауға, қылмыстық жауаптылыққа тартуға болмайды.

Қазақстан Республикасы соттарының судьяларына қойылатын талаптар конституциялық заңда айқындалады.

Судьяның депутат мандатын қатар алып жүруіне, оқытушылық, ғылыми, шығармашылық қызметтен басқа ақы төленетін лауазымды атқаруына, кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыруына, коммерциялық ұйымның басқарушы органының немесе байқаушы кеңесінің құрамына кіруіне болмайды.

 

 

81-бап

 

Соттарды қаржыландыру, судьяларды тұрғын үймен қамтамасыз ету республикалық бюджет қаражаты есебінен жүргізіледі және сот төрелігін толық әрі тәуелсіз жүзеге асыру мүмкіндігін қамтамасыз етуге тиіс.

 

 

 

82-бап

 

Жоғарғы Сот – жергілікті және басқа да соттардың қарауына жататын азаматтық, әкімшілік, қылмыстық және өзге де істер бойынша жоғары сот органы, ол заңда көзделген жағдайда өзінің қарауына жататын сот істерін қарайды және сот практикасы мәселелерi бойынша түсiндіру береді.

 

 

 

83-бап

 

Жоғарғы Сот Төрағасын Қазақстан Республикасының Президенті Жоғары Сот Кеңесінің ұсынымымен тағайындайды және ол өз өкілеттігі мерзімі ішінде Жоғарғы Сот судьясы да бо­ла­ды. Жоғарғы Сот Төрағасының өкілеттік мерзімі – алты жыл.

Конституцияға сәйкес бір адам бір реттен артық Жоғарғы Сот Төрағасы болып тағайындалмайды.

 

Жоғарғы Сот судьяларын Құрылтай Жоғары Сот Кеңесінің ұсынымы негізінде Қазақстан Республикасы Президентінің ұсынуымен сайлайды.

 

Жергілікті және басқа да сот судьяларын Қазақстан Республикасының Президенті Жоғары Сот Кеңесінің ұсынымымен тағайындайды.

Соттарда конституциялық заңға сәйкес сот алқалары құрылуы мүмкін.

Жоғары Сот Кеңесінің Төрағасын Қазақстан Республикасының Президенті тағайындайды.

Жоғары Сот Кеңесінің мəртебесі, құрамын қалыптастыру тəртібі жəне жұмысын ұйымдастыру заңда айқындалады.

 

 

84-бап

 

Прокуратура мемлекет атынан Қазақстан Республика­сының аумағында заңдылықтың сақталуына жоғары қадағалауды заңда белгіленген шекте және нысанда жүзеге асырады, сотта мемлекет мүддесiн бiлдiредi және мемлекет атынан қылмыстық қудалауды жүзеге асырады.

Қазақстан Республикасының прокуратурасы орталықтандырылған бірыңғай жүйені құрайды, төмен тұрған прокурорлар жоғары тұрған прокурорларға және Бас Прокурорға бағынады. Ол өз өкілеттігін басқа мемлекеттік органдардан, лауазымды адамдардан тәуелсіз жүзеге асырады және Қазақстан Республикасының Президентіне ғана есеп береді.

Бас Прокурорды Қазақстан Республикасының Президенті тағайындайды. Бас Прокурордың өкілеттік мерзімі – алты жыл.

Конституцияға сәйкес бір адам бір реттен артық Бас Прокурор болып тағайындалмайды.

 

Бас Прокурорды қылмыс орнында немесе ауыр және аса ауыр қылмыс жасағанда ұстау жағдайларын қоспағанда, оны өз өкілеттігі мерзімі ішінде Қазақстан Республикасы Президентінің келісімінсіз ұстауға, күзетпен ұстауға, күштеп әкелуге, сот тәртібімен қолданылатын әкімшілік жазалауға, қылмыстық жауаптылыққа тартуға болмайды.

Прокуратураның құзыреті, қызметінің ұйымдастырылуы мен тәртібі конституциялық заңда айқындалады.

 

 

85-бап

 

Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уəкіл адамның және азаматтың бұзылған құқықтары мен бостандықтарын қалпына келтіруге жəрдемдеседі, адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын ілгерілетуге ықпал етеді.

Адам құқықтары жөніндегі уəкілді Қазақстан Республикасының Президенті тағайындайды.

Адам құқықтары жөніндегі уəкіл өз өкілеттігін жүзеге асыру кезінде тəуелсіз болады жəне мемлекеттік органдар мен лауазымды адамдарға есеп бермейді.

Адам құқықтары жөніндегі уəкілді қылмыс орнында немесе ауыр және аса ауыр қылмыс жасағанда ұстау жағдайла­рын қоспағанда, оны өз өкілеттігі мерзімі ішінде Қазақстан Республикасы Президентінің келісімінсіз ұстауға, күзетпен ұстауға, күштеп әкелуге, сот тәртібімен қолданылатын әкімші­лік жазалауға, қылмыстық жауаптылыққа тартуға болмайды.

Адам құқықтары жөніндегі уəкілдің құқықтық жағдайы мен қызметін ұйымдастыру конституциялық заңда айқындалады.

 

 

86-бап

 

Қазақстан Республикасындағы адвокатура адамның мемлекет кепілдік берген сот арқылы қорғалу құқығын және заң көмегін алу құқығын іске асыруға жәрдемдеседі. Заң көмегін адвокаттар мен өзге тұлғалар заңға сәйкес көрсетеді.

Адвокат қызметін жүзеге асыру тәртібі, адвокат құқықтары, міндеттері мен жауаптылығы заңда айқындалады.

 

 

IX бөлім

 

Жергілікті мемлекеттік басқару және өзін-өзі басқару

 

 

 

87-бап

 

Жергілікті мемлекеттік басқаруды тиісті аумақтағы ахуалдың жай-күйіне жауапты жергілікті өкілді және атқарушы органдар жүзеге асырады.

 

 

 

88-бап

 

Жергілікті өкілді органдар – мәслихаттар тиісті әкімшілік-аумақтық бірлік халқының ерік-мүддесін білдіреді және жалпымемлекеттік мүдделерді ескере отырып, оны іске асыруға қажетті шараларды айқындайды, олардың жүзеге асырылуын бақылайды.

Мәслихаттарды халық жалпыға бірдей, тең, төте сайлау құқығы негізінде жасырын дауыс беру арқылы бес жыл мерзімге сайлайды.

Қазақстан Республикасының жиырма жасқа толған азаматы мәслихат депутаты болып сайлана алады. Қазақстан Республикасының азаматы бір ғана мәслихаттың депутаты бола алады.

Мәслихаттардың қарауына:

1) аумақты дамытудың жоспарларын, экономикалық және әлеуметтік бағдарламаларын, жергілікті бюджетті және олардың атқарылуы туралы есептерді бекіту;

 

2) өз қарауына жатқызылған жергілікті әкімшілік-аумақтық құрылыс мәселелерін шешу;

 

3) заңмен мәслихат құзыретіне жатқызылған мәселелер бойынша жергілікті атқарушы орган басшыларының есебін қарау;

 

4) мәслихаттың тұрақты комиссияларын және өзге де жұмыс органдарын құру, олардың қызметі туралы есепті тыңдау, мәслихат жұмысын ұйымдастыруға байланысты өзге де мәселелерді шешу;

 

5) заңға сәйкес Қазақстан Республикасы азаматтарының құқықтары мен заңды мүдделерін қамтамасыз ету жөніндегі өзге де өкілеттіктерді жүзеге асыру жатады.  

 

Мәслихаттың өкілеттігін Қазақстан Республикасының Президенті Премьер-Министрмен және Құрылтай Төрағасы­мен консультациядан кейін мерзімінен бұрын тоқтатады, сондай-ақ оның өкілеттігі мәслихат өзін-өзі тарату туралы шешім қабылдаған жағдайда мерзімінен бұрын тоқтатылады.

Мәслихаттардың құзыреті, ұйымдастырылу және қызмет тәртібі, депутаттардың құқықтық жағдайы заңда белгіленеді.

 

 

89-бап

 

Жергілікті атқарушы органдар Қазақстан Республикасы атқарушы органдарының біртұтас жүйесіне кіреді, атқарушы биліктің жалпымемлекеттік саясатын тиісті аумақты дамыту мүддесімен және қажеттілігімен үйлестіре жүргізуді қамтамасыз етеді.

Жергілікті атқарушы органдардың қарауына:

1) аумақты дамытудың жоспарларын, экономикалық және әлеуметтік бағдарламаларын, жергілікті бюджетті әзірлеу мен олардың атқарылуын қамтамасыз ету;

 

2) коммуналдық меншікті басқару;

 

3) жергілікті атқарушы орган басшыларын тағайындау және лауазымынан босату, жергілікті атқарушы органдардың жұмысын ұйымдастыруға байланысты өзге де мәселелерді шешу;

 

4) жергілікті атқарушы органдарға заңмен жүктелетін өзге де өкілеттіктерді жергілікті мемлекеттік басқару мүддесінде жүзеге асыру жатады.

 

Жергілікті атқарушы органды тиісті әкімшілік-аумақтық бірліктің әкімі басқарады, ол Қазақстан Республикасы Президенті мен Үкіметінің өкілі болып табылады.

Астана, облыс, республикалық маңызы бар қала əкімдерін Қазақстан Республикасының Президенті тиісінше астана мəслихаты, облыс аумағындағы мəслихаттар, республикалық маңызы бар қала мəслихаты депутаттарының келісімімен тағайындайды.

Қазақстан Республикасының Президенті кемінде екі кандидатураны ұсынады, олар дауысқа салынады. Дауыс беруге қатысқан мəслихат депутаттарының көпшілік дауысын алған кандидат келісім алды деп саналады.

 

Өзге əкімшілік-аумақтық бірлік əкімдері заңда айқында­латын тəртіппен тағайындалады немесе сайланады, сондай-ақ

лауазымынан босатылады. Қазақстан Республикасының Президенті өз ұйғаруымен астана, облыс, республикалық маңызы бар қала əкімдерін лауазымынан босатуға құқылы.

 

Мәслихат депутаттарының жалпы санының кемінде бестен бірінің бастамасымен әкімге сенімсіздік вотумын білдіру мәселесі қойылуы мүмкін. Бұл жағдайда мəслихат өз депутаттарының жалпы санының көпшілік дауысымен əкімге сенімсіздік білдіруге жəне оны лауазымынан босату мәселесін тиісінше астана, облыс, республикалық маңызы бар қала əкімдеріне қатысты – Қазақстан Республикасы Президентінің алдына не өзге де əкімшілік-аумақтық бірлік əкімдеріне қатысты – жоғары тұрған əкімнің алдына қоюға құқылы. Астана, облыс, республикалық маңызы бар қала әкімдерінің өкілеттігі жаңадан сайланған Қазақстан Республикасының Президенті өз қызметіне кіріскен кезде тоқтатылады.

Жергілікті атқарушы органдардың құзыреті, ұйымдас­тырылу және қызмет тәртібі заңда белгіленеді.

 

 

90-бап

 

Мәслихаттар өз құзыретіндегі мәселелер бойынша – шешім, ал әкімдер шешім мен өкім қабылдайды, бұлар тиісті әкімшілік-аумақтық бірлік аумағында орындалуға міндетті.

Жергілікті бюджет кірісін қысқартуды немесе жергілікті бюджет шығысын ұлғайтуды көздейтін мәслихат шешімінің жобалары әкімнің оң қорытындысы болған кезде ғана қарауға енгізілуі мүмкін.

Қазақстан Республикасының Конституциясы мен заңнамасына сәйкес келмейтін мәслихат шешімінің күші сот тәртібімен жойылуы мүмкін.

Әкімдердің шешімдері мен өкімдерінің күшін тиісінше Қазақстан Республикасының Үкіметі не жоғары тұрған әкім жоя алады, олардың күші сот тәртібімен де жойылуы мүмкін.

 

 

91-бап

 

Қазақстан Республикасында жергілікті маңызы бар мәселелерді тұрғын халықтың өзі шешуін қамтамасыз ететін жергілікті өзін-өзі басқару танылады.

Жергілікті өзін-өзі басқаруды халық тікелей жүзеге асырады, сондай-ақ ол мәслихаттар арқылы және тұрғын саны шағын аумақтарды қамтитын жергілікті қоғамдастықтарда өзге де жергілікті өзін-өзі басқару органдары арқылы жүзеге асырылады.

Жергілікті өзін-өзі басқару органдарына заңға сәйкес мемлекеттік функциялар берілуі мүмкін.

 

Қазақстанда жергілікті өзін-өзі басқаруды ұйымдастыру және оның қызметі заңмен реттеледі.

Жергілікті өзін-өзі басқару органдарының дербестігіне заңда белгіленген өкілеттігі шегінде кепілдік беріледі.

 

 

X бөлім

 

Конституцияға өзгерістер мен толықтырулар енгізу

 

 

 

92-бап

 

Қазақстан Республикасының Конституциясына өзгерістер мен толықтырулар Қазақстан Республикасының Президенті өз бастамасы бойынша, Құрылтайдың, Үкіметтің, Қазақстан Халық Кеңесінің бастамасы бойынша қабылдаған шешіммен өткізілетін жалпыхалықтық референдумда енгізіледі.

Жалпыхалықтық референдумға қатысуға құқығы бар Қазақстан Республикасы азаматтарының жартысынан астамы дауыс беруге қатысса, жалпыхалықтық референдум өткізілді деп саналады.

Облыстардың, республикалық маңызы бар қалалардың және астананың кемінде үштен екісінде дауыс беруге қатысқан Қазақстан Республикасы азаматтарының жартысынан астамы жалпыхалықтық референдумға шығарылған Конституцияға өзгерістер мен толықтыруларды жақтап дауыс берсе, олар қабылданды деп саналады.

 

 

93-бап

 

Қазақстан Республикасының Конституциясына өзгерістер мен толықтырулардың Конституцияның 2-бабы 7-тармағының және 43-бабы 5-тармағының талаптарына сәйкестігі туралы Конституциялық Сот қорытындысы болған жағдайда олар жалпыхалықтық референдумға шығарылады.

 

 

 

XI бөлім

 

Қорытынды және өтпелі ережелер

 

 

 

94-бап

 

Республикалық референдумда қабылданған Қазақстан Республикасының Конституциясы 2026 жылғы 1 шілдеден бастап күшіне енеді, бұған дейін қабылданған Қазақстан Республикасы Конституциясының қолданысы сол мезгілден бастап тоқтатылады.

Республикалық референдумда Конституция қабылданған күн мемлекеттік мереке – Қазақстан Республикасының Конституциясы күні деп жарияланады.

 

 

95-бап

 

1995 жылғы 30 тамыздағы Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкес қалыптастырылған Қазақстан Республикасының Парламенті өз өкілеттігін 2026 жылғы

1 шілдеден бастап тоқтатады.

Конституция күшіне енген күннен бастап бір ай ішінде Қазақстан Республикасының Президенті Құрылтай сайлауын жариялауға тиіс және ол екі ай ішінде өткізілуге тиіс.

 

Бірінші шақырылған Құрылтайдың бірінші сессиясы ашылған күннен бастап екі ай ішінде Қазақстан Республикасының Президенті Құрылтайдың келісімімен

Вице-Президентті тағайындауға тиіс.

Конституциялық Сот Төрағасы мен судьялары бірінші шақырылған Құрылтайдың бірінші сессиясы ашылған күннен бастап екі ай ішінде тағайындалуға тиіс.

1995 жылғы 30 тамыздағы Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкес тағайындалған Конституциялық Сот Төрағасы мен судьялары Конституциялық Соттың жаңа құрамы қалыптастырылғанға дейін өз өкілеттігін сақтайды.

 

Орталық сайлау комиссиясының, Жоғары аудиторлық палатаның төрағалары мен мүшелері бірінші шақырылған Құрылтайдың бірінші сессиясы ашылған күннен бастап екі ай ішінде тағайындалуға тиіс.

1995 жылғы 30 тамыздағы Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкес тағайындалған Орталық сайлау комиссиясының, Жоғары аудиторлық палатаның төрағалары мен мүшелері Орталық сайлау комиссиясының және Жоғары аудиторлық палатаның жаңа құрамы қалыптастырылғанға дейін өз өкілеттігін сақтайды.

 

Жоғарғы Сот Төрағасы, Ұлттық Банк Төрағасы, Бас Прокурор, Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Төрағасы, Жоғары Сот Кеңе­сінің Төрағасы, Адам құқықтары жөніндегі уәкіл Конституция күшіне енген күннен бастап екі ай ішінде тағайындалуға тиіс.

1995 жылғы 30 тамыздағы Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкес сайланған (тағайындалған) Жоғарғы Соттың, жергілікті және басқа да соттың судьялары, мәслихат депутаттары, өзге де лауазымды адамдар өз өкілеттіктерін Қазақ­стан Республикасының Конституциясы мен заңдарында көзделген негіздер бойынша өкілеттігі тоқтатылғанға дейін сақтайды.

 

 

96-бап

 

Конституция күшіне енген күні қолданыста болатын Қазақстан Республикасының заңдары мен өзге де нормативтік құқықтық актілері Конституцияға қайшы келмейтін бөлігінде қолданылады.

Үкімет, орталық және жергілікті мемлекеттік органдар нормативтік құқықтық актілерді Конституцияға сәйкес келтіру жөнінде қажетті шаралар қабылдайды.

Конституция күшіне енген күні қолданыста болатын Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес қабылданған Конституциялық Кеңестің және Конституциялық Соттың нормативтік қаулылары Конституцияға қайшы келмейтін бөлігінде заңды күшін сақтайды.

                  

]]> Біз, біртұтас Қазақстан халқы, байырғы қазақ жерінде мемлекеттілікті нығайта отырып,

 

Ұлы Даланың мыңдаған жылдық тарихының сабақтас­тығын сақтап,

 

мемлекеттің унитарлы сипатын, оның шекарасы мен аумағының тұтастығына қол сұғуға болмайтынын нақтылап,

 

Әділетті Қазақстан идеясын және Заң мен Тәртіп қағидатын ұстанып,

 

адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтары мүлтіксіз сақталатынын мәлімдеп,

 

бірлік пен ынтымақ, этносаралық және конфессияаралық татулық қағидаттарына сүйеніп,

 

мәдениет пен білім, ғылым мен инновация құндылық­тарын бағдарға алып,

 

табиғатты аялау қажеттігін мойындап,

 

бейбітшілікке және барлық елмен достыққа ұмтылып,

 

келешек ұрпақ алдындағы аса жоғары жауапкершілікті сезініп,

 

Қазақстан Республикасының Ата Заңын – осы Конституцияны қабылдаймыз.

 

 

 

І бөлім

 

Конституциялық құрылыс негіздері

 

 

 

1-бап

 

Қазақстан Республикасы – демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет. Мемлекеттің ең жоғары құндылығы – адам мен оның өмірі, құқықтары мен бостандықтары.

 

 

 

2-бап

 

Қазақстан Республикасы – унитарлы мемлекет. Басқару үлгісі – президенттік республика.

Қазақстан Республикасының Егемендігі оның бүкіл аумағын қамтиды. Мемлекет өз аумағының тұтастығын, қол сұғылмауын, бөлінбеуін қамтамасыз етеді.

Қазақстан Республикасының әкімшілік-аумақтық құрылысы конституциялық заңда айқындалады.

Қазақстан Республикасының елордасы – Астана қаласы. Елорда мәртебесі конституциялық заңда айқындалады.

Қазақстан Республикасы мен Қазақстан атауларының мәні бірдей.

Қазақстан Республикасының ұлттық валютасы (ақша бірлігі) – теңге.

Теңгені эмиссиялау айрықша құқығы Қазақстан Республикасына тиесілі.

 

Қазақстан Республикасының Егемендігі, Тәуелсіздігі, унитарлығы, аумақтық тұтастығы мен басқару үлгісі өзгермейді.

 

 

3-бап

 

Қазақстан Республикасы қызметінің негіз құраушы қағидаттары: Егемендік пен Тәуелсіздікті қорғау; адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын сақтау; заң мен тәртіп үстемдігін қамтамасыз ету; жалпыұлттық бірлікті бекемдеу; халықтың әл-ауқатын арттыру; жауапты әрі жасампаз отаншылдық идеясын ілгерілету; қоғамдық диалогты дамыту; еңбексүйгіштік, прогресс, білім құнды­лықтарын бекіту; жоғары экологиялық мәдениетті қалыптас­тыру; тарихи-мәдени мұраны сақтау; төл мәдениетті

қолдау.

Қазақстан Республикасы адам капиталын, білімді, ғылымды, инновацияны дамытуды мемлекет қызметінің стратегиялық бағыты деп таниды.

 

 

4-бап

 

Қазақстан халқы – мемлекеттік биліктің бірден-бір бастауы және Егемендік иесі.

Халық билікті жалпыхалықтық референдум және еркін сайлау арқылы тікелей жүргізеді, сондай-ақ өз билігін мемлекеттік органдар арқылы жүзеге асырады.

Қазақстан Республикасында билікті ешкім де иемденіп кете алмайды. Билікті иемденіп кету заңмен қудаланады. Халық пен мемлекет атынан әрекет ету құқығы Қазақстан Республикасының Президентіне, сондай-ақ конституциялық өкілеттігі шегінде Қазақстан Республикасының Құрылтайына тиесілі. Қазақстан Республикасының Үкіметі мен өзге де мемлекеттік органдар өздеріне берілген өкілеттік шегінде мемлекет атынан әрекет етеді.

Қазақстан Республикасында мемлекеттік билік біртұтас, ол заң шығарушы, атқарушы, сот тармақтарына бөліну және өзара іс-қимыл жасау қағидатына сәйкес Конституция мен заңдар негізінде жүзеге асырылады.

 

 

5-бап

 

Қазақстан Республикасының қолданыстағы құқығы – Конституцияның, оған сәйкес келетін заңдардың, Қазақстан Республикасы Конституциялық Соты мен Қазақстан

Респуб­ли­ка­сы Жоғарғы Сотының нормативтік қаулыларының, өзге де нормативтік құқықтық актілердің, Қазақстан Республи­касының халықаралық шарт міндеттемелерінің

нормалары.

Конституцияның ең жоғары заңды күші бар және ол Қазақстан Республикасының бүкіл аумағында тікелей қолданылады.

Қазақстан Республикасының аумағында халықаралық шарттарды қолдану тәртібі заңдарда айқындалады.

Барлық заңдар мен Қазақстан Республикасы ратифика­циялаған халықаралық шарттар жарияланады. Азаматтардың құқықтарына, бостандықтары мен міндеттеріне қатысты нормативтік құқықтық актілердің ресми жариялануы – оларды қолданудың міндетті шарты.

Азаматтарға жаңа міндеттер жүктейтін немесе олардың жағдайын нашарлататын заңдардың кері күші болмайды.

Жауаптылықты белгілейтін немесе күшейтетін заңдардың кері күші болмайды.

 

Жаңа заң бұрын жасалған құқық бұзушылық үшін жауаптылықты жоятын немесе жеңілдететін болса, онда жаңа заң қолданылады.

 

Қазақстан Республикасының жекелеген өңірлерінің экономикасын қарқынды дамыту мақсатында қаржы саласына қатысты арнаулы құқықтық режим немесе «қарқынды дамитын қала» арнаулы құқықтық режимі конституциялық заңдарға сәйкес белгіленуі мүмкін. Осы арнаулы құқықтық режимдер мемлекеттік басқару, сот жүйесінің жұмыс істеу ерекшеліктерін көздеуі мүмкін.

 

 

6-бап

 

Қазақстан Республикасында идеологиялық және саяси әралуандық танылады.

Қоғамдық бірлестіктер заң алдында тең. Мемлекеттің қоғамдық бірлестік ісіне, ал қоғамдық бірлестіктің мемлекет ісіне заңсыз араласуына және қоғамдық бірлестікке мемлекеттік орган функцияларын жүктеуге жол берілмейді. Мемлекеттік органда саяси партия ұйымын құруға жол берілмейді.

Мақсаты немесе әрекеті конституциялық құрылыс негіздерін күштеп өзгертуге, Қазақстан Республикасының тұтастығын және қоғамдық тәртіпті бұзуға, ұлттық қауіпсіздікке нұқсан келтіруге, соғысты, әлеуметтік, нәсілдік, ұлттық, діни араздықты қоздыруға бағытталған қоғамдық бірлестік құруға және оның қызметіне, сондай-ақ заңнамада көзделмеген әскерилендірілген жасақ құруға тыйым салынады.

Басқа мемлекеттің саяси партиясы мен кәсіптік одағының, діни негіздегі саяси партияның қызметіне жол берілмейді, сондай-ақ саяси партия мен кәсіптік одақты шетелдік заңды тұлғаның, шетел азаматы мен азаматтығы жоқ адамның, шетелдік қатысуы бар заңды тұлғаның, шет мемлекет пен халықаралық ұйымның қаржыландыруына жол берілмейді.

Коммерциялық емес ұйымның шет мемлекеттен, халықаралық және шетелдік заңды тұлғадан, шетел азаматы мен азаматтығы жоқ адамнан алатын ақша қаражатының қозғалысы және активтері туралы ақпарат Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес ашық әрі қолжетімді болуға тиіс.

 

 

7-бап

 

Дін мемлекеттен бөлек.

Қазақстан аумағында діни ұйымдардың қызметі заңға сәйкес жүзеге асырылады және ол конституциялық құрылыс негіздерін, адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын қорғау, ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету, қоғамдық тәртіпті, азаматтардың денсаулығы мен қоғамның адамгершілік болмысын сақтау мақсатында шектелуі мүмкін.

8-бап

 

Қазақстан Республикасында барлық меншік түрі танылады, оларға кепілдік беріледі және тең қорғалады.

Меншікті пайдалану қоғам мен мемлекет мүддесіне сай келуге, қоршаған ортаны қорғау саласындағы белгіленген талаптар сақталып іске асырылуға тиіс, басқа тұлғалардың заңмен қорғалатын құқықтары мен мүдделеріне нұқсан келтірмеуге тиіс. Меншік субъектілері мен объектілері, меншік иелерінің құқықтарының көлемі мен шегі, оларды қорғау кепілдіктері заңда айқындалады.

Жер жəне оның қойнауы, су көздері, өсімдіктер мен жануарлар дүниесі, басқа да табиғи ресурстар халыққа тиесілі. Халық атынан меншік құқығын мемлекет жүзеге асырады. Жер заңда белгіленген негіздерде, шарттар мен шектерде жеке меншікте де болуы мүмкін.

 

 

9-бап

 

Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілі – қазақ тілі.

Мемлекеттік ұйымдарда және жергілікті өзін-өзі басқару органдарында қазақ тілімен қатар орыс тілі ресми түрде қолданылады.

Мемлекет біртұтас Қазақстан халқының тілдерін үйрену және дамыту үшін жағдай жасауға қамқорлық көрсетеді.

 

 

10-бап

 

Қазақстан Республикасы халықаралық құқық қағидаттары мен нормаларын құрметтейді, мүдделі мемлекеттермен бейбітшілік пен ынтымақтастықты, олардың ішкі ісіне араласпауды, халықаралық дауды бейбіт жолмен шешуді көздейтін сыртқы саясат жүргізеді.

 

 

 

11-бап

 

Қазақстан Республикасының мемлекеттік рәміздері – Мемлекеттік Ту, Мемлекеттік Елтаңба, Мемлекеттік Әнұран. Олардың сипаттамасы және пайдалану тәртібі конституциялық заңда белгіленеді.

 

 

 

II бөлім

 

Негізгі құқықтар, бостандықтар мен міндеттер

 

 

 

12-бап

 

Әр адамның құқық субъектiсi ретiнде танылуға құқығы бар.

Әр адам құқықтары мен бостандықтарын заңға қайшы келмейтiн барлық тәсiлмен, оның ішінде қажетті қорғаныс арқылы қорғауға құқылы.

 

Әр адамның өз құқықтары мен бостандықтарын сот арқылы қорғауға құқығы бар.

Қазақстан Республикасында заңға сәйкес біліктi заң көмегін алу құқығы танылады.

 

 

13-бап

 

Қазақстан Республикасының азаматтығы заңға сәйкес беріледі және тоқтатылады, ол берілген негізіне қарамастан бiрыңғай және тең.

Қазақстан Республикасының азаматын өз азаматтығынан айыруға, азаматтығын өзгерту құқығынан айыруға, сондай-ақ Қазақстаннан тыс жерге аластатуға болмайды. Азаматтықтан айыруға террористік қылмыс жасағаны, сондай-ақ Қазақстан Республикасының ұлттық мүдделеріне өзге де ауыр зиян келтіргені үшін сот шешімімен ғана жол беріледі.

Қазақстан Республикасының азаматында қос немесе көп азаматтығы болуына жол берілмейді. Өзге ел азаматтығының болуы Қазақстан Республикасының азаматтығын тоқтатуға негіз болады. Шет мемлекетте туғанына байланысты сол мемлекеттің азаматтығын алған кәмелетке толмаған балаға қатысты заңда көзделген ережелер қолданылады.

 

 

14-бап

 

Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарында өзгеше белгiленбесе, Қазақстан Республикасының азаматы шет мемлекетке берілмейді.

Қазақстан Республикасы өз азаматтарын ел аумағынан тыс жерде заңға сәйкес қорғауға кепiлдiк бередi.

 

 

15-бап

 

Қазақстан Республикасында Конституцияға сәйкес адам құқықтары мен бостандықтары танылады және оларға кепiлдiк берiледi.

Адам құқықтары мен бостандықтары әркiмге тумысынан тиесілі, олар ажыратуға және айыруға болмайтын деп таны­лады, Қазақстан Республикасының қолданыстағы құқығының мазмұны мен қолданылуы осыған қарай айқындалады.

Қазақстан Республикасы азаматының өз азаматтығына орай құқықтары мен мiндеттері бар.

Конституцияда, заңдарда және халықаралық шарттарда көзделген жағдайда шетел азаматы мен азаматтығы жоқ адам Қазақстан Республикасының азаматы үшін белгіленген құқықтар мен бостандықтарды пайдаланады, сондай-ақ мiндеттерді атқарады.

Адамның және азаматтың құқықтары мен бостан­дықтарын іске асыру басқа тұлғаның құқықтарын бұзбауға және бостандықтарын шектемеуге тиiс, конституциялық құрылыс негіздеріне, қоғамдық тәртіпке, азаматтардың денсаулығы мен қоғамның адамгершілік болмысына нұқсан келтiрмеуге тиiс.

Әр адамның мемлекеттік органның немесе оның лауазымды адамының заңсыз әрекетімен келтірілген зиянды мемлекеттен өтетіп алуға құқығы бар.

 

 

16-бап

 

Заң мен сот алдында бәрi тең.

Қазақстан Республикасының азаматын, Қазақстан Республикасының аумағында тұратын немесе уақытша жүрген шетел азаматы мен азаматтығы жоқ адамды тегiне, әлеуметтiк, лауазымдық және мүлiктiк жағдайына, жынысына, нәсiлiне, ұлтына, тіліне, дiни көзқарасына, нанымына, тұрғылықты жерiне немесе кез келген өзге де себептерге байланысты кемсiтуге болмайды.

 

 

17-бап

 

Өмір сүру құқығы – әр адамның ажыратуға және айыруға болмайтын құқығы.

Ешкімнің өз бетімен адам өмірін қиюға құқығы жоқ.

Өлім жазасына тыйым салынған.

 

 

18-бап

 

Әр адамға жеке бас бостандығы мен жеке басына қол сұғылмау құқығына кепілдік беріледі.

Сот шешімінсіз адамды заңда көзделген мерзімнен артық ұстауға болмайды.

Күзетпен ұстауға сот шешімімен ғана рұқсат етіледі және оған шағым жасау құқығы беріледі.

 

Әр адамға ұсталған сәтте бостандығын шектеу негіздері және оның құқықтары түсіндіріледі.

Ұсталған адамның, күдіктінің, айыпталушының тиісінше ұсталған, күдікті ретінде танылған немесе айып тағылған сәттен бастап адвокат (қорғаушы) көмегiн пайдалануға құқығы бар.

 

 

19-бап

 

Заңды күшіне енген сот үкімімен адам кінәлі деп танылмайынша, ол жасалған қылмыстық құқық бұзушылыққа кінәлі емес деп саналады.

Ешкім өз-өзіне, жұбайына (зайыбына) және заңда айқындалған жақын туыстарына қарсы айғақ беруге міндетті емес.

Діни қызметшілер өздеріне сеніп, сырын ашқан адамдарға қарсы куәлік етуге міндетті емес.

 

Адамды дәл сол құқық бұзушылық үшін қылмыстық не­ме­се әкімшілік жауаптылыққа қайта тартуға тыйым салынады.

 

 

20-бап

 

Адамның ар-намысы мен қадiр-қасиетiне қол сұғуға болмайды және олар заңмен қорғалады.

Ешкiмдi азаптауға, оған зорлық-зомбылық жасауға, басқа да қатыгездiк көрсетіп немесе адамның қадiр-қасиетiн қорлап жәбiрлеуге не жазалауға болмайды.

 

 

21-бап

 

Жеке өмірге қол сұғылмау құқығына, жеке және отбасы құпиясының болу құқығына, цифрлық технологияларды қолдануды қоса алғанда, дербес деректерді заңсыз жинаудан, өңдеуден, сақтаудан және пайдаланудан қорғау құқығына заңмен кепілдік беріледі.

Банк операцияларының, жеке салымдар мен жинақ­тардың, жазысқан хаттардың, телефон арқылы сөйлескен сөздердің, пошта хабарламаларының және байланыс құралдары, оның ішінде цифрлық технологияларды қолдану арқылы берілетін өзге де хабарламалардың құпиясы заңмен қорғалады. Бұл құқықты шектеуге заңда белгіленген жағдайда және көзделген тәртіппен ғана жол беріледі.

Мемлекеттік органдар, қоғамдық бiрлестiктер, лауазымды адамдар және бұқаралық ақпарат құралдары әр адамға өз құқықтары мен мүдделерiне қатысты құжатпен, шешiммен және ақпарат көзiмен танысу мүмкiндiгiн қамтамасыз етуге мiндеттi.

 

 

22-бап

 

Әр адам өзiнiң қай ұлтқа жататынын айқындауға, оны көрсетуге не көрсетпеуге құқылы.

Әр адамның ана тілі мен төл мәдениетiн қолдануға, қарым-қатынас жасау, тәрбие беру, оқу мен шығармашылық тілін еркiн таңдауға құқығы бар.

 

 

23-бап

 

Сөз еркіндігіне, ғылыми, техникалық, көркем шығармашылық еркіндігіне кепiлдiк берiледi.

Зияткерлік меншік заңмен қорғалады.

Мемлекеттік құпияларды қоспағанда, еркін ақпарат алу және тарату құқығы заңмен тыйым салынбаған кез келген тәсілмен іске асырылады. Қазақстан Республикасының мемлекеттік құпияларын құрайтын мәліметтер тізбесі заңда айқындалады.

Сөз еркіндігі және ақпарат тарату еркіндігі басқа адамдардың ар-намысы мен қадір-қасиетіне, азаматтардың денсаулығы мен қоғамның адамгершілік болмысына нұқсан келтірмеуге, қоғамдық тәртіпті бұзбауға тиіс.

Цензураға тыйым салынады.

Қазақстан Республикасының конституциялық құрылыс негіздерін күштеп өзгертуді, аумағының тұтастығына, Егемендігі мен Тәуелсіздігіне қол сұғуды, қоғамдық тәртіпті бұзуды, ұлттық қауіпсіздікке нұқсан келтіруді, соғысты, қарулы қақтығысты, әлеуметтік, нәсілдік, ұлттық, этностық, діни басымдықты немесе алауыздықты, қатыгездік пен зорлық-зомбылыққа бас ұруды насихаттауға, сондай-ақ осындай әрекеттерге шақыруға жол берілмейді.

 

 

24-бап

 

Заңда белгіленген жағдайларды қоспағанда, Қазақстан Республикасының аумағында заңды түрде жүрген әр адамның ел аумағында еркiн жүрiп-тұруға және тұрғылықты жерін еркін таңдауға құқығы бар.

Әр адамның Қазақстан Республикасынан тыс жерге шығуға құқығы бар. Бұл құқықты шектеуге заңда белгіленген жағдайда және көзделген тәртіппен жол беріледі. Қазақстан Республикасы азаматтарының Қазақстан Республикасына кедергiсiз оралуға құқығы бар.

 

 

25-бап

 

Әр адамның ар-ождан бостандығына құқығы бар.

Ар-ождан бостандығы құқығын пайдалану жалпыадам­зат пен азамат құқықтарын, мемлекет алдындағы мiндеттерді шектемеуге тиіс.

 

 

26-бап

 

Қазақстан Республикасы азаматтарының бiрлестік құру бостандығына құқығы бар. Қоғамдық бiрлестiк қызметi заңмен реттеледi.

Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты, Жоғарғы Соты және өзге де соттары төрағалары мен судьяла­рының, Орталық сайлау комиссиясы, Жоғары аудиторлық палатасы төрағалары мен мүшелерінің, құқық қорғау орга­ны

және арнаулы мемлекеттік орган қызметкерлері мен жұмыс­керлерінің, әскери қызметшілердің саяси партия мен кәсіптік одақта болуға, қандай да бір саяси партияға немесе қоғамдық-саяси қозғалысқа қолдау көрсетуге не сыни пікір білдіруге құқығы жоқ.

 

 

27-бап

 

Әр адамның еңбек етуге, қызмет пен кәсіп түрін еркін таңдауға құқығы бар. Еңбекке мәжбүрлеп тартуға қылмыстық немесе әкімшілік құқық бұзушылық жасағаны үшін адамды кінәлі деп тану туралы сот актісінің негізінде, не төтенше жағдайда, не соғыс жағдайында жол беріледі.

Қазақстан Республикасы қауiпсiздiк пен гигиена талаптарына сай еңбек жағдайлары құқығына, еңбегi үшiн қандай да бiр кемсiтусiз сыйақы алу, сондай-ақ әлеуметтiк қорғалу құқығына заңға сәйкес кепілдік береді.

Заңда белгіленген тәсiлдерді қолдана отырып, жеке және ұжымдық еңбек дауларын шешу құқығы танылады.

Тынығу, жұмыс уақытының ұзақтығы, демалыс және мереке күндерi, ақы төленетін демалыс құқығына заңмен кепiлдiк беріледi.

 

 

28-бап

 

Тұрғын үйге қол сұғуға болмайды. Сот шешiмiнсiз тұрғын үйден айыруға және шығарып жіберуге жол берiлмейдi. Тұрғын үйге басып кiруге, оны қарап-тексеруге, тiнтуге заңда белгіленген жағдайда және көзделген тәртiппен жол берiледi.

Қазақстан Республикасында өз азаматтарын тұрғын үймен қамтамасыз етуге жағдай жасалады. Тұрғын үй соған мұқтаж азаматтардың заңда көрсетiлген санаттарына заңда белгіленген нормаларға сәйкес берiледi.

 

 

29-бап

 

Қазақстан Республикасы азаматтарының заңды түрде алған кез келген мүлкіне жеке меншiк құқығы бар.

Меншiкке және мұрагерлiк құқыққа заңмен кепiлдік беріледі.

Сот шешiмiнсiз ешкiмдi өз мүлкiнен айыруға болмайды. Заңмен көзделген айрықша жағдайда мемлекет мұқтажы үшiн мүлiкті мәжбүрлеп иеліктен шығаруға оның тең құны өтелген кезде жол беріледі.

Қазақстан Республикасы кәсiпкерлiк қызмет бостандығы құқығына, өз мүлкiн кез келген заңды кәсiпкерлiк қызмет үшiн еркiн пайдалану құқығына кепілдік береді. Монополистiк қызмет заңмен реттеледi немесе шектеледi. Жосықсыз бәсекеге тыйым салынады.

 

 

30-бап

 

Неке және отбасы, ана, әке мен бала мемлекет қорғауында болады.

Неке – ер мен әйелдің мемлекет заңға сәйкес тіркеген ерікті және тең құқықты одағы.

Балаға қамқорлық жасау және тәрбие беру – ата-ананың етене құқығы әрi мiндетi.

Кәмелетке толған еңбекке қабiлеттi балалар еңбекке жарамсыз ата-анасына қамқорлық жасауға мiндеттi.

 

 

31-бап

 

Қазақстан Республикасының азаматына жалақы мен зейнетақының ең төмен мөлшеріне кепiлдiк берiледi,

сондай-ақ жасына, науқастануына, мүгедектігіне, асыраушы­сынан айырылуына байланысты және өзге де заңды негiздер бойынша әлеуметтiк қамсыздандыруға кепiлдiк берiледi.

Қазақстан Республикасында ерікті әлеуметтік сақтан­дыру, өзге де әлеуметтік қамсыздандыру нысандары, волонтерлік қызмет пен қайырымдылық қолдау табады.

 

 

32-бап

 

Қазақстан Республикасы азаматтарының денсаулығын сақтауға құқығы бар.

Қазақстан Республикасының азаматтары заңда белгiленген медициналық көмекті ақы төлемей алуға құқылы.

Мемлекеттік және жекеменшiк емдеу мекемелерiнде, сондай-ақ жеке медициналық практикамен айналысатын тұлғалардан ақылы медициналық көмек алу заңда белгiленген негiздерде және көзделген тәртiппен жүзеге асырылады.

 

 

33-бап

 

Қазақстан Республикасы азаматтарының мемлекеттік оқу орындарында ақы төлемей орта білім алуына кепiлдiк берiледi. Бастауыш және негізгі орта білім мiндеттi.

Қазақстан Республикасы азаматының заңға сәйкес жоғары оқу орындарында жоғары білім алуға құқығы бар.

Жекеменшік оқу орындарында ақылы білім алу заңда белгiленген негiздерде және көзделген тәртiппен жүзеге асырылады.

Мемлекет жалпыға мiндеттi білім беру стандарттарын белгiлейдi. Барлық оқу орнының қызметi осы стандарттарға сәйкес келуге тиіс.

Рухани (діни) білім беру ұйымдарын қоспағанда, Қазақстан Республикасының аумағындағы білім беру ұйым­дарында білім мен тәрбие беру жүйесі зайырлы сипатқа ие.

 

 

34-бап

 

Қазақстан Республикасы азаматтарының бейбiт жиналысқа құқығы бар. Бұл құқықты пайдалану конституциялық құры­лыс негіздерін, адамның және азаматтың құқықтары мен бостан­дықтарын қорғау, ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету, қоғам­дық тәртіпті, азаматтардың денсаулығы мен қоғамның адам­гер­шілік болмысын сақтау мақсатында заңмен шектелуі мүмкін.

 

 

 

35-бап

 

Қазақстан Республикасы азаматтарының тiкелей және өз өкiлдерi арқылы мемлекет iсiн басқаруға қатысуға, мемлекеттік органдар мен жергiлiктi өзiн-өзi басқару органдарына өзі жүгiнуге, сондай-ақ жеке және ұжымдық өтiнiш жолдауға құқығы бар.

Қазақстан Республикасы азаматтарының мемлекеттік органдар мен жергiлiктi өзiн-өзi басқару органдарын сайлауға және оларға сайлануға, сондай-ақ жалпыхалықтық референдумға қатысуға құқығы бар. Жалпыхалықтық референдум өткізу тәртібі конституциялық заңда

айқындалады.

Сот әрекетке қабілетсіз деп таныған Қазақстан Республикасы азаматтарының, сондай-ақ сот үкімімен бас бостандығынан айыру орындарында жазасын өтеп жүрген Қазақстан Республикасы азаматтарының сайлауға, жалпыхалықтық референдумға қатысуға құқығы

жоқ.

Сот әрекетке қабілетсіз деп таныған Қазақстан Республи­касы азаматтарының, сотталғандығы заңда белгіленген тәртіп­пен жойылмаған немесе алынбаған Қазақстан Республика­сы азаматтарының, сондай-ақ сыбайлас жемқор­лық қылмыс немесе сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылық жасауға қа­тыс­ты кінәсін сот заңда белгіленген тәртіппен таныған Қазақстан Республикасы азаматтарының сайлануға құқығы жоқ.

 

Қазақстан Республикасы азаматтарының мемлекеттік қызметке кiруге тең құқығы бар. Мемлекеттік қызметшi лауазымына кандидатқа қойылатын талаптар заңға сәйкес лауазымдық мiндетінің сипатына ғана қатысты болады.

 

 

36-бап

 

Әр адам Қазақстан Республикасының Конституциясы мен заңнамасын сақтауға, басқа адамдардың құқықтарын, бостандықтарын, ар-намысы мен қадiр-қасиетiн құрметтеуге мiндеттi.

Әр адам Қазақстан Республикасының мемлекеттік рәміздерін құрметтеуге мiндеттi.

 

 

37-бап

 

Қазақстан Республикасының азаматтары табиғатты сақтауға және табиғи байлыққа ұқыпты қарауға міндетті.

Мемлекет адамның өмiр сүруiне және денсаулығына қолайлы болатын қоршаған ортаны қорғауды мақсат етеді.

Адам өмiрi мен денсаулығына, қоршаған ортаға қатер төндiретiн фактілерді, мән-жайларды лауазымды адамдардың жасыруы заңға сәйкес жауаптылыққа алып келеді.

 

 

38-бап

 

Заңды түрде белгiленген салықтарды, алымдарды және өзге де мiндеттi төлемдердi төлеу – әр адамның борышы мен мiндетi.

 

 

 

39-бап

 

Қазақстан Республикасын қорғау – оның әр азаматының қасиеттi парызы мен мiндетi.

Қазақстан Республикасының азаматтары әскери қызметті заңда белгiленген түрде және көзделген тәртiппен өткереді.

 

 

40-бап

 

Қазақстан Республикасының азаматтары тарихи және мәдени мұраның сақталуына қамқор болуға, тарих пен мәдениет ескерткiштерiне ұқыпты қарауға мiндеттi.

 

 

 

41-бап

 

Адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтары конституциялық құрылыс негіздерін, адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын қорғау, ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету, қоғамдық тәртiптi, азаматтардың денсаулығы мен қоғамның адамгершілік болмысын сақтау мақсатында тек заңмен және қажетті шамада ғана шектелуi мүмкiн.

Этносаралық және конфессияаралық татулықты бұзуға алып келетін әрекет конституциялық емес деп танылады.

Азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын саяси себептермен шектеуге жол берілмейді. Қазақстан Республикасы Конституциясының 12, 14, 16, 17, 20, 22, 25-баптарында көзделген құқықтар мен бостандықтар ешбір жағдайда шектелмеуге тиіс.

 

 

III бөлім

 

Президент

 

 

 

42-бап

 

Қазақстан Республикасының Президенті – мемлекет басшысы, мемлекеттің ішкі және сыртқы саясатының негізгі бағыттарын айқындайтын, Қазақстан атынан ел ішінде және халықаралық қатынастарда өкілдік ететін ең жоғары лауазымды тұлға.

Қазақстан Республикасының Президенті – халық пен мемлекеттік билік бірлігінің, Конституцияның мызғымас­тығының, адамның және Қазақстан Республикасы азаматының құқықтары мен бостандықтарының нышаны әрі

кепілі.

Қазақстан Республикасының Президенті мемлекеттік биліктің барлық тармағының үйлесімді әрі кедергісіз жұмыс істеуін, билік органдарының біртұтас Қазақстан халқының алдындағы жауапкершілігін қамтамасыз етеді.

 

 

43-бап

 

Қазақстан Республикасының Президентін Қазақстан Республикасының кәмелетке толған азаматтары конституция­лық заңға сәйкес жалпыға бірдей, тең және төте сайлау құқығы негізінде жасырын дауыс беру арқылы жеті жыл мерзімге сайлайды.

Конституцияға сәйкес бір адам бір реттен артық Қазақстан Республикасының Президенті болып сайлана алмайды.

 

Қазақстан Республикасының Президенті болып тумысынан Қазақстан Республикасының азаматы болып табылатын, қырық жасқа толған, мемлекеттік тілді жетік меңгерген, Қазақстанда соңғы он бес жыл бойы тұратын, жоғары білімі бар және мемлекеттік қызметте немесе сайланбалы мемлекеттік лауазымда кемінде бес жыл жұмыс істеген Қазақстан Республикасының азаматы сайлана

алады.

Қазақстан Республикасы Президентінің кезекті сай­лауы оның өкілеттік мерзімі аяқталғанға дейін екі айдан кешік­тірілмей өткізіледі және Қазақстан Республикасы Құрылтайы­ның жаңа құрамын сайлау мерзімімен тұспа-тұс келмеуге тиіс.

Дауыс беруге қатысқан сайлаушылардың елу пайызынан астам дауысын алған кандидат сайланды деп саналады. Кандидаттардың ешқайсысы елу пайыздан астам дауыс ала алмаса, ең көп дауыс санын алған екі кандидат қайта дауысқа салынады. Дауыс беруге қатысқан сайлаушылардың ең көп дауыс санын алған кандидат сайланды деп саналады.

Осы баптың 1-тармағының ережелері өзгермейді.

 

 

44-бап

 

Қазақстан Республикасының Президенті: «Қазақстан халқына адал қызмет етуге, Қазақстан Республикасының Конституциясы мен заңдарын қатаң сақтауға, Қазақстан Респуб­ликасы азаматтарының құқықтары мен бостандық­тарына кепілдік беруге, өзіме жүктелген Қазақстан Республика­сы Президентінің мәртебелі міндетін адал атқаруға салтанатты түрде ант етемін», – деп халыққа ант берген сәттен бастап қызметіне кіріседі.

Ант беру рәсімі сайлау қорытындысы жарияланған күннен бастап бір ай ішінде Қазақстан Республикасы Құрыл­тайы депутаттарының, Конституциялық Соты, Жоғарғы Соты судьяларының, экс-Президенттерінің, сондай-ақ қоғам өкіл­дері мен шақырылған шетел азаматтарының қатысуымен өткі­зіледі. Конституцияның 51-бабында көзделген жағдайда Қазақстан Республикасы Президентінің өкілеттігін қабылдаған тұлға Қазақстан Республикасының Президенті өз еркімен орнынан түсуіне, денсаулық жағдайына қарай өз міндеттерін атқаруға тұрақты қабілетінің болмауына немесе қызметінен кетірілуіне байланысты мерзімінен бұрын лауазымынан босатылған не қайтыс болған күннен бастап жеті күн ішінде ант береді.

Жаңадан сайланған Қазақстан Республикасының Президенті қызметіне кіріскен сәттен бастап, сондай-ақ Қазақстан Республикасының Президенті өз еркімен орнынан түсуіне, денсаулық жағдайына қарай өз міндеттерін атқаруға тұрақты қабілетінің болмауына немесе қызметінен кетірілуіне байланысты мерзімінен бұрын лауазымынан босатылған не қайтыс болған жағдайда Қазақстан Республикасы Прези­ден­тінің өкілеттігі тоқтатылады. Қызметінен кетірілгендерден басқа, Қазақстан Республикасының барлық бұрынғы Президент­терінің Қазақстан Республикасының экс-Президенті атағы болады.

 

 

45-бап

 

Қазақстан Республикасы Президентінің өз өкілеттігі кезеңінде өкілді органның депутаты болып сайлануға, өзге де ақы төленетін лауазымды атқаруға, кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыруға, сондай-ақ саяси партияда болуға құқығы жоқ.

Қазақстан Республикасы Президентінің жақын туыстарының мемлекеттік саяси қызметші лауазымында, квазимемлекеттік сектор субъектілерінің басшы лауазымында болуға құқығы жоқ.

 

 

46-бап

 

Қазақстан Республикасының Президенті:

 

1) Қазақстан халқына елдегі жағдай мен Қазақстан Республикасының ішкі және сыртқы саясатының негізгі бағыттары туралы жолдау жасайды;

 

2) депутаттардың жалпы санының көпшілік дауысымен берілген Құрылтай келісімімен Қазақстан Республикасының Вице-Президентін тағайындайды; Вице-Президентті лауазымынан босатады, оның өкілеттігін айқындайды.

 

Конституцияның 62-бабының 3-тармағында көзделген жағдайларды қоспағанда, Вице-Президентті тағайындауға келісім беруден қайта бас тартылған жағдайда Қазақстан Республикасының Президенті Құрылтайды таратуға құқылы;

 

3) Қазақстан Республикасы Құрылтайының кезекті және кезектен тыс сайлауын тағайындайды; Құрылтайдың бірінші сессиясын шақырады және оның депутаттарының Қазақстан халқына беретін антын қабылдайды; Құрылтайдың кезектен тыс сессиясын шақырады; Құрылтай ұсынған заңға бір ай ішінде қол қояды, заңды халыққа жариялайды немесе заңды не оның жекелеген баптарын қайта талқылап, дауысқа салу үшін қайтарады;

 

4) Құрылтайда өкілдігі бар саяси партиялар фракцияла­рымен консультациядан кейін Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің кандидатурасын келісім беру үшін Құ­рылтайдың қарауына ұсынады; депутаттардың жалпы са­нының көпшілік дауысымен берілген Құрылтай келісімі­мен Премьер-Министрді тағайындайды; Премьер-Министрді лауазымынан босатады; Премьер-Министрдің ұсынуымен Үкімет құрылымын айқындайды; Құрылтаймен консультациядан кейін Премьер-Министр ұсынған Үкімет мүшелерін тағайындайды; сыртқы істер, қорғаныс, ішкі істер министрлерін дербес тағайындайды; Үкімет мүшелерін лауазымынан босатады; Үкімет мүшелерінің антын қабылдайды; аса маңызды мәселелер бойынша Үкімет отырыстарына төрағалық етеді.

 

Конституцияның 62-бабының 3-тармағында көзделген жағдайларды қоспағанда, Премьер-Министрді тағайындауға келісім беруден қайта бас тартылған жағдайда Қазақстан Республикасының Президенті Құрылтайды таратуға құқылы;

 

5) Қазақстан Республикасы Конституциялық Сотының Төрағасын, Жоғарғы Сотының Төрағасын, Ұлттық Банкінің Төрағасын, Бас Прокурорын, Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Төрағасын, Орталық сайлау комиссиясының Төрағасын, Жоғары аудиторлық палатасының Төрағасын, Жоғары Сот Кеңесінің Төрағасын, Мемлекеттік күзет қызметінің Бастығын, Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкілді тағайындайды және оларды лауазымынан босатады;

 

6) Қазақстан Республикасының Президентіне тікелей бағынатын және есеп беретін мемлекеттік органдарды құрады, таратады және қайта құрады, олардың басшыларын тағайындайды және лауазымынан босатады;

 

7) Қазақстан Республикасы дипломатиялық өкілдіктерінің басшыларын тағайындайды және кері шақырып алады;

 

8) депутаттардың жалпы санының көпшілік дауысымен берілген Құрылтай келісімімен Конституциялық Соттың он судьясын сегіз жыл мерзімге, Орталық сайлау комиссиясының алты мүшесін бес жыл мерзімге, Жоғары аудиторлық палатаның сегіз мүшесін бес жыл мерзімге тағайындайды; оларды лауазымынан босатады.

 

Конституцияның 62-бабының 3-тармағында көзделген жағдайларды қоспағанда, Конституциялық Сот судьяларын, Орталық сайлау комиссиясы мен Жоғары аудиторлық палата мүшелерін тағайындауға келісім беруден қайта бас тартылған жағдайда Қазақстан Республикасының Президенті Құрылтайды таратуға құқылы;

 

9) Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің Жоғарғы Бас Қолбасшысы болып табылады, Қарулы Күштердің жоғары қолбасшылығын тағайындайды және лауазымынан босатады;

 

10) жалпыхалықтық референдум өткізу туралы шешім қабылдайды;

 

11) адамның және Қазақстан Республикасы азаматының құқықтары мен бостандықтарын қорғау, ұлттық қауіпсіздікті, мемлекеттің Егемендігі мен тұтастығын қамтамасыз ету мүддесінде Конституциялық Сотқа күшіне енген заңның немесе өзге де құқықтық актінің Конституцияға сәйкестігін қарау туралы және Конституцияның 93-бабында көзделген жағдайда қорытынды беру туралы өтініш жібереді;

 

12) Қазақстан Республикасының атынан келіссөздер жүргізеді және халықаралық шарттарға қол қояды; ратифика­циялық грамоталарға қол қояды; шет мемлекеттердің

Қазақ­стан Республикасында аккредиттелген дипломатиялық өкіл­дік­­тері басшыларының, сондай-ақ халықаралық ұйым басшыла­­рының сенім және кері шақырып алу грамоталарын қабылдайды;

 

13) мемлекеттік наградаларды, құрметті атақтарды белгілейді;

 

14) мемлекеттік наградалармен марапаттайды, құрметті атақтарды, жоғары әскери және өзге де атақтарды, сыныптық шендерді, дипломатиялық дәрежелерді, біліктілік сыныптарын береді;

 

15) Қазақстан Республикасының азаматтығы мәселесін, саяси баспана беру мәселесін шешеді;

 

16) кешірім беруді жүзеге асырады;

 

17) Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігі мен аумағының тұтастығына, ішкі саяси тұрақтылығына, азаматта­рының қауіпсіздігіне тікелей қатер төнсе және бұл мемлекеттік конституциялық органдардың жұмыс істеуін бұзуға алып келсе, Қазақстан Республикасының Премьер-Министрімен және Құрылтайы Төрағасымен ресми консультациядан кейін Қазақстан Республикасының бүкіл аумағында немесе жекелеген аймақтарында төтенше жағдай енгізуді, Қазақстан Республикасының Қарулы Күштерін қолдануды қоса алғанда, осы мән-жайлар талап ететін шараларды қабылдайды;

 

18) Қазақстан Республикасына қарсы агрессия жасалған не оның қауіпсіздігіне сырттан тікелей қатер төнген жағдайда Қазақстан Республикасының бүкіл аумағында немесе оның жекелеген аймақтарында соғыс жағдайын енгізеді, ішінара не жалпы жұмылдыру жариялайды, бұл жөнінде Қазақстан Республикасының Құрылтайына дереу хабарлайды;

 

19) өзіне бағынатын Мемлекеттік күзет қызметін құрады;

 

20) Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігін құрады;

 

21) Қауіпсіздік Кеңесін, өзге де консультативтік-кеңесші органдарды, сондай-ақ Жоғары Сот Кеңесін құрады;

 

22) Қазақстан Республикасының Конституциясы мен заңдарына сәйкес басқа да өкілеттіктерді жүзеге асырады.

 

 

 

47-бап

 

Қазақстан Республикасының Президенті Конституция мен заңдар негізінде және олардың орындалуы үшін Қазақстан Республикасының бүкіл аумағында міндетті күші бар жарлықтар мен өкімдер шығарады.

Қазақстан Республикасының Президенті Құрылтай өкілеттігі мерзімінен бұрын тоқтатылып, ол уақытша болмаған кезеңде Қазақстан Республикасының конституциялық заң күші немесе заң күші бар жарлықтар шығарады.

Қазақстан Республикасының Президенті қол қойғанға дейін заңдарды Құрылтай Төрағасы мен Премьер-Министр алдын ала қол қойып бекемдейді және оларға заңдардың Консти­туция мен заңдарға сәйкестігі үшін жауаптылық жүктеледі.

Үкімет бастамасымен шығарылатын Қазақстан Республи­касы Президентінің актілерін Премьер-Министр алдын ала қол қойып бекемдейді және оған актілердің Конституция мен заңдарға сәйкестігі үшін жауаптылық жүктеледі.

 

 

 

48-бап

 

Қазақстан Республикасының Президентіне, оның ар-намысы мен қадір-қасиетіне қол сұғылмайды.

Мемлекетке опасыздық жасауды қоспағанда, Президент өкілеттігін атқару кезіндегі әрекеті үшін Қазақстан Республикасының Президенті қылмыстық және әкімшілік жауаптылыққа тартылмайды.

 

Қазақстан Республикасының Президенті мен оның отбасын қамтамасыз ету, қызмет көрсету және күзету мемлекет есебінен жүзеге асырылады.

Осы баптың ережелері Қазақстан Республикасының экс-Президенттеріне қолданылады.

 

 

49-бап

 

Қазақстан Республикасының Вице-Президентін депутаттардың жалпы санының көпшілік дауысымен берілген Қазақстан Республикасы Құрылтайының келісімімен Қазақстан Республикасының Президенті тағайындайды.

Вице-Президенттің өз өкілеттігі кезеңінде өкілді органның депутаты болып сайлануға, өзге де ақы төленетін лауазымды атқаруға, кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыруға, сондай-ақ саяси партияда болуға құқығы жоқ.

Вице-Президент Қазақстан Республикасы Президентінің тапсырмасы бойынша Құрылтаймен, Үкіметпен және басқа да мемлекеттік органдармен өзара іс-қимыл жасау кезінде Президент атынан өкілдік етеді, сондай-ақ Президент айқындайтын өзге де өкілеттіктерді жүзеге асырады.

 

 

50-бап

 

Қазақстан Республикасының Президенті Қазақстан Республикасының Конституциялық Сотына мәлімдеме беру арқылы өз еркімен орнынан түсуге құқылы. Конституциялық Сот Қазақстан Республикасы Президентінің орнынан түсу туралы мәлімдемені өзі және өз еркімен бергенін растайды. Конституциялық Сот қорытынды берген сәттен бастап Қазақстан Республикасының Президенті өз еркімен орнынан түсуіне байланысты лауазымынан босатылды деп саналады.

Қазақстан Республикасының Президенті денсаулығына байланысты өз міндеттерін атқаруға тұрақты қабілеті болмаған жағдайда мерзімінен бұрын лауазымынан босаты­луы мүмкін. Бұл жағдайда Құрылтай депутаттардан және тиісті медицина салаларының мамандарынан тұратын комиссия құрады. Мерзімінен бұрын босату туралы шешім комиссияның қорытындысы негізінде және Конституциялық Соттың белгіленген конституциялық рәсімдердің сақталғаны туралы қорытындысы негізінде Құрылтай отырысында депутаттардың жалпы санының кемінде төрттен үшінің дауысымен қабылданады.

Қазақстан Республикасының Президенті өз өкілеттігін атқару кезіндегі әрекеті үшін мемлекетке опасыздық жасағанда ғана жауапты болады және бұл үшін Құрылтай оны қызметінен кетіруі мүмкін. Қазақстан Республикасының Президентіне мемлекетке опасыздық жасады деп айып тағу және оны тергеп-тексеру туралы бастаманы Құрылтай депутаттары жалпы санының кемінде үштен бірі көтереді. Бұл мәселе бойынша шешім Құрылтай депутаттарының жалпы санының көпшілік дауысымен қабылданады. Құрылтай тағылған айыпты тергеп-тексеруді ұйымдастырады және оның нәтижелері Құрылтай депутаттары жалпы санының көпшілік дауысымен Құрылтай отырысының қарауына шығарылады. Бұл мәселе бойынша түпкілікті шешім Жоғарғы Соттың айып тағудың негізділігі туралы қорытындысы және Конституциялық Соттың белгіленген конституциялық рәсімдердің сақталғаны туралы қорытындысы болған жағдайда Құрылтай отырысында депутаттардың жалпы санының кемінде төрттен үшінің дауысымен қабылданады. Айып тағылған сәттен бастап екі ай ішінде түпкілікті шешім қабылданбаса, бұл Қазақстан Республикасының Президентіне қарсы айыпты қабылданбады деп тануға алып келеді. Қазақстан Республикасының Президентіне мемлекетке опасыздық жасады деп тағылған айыптың кез келген сатыда қабылданбауы осы мәселені қарауға бастамашы болған Құрылтай депутаттарының өкілеттігін мерзімінен бұрын тоқтатуға алып келеді.

Қазақстан Республикасының Президентін қызметінен кетіру туралы мәселе Құрылтайдың өкілеттігін мерзімінен бұрын тоқтату мәселесін қарау кезеңінде ұсынылмайды.

 

 

51-бап

 

Қазақстан Республикасының Президенті өз еркімен орнынан түсуіне, денсаулық жағдайына қарай өз міндеттерін атқаруға тұрақты қабілетінің болмауына немесе Қазақстан Республикасының Президенті қызметінен кетірілуіне байланысты мерзімінен бұрын лауазымынан босатылған, сондай-ақ қайтыс болған жағдайда Қазақстан Республикасы Президентінің өкілеттігі Вице-Президентке өтеді; Вице-Президенттің денсаулық жағдайына немесе жеке сипаттағы өзге де себептерге байланысты Қазақстан Республикасы Президентінің өкілеттігін қабылдауы мүмкін болмаған кезде Қазақстан Республикасы Президентінің өкілеттігі Құрылтай Төрағасына өтеді; Қазақстан Республикасы Президентінің өкілеттігін Құрылтай Төрағасының қабылдауы мүмкін болмаған кезде Қазақстан Республикасы Президентінің өкілеттігі Премьер-Министрге өтеді.

Қазақстан Республикасы Президентінің өкілеттігін қабылдаудан бас тарту жөнінде шешім қабылдаған тұлға Конституциялық Сотқа Қазақстан Республикасы Президентінің өкілеттігін қабылдаудан бас тарту туралы мәлімдеме береді. Конституциялық Сот Қазақстан Республикасы Президентінің өкілеттігін қабылдаудан бас тарту туралы мәлімдемені осы тұлғаның өзі және өз еркімен бергенін растайды және қорытынды береді.

 

Қазақстан Республикасы Президентінің өкілеттігін қабылдаған тұлға тиісінше Вице-Президент, Құрылтай Төрағасы, Премьер-Министр өкілеттігін доғарады. Бұл жағдайда бос мемлекеттік лауазымдарға орналасу Конституция­да көзделген тәртіппен жүзеге асырылады.

 

Қазақстан Республикасының Президенті өз еркімен орнынан түсуіне, денсаулық жағдайына қарай өз міндеттерін атқаруға тұрақты қабілетінің болмауына немесе Қазақстан Республикасының Президенті қызметінен кетірілуіне байланысты мерзімінен бұрын лауазымынан босатылған не қайтыс болған күннен бастап жеті күн ішінде Құрылтай Қазақстан Республикасы Президентінің сайлауын өткізу туралы жариялайды. Сайлау Құрылтай тиісті шешім қабылдаған күннен бастап екі ай ішінде өткізіледі.

Осы баптың 1-тармағына сәйкес Қазақстан Республикасы Президентінің өкілеттігін қабылдаған тұлғаның Конституцияға өзгерістер мен толықтырулар енгізуге бастама жасауға, сондай-ақ Құрылтайды таратуға құқығы жоқ.

 

 

IV бөлім

 

Құрылтай

 

 

 

52-бап

 

Қазақстан Республикасының Құрылтайы – заң шығару билігiн жүзеге асыратын Қазақстан Республикасының жоғары өкiлдi органы.

Құрылтайдың өкілеттігі оның бірінші сессиясы ашылған кезден басталады және жаңадан шақырылған Құрылтайдың бірінші сессиясының жұмысы басталған кезде аяқталады.

Құрылтайдың өкілеттігі Конституцияда көзделген жағдайда және белгіленген тәртіппен мерзімінен бұрын тоқтатылуы мүмкін.

Құрылтайдың ұйымдастырылуы мен қызметі, оның депутаттарының құқықтық жағдайы конституциялық заңда айқындалады.

 

 

53-бап

 

Құрылтай біртұтас жалпыұлттық сайлау округінің аумағы бойынша пропорциялы өкілдік жүйе негізінде конституциялық заңда белгіленген тәртіппен сайланатын бір жүз қырық бес депутаттан тұрады.

Құрылтай депутаттарының өкілеттік мерзімі – бес жыл.

 

 

54-бап

 

Құрылтай депутаттары жалпыға бірдей, тең жəне төте сайлау құқығы негізінде жасырын дауыс беру арқылы сайланады. Құрылтай депутаттарының кезекті сайлауы жұмыс істеп тұрған Құрылтай шақырылымының өкілеттік мерзімі аяқталғанға дейін екі айдан кешіктірілмей өткізіледі.

Құрылтай депутаттарының кезектен тыс сайлауы Құрылтайдың өкілеттігі мерзімінен бұрын тоқтатылған күннен бастап екі ай ішінде өткізіледі.

Жиырма бес жасқа толған, Қазақстан Республикасының азаматтығы бар, оның аумағында соңғы он жыл бойы тұрақты тұрып жатқан адам Құрылтай депутаты бола алады.

Құрылтай депутаттарының сайлауы конституциялық заңмен реттеледі.

Құрылтай депутаттары Қазақстан халқына ант береді.

 

 

55-бап

 

Құрылтай депутаттары оның жұмысына қатысуға міндетті. Құрылтайда депутаттың жеке өзі дауыс береді. Депутат Құрылтай мен оның органдарының отырыстарына дәлелді себепсіз үш реттен артық қатыспаса, сол сияқты дауыс беру құқығын басқаға берсе, бұл заңда белгіленген жазалау шараларын қолдануға алып келеді.

Құрылтай депутатының басқа өкілді органның депутаты болуға, оқытушылық, ғылыми, шығармашылық қызметтен басқа ақы төленетін лауазымды атқаруға, кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыруға, коммерциялық ұйымның басшы органының немесе байқаушы кеңесінің құрамына кіруге құқығы жоқ. Осы талаптарды бұзу депутаттың өкілеттігін тоқтатуға алып келеді.

Құрылтай депутатын қылмыс орнында немесе ауыр және аса ауыр қылмыс жасағанда ұстау жағдайларын қоспағанда, оны өз өкілеттігі мерзімі ішінде Құрылтайдың келісімінсіз ұстауға, күзетпен ұстауға, күштеп әкелуге, сот тәртібімен қолданылатын әкімшілік жазалауға, қылмыстық жауаптылыққа тартуға болмайды.

Құрылтай депутатының өкілеттігі депутат орнынан түскен, қайтыс болған, заңды күшіне енген сот шешімімен әрекетке қабілетсіз, қайтыс болған немесе хабарсыз кеткен деп танылған және Конституция мен конституциялық заңда көзделген өзге де жағдайда тоқтатылады.

Құрылтай депутаты:

 

1) Қазақстаннан тыс жерге тұрақты тұруға кеткен;

 

2) өзіне қатысты соттың айыптау үкімі заңды күшіне енген;

 

3) Қазақстан Республикасының азаматтығы тоқтатылған;

 

4) сайланған саяси партиясынан шыққан немесе шығарылған;

 

5) сайланған саяси партиясы қызметін тоқтатқан кезде мандатынан айырылады.

 

Құрылтай депутаттарының өкілеттігі Құрылтай таратылған жағдайда тоқтатылады.

 

Депутаттарға жазалау шараларын қолдануға, олардың осы баптың 2-тармағының талаптарын және депутаттық әдеп қағидаларын сақтауына, сондай-ақ депутаттардың өкілеттігін тоқтатуға, оларды өкілеттігінен және қол сұғылмау кепілдігінен айыруға байланысты мәселелерді дайындау Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясына жүктеледі.

 

 

56-бап

 

Құрылтай:

 

1) конституциялық заңдарды және заңдарды қабылдайды;

 

2) Қазақстан Республикасының Президенті қарсылық білдірген заңдарды немесе заң баптарын қарсылық жіберілген күннен бастап бір ай мерзімде қайта талқылап, дауысқа салады. Бұл мерзімнің сақталмауы Президент қарсылығының қабылданғанын білдіреді. Егер Құрылтай конституциялық заңдар немесе конституциялық заң баптары бойынша депутаттардың жалпы санының төрттен үшінің дауысымен, ал заңдар немесе заң баптары бойынша депутаттардың жалпы санының үштен екісінің дауысымен Президенттің қарсылығын еңсерсе, Президент бір ай ішінде конституциялық заңға немесе заңға қол қояды. Егер Президенттің қарсылығы еңсерілмесе, конституциялық заң немесе заң қабылданбады немесе Президент ұсынған редакцияда қабылданды деп саналады;

 

3) соғыс және бітім мәселелерін шешеді;

 

4) Қазақстан Республикасы Президентінің ұсынысы бойынша бейбітшілік пен қауіпсіздікті сақтау жөніндегі халықаралық міндеттемелерді орындау үшін Қазақстан Республикасының Қарулы Күштерін қолдану туралы шешім қабылдайды;

 

5) Қазақстан Республикасы Президентінің сайлауын жариялайды;

 

6) жалпыхалықтық референдум тағайындау туралы бастама көтереді;

 

7) Қазақстан Республикасының Президентіне Құрылтай депутаттары жалпы санының көпшілік дауысымен Қазақстан Республикасының Вице-Президентін тағайындауға келісім береді;

 

8) Қазақстан Республикасының Президентіне Құрылтай депутаттары жалпы санының көпшілік дауысымен Қазақстан Республикасының Премьер-Министрін тағайындауға келісім береді;

 

9) Қазақстан Республикасы Президентінің Конституциялық Сот судьяларын, Орталық сайлау комиссиясы, Жоғары ауди­тор­лық палата мүшелерін тағайындауына Құрылтай депутат­тары жалпы санының көпшілік дауысымен келісім береді;

 

10) Қазақстан Республикасы Президентінің ұсынуымен Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының судьяларын сайлайды және лауазымынан босатады, олардың антын қабылдайды;

 

11) Конституциялық Сот судьяларын, Жоғарғы Сот судьяларын қол сұғылмау кепілдігінен айырады;

 

12) Құрылтай депутатының өкілеттігін тоқтатады,

сондай-ақ Қазақстан Республикасы Бас Прокурорының ұсынуымен Құрылтай депутатын қол сұғылмау кепілдігінен айыру мәселесін шешеді;

 

13) Құрылтай депутаттары жалпы санының кемінде бестен бірінің бастамасы бойынша Құрылтай депутаттары жалпы санының көпшілік дауысымен Үкіметке сенімсіздік вотумын білдіруге құқылы;

 

14) Конституциялық Соттың Қазақстан Республикасындағы конституциялық заңдылықтың жай-күйі туралы жыл сайынғы жолдауын тыңдайды;

 

15) жылына екі рет Жоғары аудиторлық палата Төрағасының есебін тыңдайды;

 

16) Үкімет пен Жоғары аудиторлық палатаның республи­калық бюджеттің атқарылуы туралы есептерін талқылайды және бекітеді. Құрылтайдың республикалық бюджеттің атқарылуы туралы Үкімет есебін бекітпеуі Құрылтайдың Үкіметке сенімсіздік вотумын білдіруі деп саналады;

 

17) Құрылтай депутаттары жалпы санының кемінде үштен бірінің бастамасымен Қазақстан Республикасы Үкіметі мүшелерінің өз қызметі жөніндегі есептерін тыңдауға құқылы. Үкімет мүшесі Қазақстан Республикасының заңдарын орында­маған жағдайда, есепті тыңдау қорытындысы бойын­ша Құрылтай депутаттары жалпы санының кемінде үштен екісінің дауысымен Қазақстан Республикасының Президентіне оны лауазымынан босату туралы өтініш білдіру жөнінде шешім қабылдауға құқылы. Бұл жағдайда Қазақстан Республика­сының Президенті Үкімет мүшесін лауазымынан босатады;

 

18) өз құзыретіндегі мәселелер бойынша тыңдау өткізеді;

 

19) өз қызметінің регламентін қабылдайды және Құрылтайдың жұмысын ұйымдастыруға, ішкі тәртібіне байланысты мәселелер бойынша өзге де шешім қабылдайды;

 

20) Құрылтайдың үйлестіру органын және жұмыс органдарын құрады;

 

21) Құрылтай комиссияларын құрады, төрағаларын сайлайды және лауазымынан босатады, комиссиялардың қызметі туралы есепті тыңдайды;

 

22) Құрылтайға Конституциямен жүктелген өзге де өкілеттіктерді жүзеге асырады.

 

 

 

57-бап

 

Құрылтайды мемлекеттік тілді жетік меңгерген депутаттар арасынан Құрылтай депутаттары жалпы санының көпшілік дауысымен жасырын дауыс беру арқылы сайланған Төраға басқарады. Құрылтай Төрағасының лауазымына канди­да­тураны Қазақстан Республикасының Президенті ұсынады.

Құрылтай Төрағасын сайлаудан қайта бас тартқан жағдайда Қазақстан Республикасының Президенті Құрылтай­ды таратуға құқылы.

 

Құрылтай депутаттарының жалпы санының көпшілігі дауыс берген жағдайда Құрылтай Төрағасы лауазымынан кері шақырып алынуы, сондай-ақ орнынан түсуі мүмкін.

Құрылтай Төрағасы:

1) Құрылтай отырысын шақырады және оған төрағалық етеді;

 

2) Құрылтайдың қарауына енгізілетін мәселелерді дайындауға жалпы басшылық етеді;

 

3) Құрылтай Төрағасының орынбасарларын лауазымға сайлау үшін Құрылтайға кандидатуралар ұсынады;

 

4) Құрылтайдың қызметінде регламенттің сақталуын қамтамасыз етеді;

 

5) Құрылтайдың үйлестіру органының қызметіне басшылық етеді;

 

6) Құрылтай шығаратын актіге қол қояды;

 

7) өзіне Құрылтай регламентімен жүктелетін басқа да міндеттерді атқарады.

 

Конституцияда өзгеше көзделмесе, Құрылтай Төрағасы Құрылтай сессиясын ашады.

Құрылтай Төрағасы өз құзыретіндегі мәселелер бойынша өкім шығарады.

58-бап

 

Құрылтай сессиясы отырыс түрінде өткізіледі.

Құрылтайдың бірінші сессиясын Қазақстан Республика­сының Президенті сайлау қорытындысы жарияланған күннен бастап отыз күннен кешіктірмей шақырады.

Құрылтайдың кезекті сессиясы жылына бір рет, қыркүйектің бірінші жұмыс күні мен маусымның соңғы жұмыс күні аралығында өткізіледі.

Сессия Құрылтай отырысында ашылады және жабылады. Құрылтай сессиясын, әдетте, Қазақстан Республикасының Президенті ашады. Құрылтай сессиялары арасындағы кезеңде Қазақстан Республикасының Президенті өз бастамасымен, Құрылтай Төрағасының немесе Құрылтай депутаттары жалпы санының кемінде үштен бірінің ұсынысымен Құрылтайдың кезектен тыс сессиясын шақыра алады. Онда сессияны шақыруға негіз болған мәселелер ғана қаралуы мүмкін.

Құрылтай отырысы Құрылтай депутаттары жалпы санының кемінде үштен екісі қатысқан жағдайда өткізіледі.

Құрылтай отырысы ашық түрде өтеді. Регламентте көзделген жағдайда отырыс жабық түрде өткізілуі мүмкін. Қазақстан Республикасы Президентінің, Вице-Президенттің, Премьер-Министрдің және Үкімет мүшелерінің, Қазақстан Халық Кеңесі Төрағасының, Ұлттық Банк Төрағасының, Бас Прокурордың, Ұлттық қауіпсіздік комитеті Төрағасының кез келген отырысқа қатысуға және сөз сөйлеуге құқығы бар.

 

 

59-бап

 

Құрылтай конституциялық заңда саны айқындалатын тұрақты комитеттер, сондай-ақ комиссиялар құрады.

Комитеттер мен комиссиялар өз құзыретіндегі мәселелер бойынша қаулы шығарады.

 

 

60-бап

 

Заң шығаруға бастама жасау құқығы Қазақстан Республикасының Президентіне, Құрылтай депутаттарына, Үкіметке, Қазақстан Халық Кеңесіне тиесілі және тек қана Құрылтайда іске асырылады.

Қазақстан Республикасының Президенті заң жобаларын қараудың басымдығын айқындауға құқылы, бұл тиісті заң жобалары бірінші кезекте екі ай ішінде қабылдануға тиіс дегенді бiлдiредi.

Құрылтай:

1) жеке және заңды тұлғалардың құқық субъектісі болуына, азаматтық құқықтары мен бостандықтарына, жеке және заңды тұлғалардың міндеттемелері мен жауаптылығына;

 

2) меншік режиміне және өзге де заттық құқықтарға;

 

3) мемлекеттік органдар мен жергілікті өзін-өзі басқару органдарын ұйымдастырудың және олардың қызметінің, мемлекеттік және әскери қызметтің негіздеріне;

 

4) салық салуға, алымдар мен басқа да міндетті төлемдерді белгілеуге немесе олардың күшін жоюға;

 

5) республикалық бюджет, мемлекеттік қарыз, Қазақстан Республикасының экономикалық және өзге де көмек көрсету мәселелеріне;

 

6) сот құрылысы мен сот ісін жүргізу мәселелеріне;

 

7) рақымшылық жасау мәселелеріне;

 

8) білімге, ғылымға, мәдениетке, денсаулық сақтауға және әлеуметтік қамсыздандыруға;

 

9) кәсіпорындарды және олардың мүлкін жекешелендіруге;

 

10) қоршаған ортаны қорғауға;

 

11) Қазақстан Республикаcының әкімшілік-аумақтық құрылысына;

 

12) мемлекет қорғанысы мен қауіпсіздігін қамтамасыз етуге;

 

13) Қазақстан Республикасының мемлекеттік рәміздеріне;

 

14) халықаралық шарттарды ратификациялауға және денонсациялауға;

 

15) мемлекеттік наградалар мен құрметті атақтарға;

 

16) Конституцияға сәйкес өзге де мәселелерге қатысты аса маңызды қоғамдық қатынастарды реттейтін, негіз құраушы қағидаттар мен нормаларды белгілейтін заң шығаруға құқылы.

 

Халықтың өмірі мен денсаулығына, конституция­лық құрылысқа, қоғамдық тәртіптің сақталуына, елдің эконо­микалық қауіпсіздігіне қатер төндіретін жағдайларға жедел ден қою мақсатында Қазақстан Республикасының Үкіметі заң шығару бастамасымен енгізген заң жобаларын Құрылтай дереу қарауға тиіс.

Осы тармақтың бірінші бөлігінде көзделген заң жобалары Құрылтайға енгізілген жағдайда Үкімет өзіне жауапкершілік ала отырып, осы баптың 3-тармағында көрсетілген мәселелер бойынша заң күші бар уақытша нормативтік құқықтық акт қабылдауға құқылы. Мұндай акт Құрылтай қабылдаған заң күшіне енгенге дейін немесе Құрылтай заң жобаларын қабылдамай тастағанға дейін қолданыста болады.

 

Құрылтай қабылдаған заң он күн ішінде Қазақстан Республикасының Президентіне қол қоюға ұсынылады.

Құрылтай заң жобасын депутаттардың жалпы санының көпшілік дауысымен тұтастай қабылдамай тастауға құқылы. Мұндай жағдайда заң жобасы қабылданбады деп саналады және бастамашыға қайтарылады.

 

Мемлекеттік кірісті қысқартуды немесе мемлекеттік шығысты ұлғайтуды көздейтін заң жобалары Үкіметтің оң қорытындысы болған кезде ғана енгізілуі мүмкін. Қазақстан Республикасы Президентінің заң шығару бастамасымен Құрылтайға енгізілетін заң жобалары үшін мұндай қорытынды талап етілмейді.

Үкімет енгізген заң жобасы қабылданбаса, Премьер-Министр Құрылтай отырысында Үкіметке сенім білдіру мәселесін қоюға құқылы. Бұл мәселе сенім білдіру мәселесі қойыл­ған­нан бастап қырық сегіз сағаттан кейін ғана дауысқа салына­ды. Егер сенімсіздік вотумы туралы ұсыныс Құрылтай депутат­тары жалпы санының көпшілік дауысын алмаса, заң жоба­сы дауысқа салынбай қабылданды деп саналады. Алайда Үкімет бұл құқықты жылына екі реттен артық пайдалана алмайды.

 

 

61-бап

 

Құрылтай Қазақстан Республикасының бүкіл аумағында міндетті күші бар заң және қаулы қабылдайды.

Заң Қазақстан Республикасының Президенті қол қойғаннан кейін күшіне енеді.

Конституциялық заң Қазақстан Республикасының Конституциясында көзделген мәселелер бойынша Құрылтай депутаттары жалпы санының кемінде үштен екісінің дауысымен қабылданады.

Конституцияда өзгеше көзделмесе, Құрылтай депутаттардың жалпы санының көпшілік дауысымен заңды қабылдайды.

Конституцияда өзгеше көзделмесе, Құрылтай қаулысы депутаттардың жалпы санының көпшілік дауысымен қабылданады.

 

Заңдар, Құрылтай қаулылары Конституцияға қайшы келмеуге тиіс. Құрылтай қаулылары заңдарға қайшы келмеуге тиіс.

Қазақстан Республикасының заңнамалық және өзге де нормативтік құқықтық актілерін әзірлеу, ұсыну, талқылау, қолданысқа енгізу және жариялау тәртібі заңмен және Құрылтай регламентімен реттеледі.

 

 

62-бап

 

Қазақстан Республикасының Президенті Құрылтай Төрағасымен және Премьер-Министрмен консультациядан кейін Құрылтайды таратуға құқылы.

Құрылтай келісімімен тағайындалатын лауазымға Президент ұсынған кандидатураны тағайындауға келісім беруден қайта бас тартылған, сондай-ақ Құрылтай Төрағасын сайлаудан қайта бас тартылған жағдайда Қазақстан Республикасының Президенті Құрылтайды таратуға құқылы.

Құрылтайды төтенше жағдай немесе соғыс жағдайы кезінде, Президент өкілеттігінің соңғы алты айында,

сондай-ақ ал­дыңғы таратудан кейінгі бір жыл ішінде немесе Консти­туцияның 51-бабының 3-тармағында белгіленген жағдайда таратуға болмайды.

 

 

V бөлім

 

Үкімет

 

 

 

63-бап

 

Қазақстан Республикасының Үкіметі Қазақстан Республи­ка­сының атқарушы билігін жүзеге асырады, атқару­шы органдар жүйесін басқарады және олардың қызметіне басшылық етеді.

Үкімет – алқалы орган, ол өз қызметінде Қазақстан Республика­сының Президенті мен Құрылтай алдында жауапты.

Үкімет мүшелері Конституцияның 56-бабының

17) тармақшасында көзделген жағдайда Құрылтайға есеп береді.

Үкіметтің құзыреті, ұйымдастырылу және қызмет тәртібі конституциялық заңда айқындалады.

64-бап

 

Үкіметті Қазақстан Республикасының Президенті Конституцияда көзделген тәртіппен құрады.

Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі Қазақстан Республикасының Президентіне Премьер-Министр тағайындалғаннан кейін он күн ішінде Үкіметтің құрылымы мен құрамы туралы ұсыныс енгізеді.

Үкімет мүшелері Қазақстан Республикасының халқы мен Президентіне ант береді.

 

 

65-бап

 

Үкімет:

 

1) мемлекеттiң әлеуметтiк-экономикалық саясатының, қорғаныс қабiлетiнiң, қауiпсiздiгiнiң, қоғамдық тәртiптi қамтамасыз ету ісінің негiзгi бағыттарын әзiрлейдi және олардың жүзеге асырылуын ұйымдастырады;

 

2) Құрылтайға республикалық бюджетті және оның атқарылуы туралы есепті ұсынады, бюджеттің атқарылуын қамтамасыз етеді;

 

3) Құрылтайға заң жобаларын енгізеді және заңдардың орындалуын қамтамасыз етеді;

 

4) мемлекеттік меншікті басқаруды ұйымдастырады;

 

5) Қазақстан Республикасының сыртқы саясатын жүргізу шараларын әзірлейді;

 

6) министрліктердің, өзге де орталық және жергілікті атқарушы органдардың қызметіне басшылық етеді;

 

7) Қазақстан Республикасының министрліктері, өзге де орталық және жергілікті атқарушы органдары актілерінің толық немесе бір бөлігінде күшін жояды не қолданысын тоқтата тұрады;

 

8) мемлекеттік бюджет есебінен қамтылатын барлық орган үшін қаржыландырудың және қызметкерлерге еңбекақы төлеудің бірыңғай жүйесін Қазақстан Республикасы Президентiнің келісімімен бекітеді;

 

9) өзіне Конституциямен, заңдармен және Қазақстан Республикасы Президентiнің актілерімен жүктелген өзге де функцияларды орындайды.

 

 

 

66-бап

 

Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі:

 

1) Үкімет қызметін ұйымдастырады және басқарады, оның жұмысы үшін дербес жауап береді;

 

2) Үкімет қаулысына қол қояды;

 

3) Үкімет қызметінің негізгі бағыттары жөнінде және оның барлық аса маңызды шешімдері туралы Президент пен Құрылтайға баяндайды;

 

4) Үкімет қызметін ұйымдастыруға және басқаруға байланысты басқа да функцияларды орындайды.

 

 

 

67-бап

 

Үкімет мүшелері өз құзыреті шегінде дербес шешім қабылдайды және өзіне бағынысты мемлекеттік органдардың жұмысы үшін Премьер-Министр алдында дербес жауап береді. Үкімет жүргізіп отырған саясатпен келіспейтін немесе оны іске асырмайтын Үкімет мүшесі орнынан түсуге өтініш береді не лауазымынан босатылуға тиіс.

Үкімет мүшелерінің өкілді органның депутаты болуға, оқытушылық, ғылыми, шығармашылық қызметтен басқа ақы төленетін лауазымды атқаруға, кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыруға, сондай-ақ Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес өзінің лауазымдық міндеті болатын жағдайларды қоспағанда, коммерциялық ұйымның басқарушы органының немесе байқаушы кеңесінің құрамына кіруге құқығы жоқ.

 

 

68-бап

 

Үкімет өз құзыретіндегі мәселелер бойынша Қазақстан Республикасының бүкіл аумағында міндетті күші бар қаулы шығарады.

Премьер-Министр Қазақстан Республикасының бүкіл аумағында міндетті күші бар өкім шығарады.

Үкімет қаулылары мен Премьер-Министрдің өкімдері Конституцияға, заңдарға, Қазақстан Республикасы Президентінің актілеріне қайшы келмеуге тиіс.

 

 

69-бап

 

Үкімет жаңадан сайланған Құрылтай алдында өз өкілеттігін доғарады.

Үкімет және оның кез келген мүшесі өздеріне жүктелген функцияларды одан әрі орындау мүмкін емес деп есептесе, Қазақстан Республикасының Президентіне орнынан түсу туралы мәлімдеме беруге құқылы.

Құрылтай Үкіметке сенімсіздік вотумын білдірген жағдайда Үкімет Қазақстан Республикасының Президентіне орнынан түсу туралы мәлімдейді.

Орнынан түсуді қабылдау немесе қабылдамау туралы мәселені Қазақстан Республикасының Президенті он күн ішінде қарайды.

Орнынан түсуді қабылдау Үкіметтің не оның тиісті мүшесінің өкілеттігі тоқтатылғанын білдіреді.

Премьер-Министрдің орнынан түсуін қабылдау бүкіл Үкіметтің өкілеттігі тоқтатылғанын білдіреді.

Үкіметтің немесе оның мүшесінің орнынан түсуі қабылданбаған жағдайда Қазақстан Республикасының Президенті оған міндеттерін одан әрі атқаруды тапсырады.

Қазақстан Республикасының Президенті өз бастамасымен Үкіметтің өкілеттігін тоқтату туралы шешім қабылдауға және оның кез келген мүшесін лауазымынан босатуға құқылы. Премьер-Министрді лауазымынан босату бүкіл Үкіметтің өкілеттігі тоқтатылғанын білдіреді.

 

 

VI бөлім

 

Қазақстан Халық Кеңесі

 

 

 

70-бап

 

Қазақстан Халық Кеңесі – Қазақстан Республикасы халқының мүддесін білдіретін жоғары консультативтік орган.

Қазақстан Халық Кеңесі Қазақстан Республикасының азаматтарынан құралады.

Қазақстан Халық Кеңесін құру, оның құрамын қалыптастыру тәртібі, өкілеттігі және қызметінің ұйымдасты­ры­луы конституциялық заңда айқындалады.

 

 

71-бап

 

Қазақстан Халық Кеңесі:

 

1) мемлекеттің ішкі саясатының негізгі бағыттары, қоғамдық келісімді, жалпыұлттық бірлік пен ынтымақты нығайту, Қазақстан Республикасы қызметінің негіз құраушы қағидаттарын және жалпыұлттық құндылықтарды ілгерілету жөнінде ұсыныстар мен ұсынымдар әзірлейді;

 

2) Құрылтайға заң жобаларын енгізеді;

 

3) жалпыхалықтық референдум тағайындау туралы бастама көтереді;

 

4) конституциялық заңға сәйкес өзге де өкілеттіктерді жүзеге асырады.

 

 

 

VII бөлім

 

Конституциялық Сот

 

 

 

72-бап

 

Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты –

конституциялық бақылауды жүзеге асыратын және бүкіл ел аумағында Қазақстан Республикасы Конституциясының үстемдігін қамтамасыз ететін тәуелсіз мемлекеттік орган.

Конституциялық Сот Төраға мен он судьядан тұрады. Олардың өкілеттік мерзімі – сегіз жыл.

Конституцияға сәйкес бір адам бір реттен артық Конституциялық Сот судьясы болып тағайындалмайды.

 

Конституциялық Сот Төрағасын Қазақстан Республикасының Президенті тағайындайды және ол өкілеттік мерзімі ішінде Конституциялық Сот судьясы да болады.

Конституцияға сәйкес бір адам бір реттен артық Конституциялық Сот Төрағасы болып тағайындалмайды.

 

Конституциялық Сот судьяларын депутаттардың жалпы санының көпшілік дауысымен берілген Құрылтай келісімімен Қазақстан Республикасының Президенті тағайындайды.

Конституциялық Сот Төрағасының орынбасарын Конституциялық Сот Төрағасының ұсынуымен Конституция­лық Сот судьялары арасынан Қазақстан Республикасының Президенті тағайындайды.

 

Конституциялық Сот судьясының депутат мандатын қатар алып жүруіне, оқытушылық, ғылыми, шығармашылық қызметтен басқа ақы төленетін лауазымды атқаруына, кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыруына, сондай-ақ коммерция­лық ұйымның басқарушы органының немесе байқаушы кеңесінің құрамына кіруіне болмайды.

Конституциялық Сот Төрағасы мен судьяларын қылмыс орнында немесе ауыр және аса ауыр қылмыс жасағанда ұстау жағдайларын қоспағанда, оларды өз өкілеттігі мерзімі ішінде тиісінше Қазақстан Республикасы Президентінің не Құрылтайдың келісімінсіз ұстауға, күзетпен ұстауға, күштеп әкелуге, сот тәртібімен қолданылатын әкімшілік жазалауға, қылмыстық жауаптылыққа тартуға болмайды.

Конституциялық Соттың ұйымдастырылуы және қызметі конституциялық заңмен реттеледі.

 

 

73-бап

 

Конституциялық Сот Қазақстан Республикасы Президентінің, Құрылтай Төрағасының, Құрылтай депутатта­рының жалпы санының кемінде бестен бірінің,

Премьер-Министрдің өтініші бойынша:

1) дау туындаған жағдайда Президенттің, Құрылтай депутаттарының сайлауын және жалпыхалықтық референдум­ды өткізудің дұрыстығы мәселесін шешеді;

 

2) Президент қол қойғанға дейін Құрылтай қабылдаған заңдардың Конституцияға сәйкестігін қарайды;

 

3) Құрылтай қабылдаған қаулылардың Конституцияға сәйкестігін қарайды;

 

4) халықаралық шарттарды ратификациялағанға дейін олардың Конституцияға сәйкестігін қарайды;

 

5) халықаралық ұйымдар мен олардың органдары шешімдерінің орындалуының Конституцияға сәйкестігін қарайды;

 

6) Конституция нормаларына ресми түсіндірме береді;

 

7) Конституцияның 50-бабының 2 және 3-тармақтарында белгіленген жағдайларда қорытынды береді.

 

Конституциялық Сот Конституцияның 46-бабының 11) тармақшасында көзделген жағдайда – Президенттің өтiнiшiн, сондай-ақ Конституцияның 79-бабында белгiленген жағдайда соттың өтiнiшiн қарайды.

Конституциялық Сот Қазақстан Республикасы азаматтарының Конституцияда көзделген құқықтары мен бостандықтарына тікелей қатысты Қазақстан Республикасы нормативтік құқықтық актілерінің Конституцияға сәйкестігін олардың өтініштері бойынша қарайды.

Қазақстан Республикасы азаматтарының Конституциялық Сотқа жүгіну тәртібі мен шарттары конституциялық заңда айқындалады.

 

Конституциялық Сот осы баптың 1-тармағының 4), 5) және 6) тармақшаларында көрсетілген мәселелерді, сондай-ақ Қазақстан Республикасының нормативтік құқықтық актілерінің Конституцияға сәйкестігін Бас Прокурордың өтініші бойынша қарайды.

Конституциялық Сот адамның және азаматтың Конституцияда бекітілген құқықтары мен бостандықтарына қатысты Қазақстан Республикасының нормативтік құқықтық актілерінің Конституцияға сәйкестігін Адам құқықтары жөніндегі уәкілдің өтініші бойынша қарайды.

Конституциялық Сот Конституцияның 50-бабының 1-тармағында және 51-бабының 1-тармағында белгіленген жағдайларда қорытынды береді.

 

 

74-бап

 

Конституцияның 73-бабы 1-тармағының 1) тармақша­сында көрсетілген мәселелер бойынша Конституциялық Сотқа өтініш берілген жағдайда тиісінше Қазақстан Республикасы Президентінің қызметіне кірісуі, Құрылтайдың сайланған депутаттарын тіркеу, жалпыхалықтық референдум қорытындысын шығару тоқтатыла тұрады.

Конституцияның 73-бабы 1-тармағының 2) және 4) тармақшаларында көрсетілген мәселелер бойынша Конституциялық Сотқа өтініш берілген жағдайда тиісті актілерге қол қою не оларды ратификациялау мерзімінің өтуі тоқтатыла тұрады.

Конституциялық Сот өз шешімін конституциялық заңда белгіленген мерзімде шығарады.

 

 

75-бап

 

Конституцияға сәйкес келмейді деп танылған заңдар мен халықаралық шарттарға қол қойылмайды не ратификацияланбайды және олар қолданысқа енгізілмейді.

Конституцияға сәйкес келмейді деп танылған, оның ішінде адамның және азаматтың Конституцияда бекітілген құқықтары мен бостандықтарына нұқсан келтіреді деп танылған заңдар мен өзге де нормативтік құқықтық актілер, олардың жекелеген ережелері Конституциялық Сот шешім қабылдаған күннен немесе ол белгілеген күннен бастап қолданысын тоқтатады және қолданылмауға тиіс.

Конституциялық Сот берген түсіндірмеде Конституцияға сәйкес келеді деп танылған заңдар мен өзге де нормативтік құқықтық актілер, олардың жекелеген ережелері осы түсіндірмедегідей қолданылуға тиіс.

 

Конституциялық Сот орындалуы Конституцияға сәйкес келмейді деп таныған халықаралық ұйымдар мен олардың органдарының шешімдері, оның ішінде жекелеген ережелері орындалмауға тиіс.

Конституциялық Сот шешімдері қабылданған күнінен бастап күшіне енеді, Қазақстан Республикасының бүкіл аумағында жалпыға бірдей міндетті, түпкілікті болады және оларға шағым жасалмайды.

 

 

VIII бөлім

 

Сот төрелiгi. Прокуратура.

 

Құқық қорғау тетіктері

 

 

 

76-бап

 

Қазақстан Республикасында сот төрелігін сот қана жүзеге асырады.

Сот билігі сот ісін жүргізудің заңда белгіленген азаматтық, әкімшілік, қылмыстық және өзге де нысандары арқылы жүзеге асырылады. Заңда көзделген жағдайда қылмыстық сот ісін жүргізу алқабилердің қатысуымен өтеді.

Қазақстан Республикасының соттары – Жоғарғы Сот, заңмен құрылған жергілікті және басқа да соттар.

Қазақстан Республикасының сот жүйесі Конституцияда және конституциялық заңда белгіленеді. Қандай да бір атаумен арнаулы және төтенше соттарды құруға жол берілмейді.

 

 

77-бап

 

Сот билігі Қазақстан Республикасының атынан жүзеге асырылады, ол адамның, азаматтың, ұйымдардың құқықтарын, бостандықтары мен заңды мүдделерін қорғауды, сондай-ақ Конституцияның, заңдардың, өзге де нормативтік құқықтық актілердің, Қазақстан Республикасы халықаралық шарттарының орындалуын мақсат етеді.

Сот билігі Конституцияның, заңдардың, өзге де нормативтік құқықтық актілердің, Қазақстан Республикасы халықаралық шарттарының нормаларын қолдануға байла­нысты туындайтын барлық істер мен дауларға қолданылады.

Сот шешімінің, үкімі мен өзге де қаулысының Қазақстан Республикасының бүкіл аумағында міндетті күші бар.

 

 

78-бап

 

Судья сот төрелігін іске асыру кезінде тәуелсіз болады және Конституция мен заңға ғана бағынады.

Сот төрелігін іске асырған кезде соттың қызметіне мүлдем араласуға болмайды және бұл заң бойынша жауапты­лыққа алып келеді. Судьялар нақты істер бойынша есеп бермейді.

Судья сот төрелігін іске асыру кезінде мына қағидаттарды басшылыққа алуға тиіс:

1) ешкімнің өзіне заңда көзделген соттылығын оның келісімінсіз өзгертуге болмайды;

 

2) сотта әр адамның өз сөзін тыңдатуға құқығы бар;

 

3) айыпталушы өзінің кінәсіз екенін дәлелдеуге міндетті емес;

 

4) адамның кінәлі екеніне қатысты кез келген күмән айыпталушының пайдасына қарастырылады;

 

5) заңсыз жолмен алынған дәлелдемелердің заңды күші жоқ. Ешкімді өзінің жеке мойындауы негізінде ғана соттауға болмайды;

 

6) қылмыстық заңды ұқсастығына қарай қолдануға жол берілмейді.

 

Конституцияда белгіленген сот төрелігі қағидаттары Қазақстан Республикасының барлық соттары мен судьяларына ортақ және бірыңғай.

 

 

79-бап

 

Соттардың адам мен азаматтың Конституцияда бекітілген құқықтары мен бостандықтарына нұқсан келтіретін заңдарды және өзге де нормативтік құқықтық актілерді қолдануға құқығы жоқ.

 

Егер сот қолданылуға тиіс заң немесе өзге де нормативтік құқықтық акт адамның және азаматтың Конституцияда бекітіл­ген құқықтары мен бостандықтарына нұқсан келтіре­ді деп тапса, ол іс жүргізуді тоқтата тұруға және осы актіні конс­титуциялық емес деп тану туралы ұсынумен Конституциялық Сотқа жүгінуге міндетті.

 

 

 

80-бап

 

Соттар тұрақты судьялардан тұрады, олардың тәуелсіздігі Конституциямен және заңмен қорғалады. Судьяның өкілеттігі тек қана заңда белгіленген негіздермен тоқтатылуы немесе тоқтатыла тұруы мүмкін.

Судьяны қылмыс орнында немесе ауыр және аса ауыр қылмыс жасағанда ұстау жағдайларын қоспағанда, тиісінше Жоғары Сот Кеңесінің қорытындысына негізделген Қазақстан Республикасы Президентінің келісімінсіз не Құрылтайдың келісімінсіз оны ұстауға, күзетпен ұстауға, күштеп әкелуге, сот тәртібімен қолданылатын әкімшілік жазалауға, қылмыстық жауаптылыққа тартуға болмайды.

Қазақстан Республикасы соттарының судьяларына қойылатын талаптар конституциялық заңда айқындалады.

Судьяның депутат мандатын қатар алып жүруіне, оқытушылық, ғылыми, шығармашылық қызметтен басқа ақы төленетін лауазымды атқаруына, кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыруына, коммерциялық ұйымның басқарушы органының немесе байқаушы кеңесінің құрамына кіруіне болмайды.

 

 

81-бап

 

Соттарды қаржыландыру, судьяларды тұрғын үймен қамтамасыз ету республикалық бюджет қаражаты есебінен жүргізіледі және сот төрелігін толық әрі тәуелсіз жүзеге асыру мүмкіндігін қамтамасыз етуге тиіс.

 

 

 

82-бап

 

Жоғарғы Сот – жергілікті және басқа да соттардың қарауына жататын азаматтық, әкімшілік, қылмыстық және өзге де істер бойынша жоғары сот органы, ол заңда көзделген жағдайда өзінің қарауына жататын сот істерін қарайды және сот практикасы мәселелерi бойынша түсiндіру береді.

 

 

 

83-бап

 

Жоғарғы Сот Төрағасын Қазақстан Республикасының Президенті Жоғары Сот Кеңесінің ұсынымымен тағайындайды және ол өз өкілеттігі мерзімі ішінде Жоғарғы Сот судьясы да бо­ла­ды. Жоғарғы Сот Төрағасының өкілеттік мерзімі – алты жыл.

Конституцияға сәйкес бір адам бір реттен артық Жоғарғы Сот Төрағасы болып тағайындалмайды.

 

Жоғарғы Сот судьяларын Құрылтай Жоғары Сот Кеңесінің ұсынымы негізінде Қазақстан Республикасы Президентінің ұсынуымен сайлайды.

 

Жергілікті және басқа да сот судьяларын Қазақстан Республикасының Президенті Жоғары Сот Кеңесінің ұсынымымен тағайындайды.

Соттарда конституциялық заңға сәйкес сот алқалары құрылуы мүмкін.

Жоғары Сот Кеңесінің Төрағасын Қазақстан Республикасының Президенті тағайындайды.

Жоғары Сот Кеңесінің мəртебесі, құрамын қалыптастыру тəртібі жəне жұмысын ұйымдастыру заңда айқындалады.

 

 

84-бап

 

Прокуратура мемлекет атынан Қазақстан Республика­сының аумағында заңдылықтың сақталуына жоғары қадағалауды заңда белгіленген шекте және нысанда жүзеге асырады, сотта мемлекет мүддесiн бiлдiредi және мемлекет атынан қылмыстық қудалауды жүзеге асырады.

Қазақстан Республикасының прокуратурасы орталықтандырылған бірыңғай жүйені құрайды, төмен тұрған прокурорлар жоғары тұрған прокурорларға және Бас Прокурорға бағынады. Ол өз өкілеттігін басқа мемлекеттік органдардан, лауазымды адамдардан тәуелсіз жүзеге асырады және Қазақстан Республикасының Президентіне ғана есеп береді.

Бас Прокурорды Қазақстан Республикасының Президенті тағайындайды. Бас Прокурордың өкілеттік мерзімі – алты жыл.

Конституцияға сәйкес бір адам бір реттен артық Бас Прокурор болып тағайындалмайды.

 

Бас Прокурорды қылмыс орнында немесе ауыр және аса ауыр қылмыс жасағанда ұстау жағдайларын қоспағанда, оны өз өкілеттігі мерзімі ішінде Қазақстан Республикасы Президентінің келісімінсіз ұстауға, күзетпен ұстауға, күштеп әкелуге, сот тәртібімен қолданылатын әкімшілік жазалауға, қылмыстық жауаптылыққа тартуға болмайды.

Прокуратураның құзыреті, қызметінің ұйымдастырылуы мен тәртібі конституциялық заңда айқындалады.

 

 

85-бап

 

Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уəкіл адамның және азаматтың бұзылған құқықтары мен бостандықтарын қалпына келтіруге жəрдемдеседі, адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын ілгерілетуге ықпал етеді.

Адам құқықтары жөніндегі уəкілді Қазақстан Республикасының Президенті тағайындайды.

Адам құқықтары жөніндегі уəкіл өз өкілеттігін жүзеге асыру кезінде тəуелсіз болады жəне мемлекеттік органдар мен лауазымды адамдарға есеп бермейді.

Адам құқықтары жөніндегі уəкілді қылмыс орнында немесе ауыр және аса ауыр қылмыс жасағанда ұстау жағдайла­рын қоспағанда, оны өз өкілеттігі мерзімі ішінде Қазақстан Республикасы Президентінің келісімінсіз ұстауға, күзетпен ұстауға, күштеп әкелуге, сот тәртібімен қолданылатын әкімші­лік жазалауға, қылмыстық жауаптылыққа тартуға болмайды.

Адам құқықтары жөніндегі уəкілдің құқықтық жағдайы мен қызметін ұйымдастыру конституциялық заңда айқындалады.

 

 

86-бап

 

Қазақстан Республикасындағы адвокатура адамның мемлекет кепілдік берген сот арқылы қорғалу құқығын және заң көмегін алу құқығын іске асыруға жәрдемдеседі. Заң көмегін адвокаттар мен өзге тұлғалар заңға сәйкес көрсетеді.

Адвокат қызметін жүзеге асыру тәртібі, адвокат құқықтары, міндеттері мен жауаптылығы заңда айқындалады.

 

 

IX бөлім

 

Жергілікті мемлекеттік басқару және өзін-өзі басқару

 

 

 

87-бап

 

Жергілікті мемлекеттік басқаруды тиісті аумақтағы ахуалдың жай-күйіне жауапты жергілікті өкілді және атқарушы органдар жүзеге асырады.

 

 

 

88-бап

 

Жергілікті өкілді органдар – мәслихаттар тиісті әкімшілік-аумақтық бірлік халқының ерік-мүддесін білдіреді және жалпымемлекеттік мүдделерді ескере отырып, оны іске асыруға қажетті шараларды айқындайды, олардың жүзеге асырылуын бақылайды.

Мәслихаттарды халық жалпыға бірдей, тең, төте сайлау құқығы негізінде жасырын дауыс беру арқылы бес жыл мерзімге сайлайды.

Қазақстан Республикасының жиырма жасқа толған азаматы мәслихат депутаты болып сайлана алады. Қазақстан Республикасының азаматы бір ғана мәслихаттың депутаты бола алады.

Мәслихаттардың қарауына:

1) аумақты дамытудың жоспарларын, экономикалық және әлеуметтік бағдарламаларын, жергілікті бюджетті және олардың атқарылуы туралы есептерді бекіту;

 

2) өз қарауына жатқызылған жергілікті әкімшілік-аумақтық құрылыс мәселелерін шешу;

 

3) заңмен мәслихат құзыретіне жатқызылған мәселелер бойынша жергілікті атқарушы орган басшыларының есебін қарау;

 

4) мәслихаттың тұрақты комиссияларын және өзге де жұмыс органдарын құру, олардың қызметі туралы есепті тыңдау, мәслихат жұмысын ұйымдастыруға байланысты өзге де мәселелерді шешу;

 

5) заңға сәйкес Қазақстан Республикасы азаматтарының құқықтары мен заңды мүдделерін қамтамасыз ету жөніндегі өзге де өкілеттіктерді жүзеге асыру жатады.  

 

Мәслихаттың өкілеттігін Қазақстан Республикасының Президенті Премьер-Министрмен және Құрылтай Төрағасы­мен консультациядан кейін мерзімінен бұрын тоқтатады, сондай-ақ оның өкілеттігі мәслихат өзін-өзі тарату туралы шешім қабылдаған жағдайда мерзімінен бұрын тоқтатылады.

Мәслихаттардың құзыреті, ұйымдастырылу және қызмет тәртібі, депутаттардың құқықтық жағдайы заңда белгіленеді.

 

 

89-бап

 

Жергілікті атқарушы органдар Қазақстан Республикасы атқарушы органдарының біртұтас жүйесіне кіреді, атқарушы биліктің жалпымемлекеттік саясатын тиісті аумақты дамыту мүддесімен және қажеттілігімен үйлестіре жүргізуді қамтамасыз етеді.

Жергілікті атқарушы органдардың қарауына:

1) аумақты дамытудың жоспарларын, экономикалық және әлеуметтік бағдарламаларын, жергілікті бюджетті әзірлеу мен олардың атқарылуын қамтамасыз ету;

 

2) коммуналдық меншікті басқару;

 

3) жергілікті атқарушы орган басшыларын тағайындау және лауазымынан босату, жергілікті атқарушы органдардың жұмысын ұйымдастыруға байланысты өзге де мәселелерді шешу;

 

4) жергілікті атқарушы органдарға заңмен жүктелетін өзге де өкілеттіктерді жергілікті мемлекеттік басқару мүддесінде жүзеге асыру жатады.

 

Жергілікті атқарушы органды тиісті әкімшілік-аумақтық бірліктің әкімі басқарады, ол Қазақстан Республикасы Президенті мен Үкіметінің өкілі болып табылады.

Астана, облыс, республикалық маңызы бар қала əкімдерін Қазақстан Республикасының Президенті тиісінше астана мəслихаты, облыс аумағындағы мəслихаттар, республикалық маңызы бар қала мəслихаты депутаттарының келісімімен тағайындайды.

Қазақстан Республикасының Президенті кемінде екі кандидатураны ұсынады, олар дауысқа салынады. Дауыс беруге қатысқан мəслихат депутаттарының көпшілік дауысын алған кандидат келісім алды деп саналады.

 

Өзге əкімшілік-аумақтық бірлік əкімдері заңда айқында­латын тəртіппен тағайындалады немесе сайланады, сондай-ақ

лауазымынан босатылады. Қазақстан Республикасының Президенті өз ұйғаруымен астана, облыс, республикалық маңызы бар қала əкімдерін лауазымынан босатуға құқылы.

 

Мәслихат депутаттарының жалпы санының кемінде бестен бірінің бастамасымен әкімге сенімсіздік вотумын білдіру мәселесі қойылуы мүмкін. Бұл жағдайда мəслихат өз депутаттарының жалпы санының көпшілік дауысымен əкімге сенімсіздік білдіруге жəне оны лауазымынан босату мәселесін тиісінше астана, облыс, республикалық маңызы бар қала əкімдеріне қатысты – Қазақстан Республикасы Президентінің алдына не өзге де əкімшілік-аумақтық бірлік əкімдеріне қатысты – жоғары тұрған əкімнің алдына қоюға құқылы. Астана, облыс, республикалық маңызы бар қала әкімдерінің өкілеттігі жаңадан сайланған Қазақстан Республикасының Президенті өз қызметіне кіріскен кезде тоқтатылады.

Жергілікті атқарушы органдардың құзыреті, ұйымдас­тырылу және қызмет тәртібі заңда белгіленеді.

 

 

90-бап

 

Мәслихаттар өз құзыретіндегі мәселелер бойынша – шешім, ал әкімдер шешім мен өкім қабылдайды, бұлар тиісті әкімшілік-аумақтық бірлік аумағында орындалуға міндетті.

Жергілікті бюджет кірісін қысқартуды немесе жергілікті бюджет шығысын ұлғайтуды көздейтін мәслихат шешімінің жобалары әкімнің оң қорытындысы болған кезде ғана қарауға енгізілуі мүмкін.

Қазақстан Республикасының Конституциясы мен заңнамасына сәйкес келмейтін мәслихат шешімінің күші сот тәртібімен жойылуы мүмкін.

Әкімдердің шешімдері мен өкімдерінің күшін тиісінше Қазақстан Республикасының Үкіметі не жоғары тұрған әкім жоя алады, олардың күші сот тәртібімен де жойылуы мүмкін.

 

 

91-бап

 

Қазақстан Республикасында жергілікті маңызы бар мәселелерді тұрғын халықтың өзі шешуін қамтамасыз ететін жергілікті өзін-өзі басқару танылады.

Жергілікті өзін-өзі басқаруды халық тікелей жүзеге асырады, сондай-ақ ол мәслихаттар арқылы және тұрғын саны шағын аумақтарды қамтитын жергілікті қоғамдастықтарда өзге де жергілікті өзін-өзі басқару органдары арқылы жүзеге асырылады.

Жергілікті өзін-өзі басқару органдарына заңға сәйкес мемлекеттік функциялар берілуі мүмкін.

 

Қазақстанда жергілікті өзін-өзі басқаруды ұйымдастыру және оның қызметі заңмен реттеледі.

Жергілікті өзін-өзі басқару органдарының дербестігіне заңда белгіленген өкілеттігі шегінде кепілдік беріледі.

 

 

X бөлім

 

Конституцияға өзгерістер мен толықтырулар енгізу

 

 

 

92-бап

 

Қазақстан Республикасының Конституциясына өзгерістер мен толықтырулар Қазақстан Республикасының Президенті өз бастамасы бойынша, Құрылтайдың, Үкіметтің, Қазақстан Халық Кеңесінің бастамасы бойынша қабылдаған шешіммен өткізілетін жалпыхалықтық референдумда енгізіледі.

Жалпыхалықтық референдумға қатысуға құқығы бар Қазақстан Республикасы азаматтарының жартысынан астамы дауыс беруге қатысса, жалпыхалықтық референдум өткізілді деп саналады.

Облыстардың, республикалық маңызы бар қалалардың және астананың кемінде үштен екісінде дауыс беруге қатысқан Қазақстан Республикасы азаматтарының жартысынан астамы жалпыхалықтық референдумға шығарылған Конституцияға өзгерістер мен толықтыруларды жақтап дауыс берсе, олар қабылданды деп саналады.

 

 

93-бап

 

Қазақстан Республикасының Конституциясына өзгерістер мен толықтырулардың Конституцияның 2-бабы 7-тармағының және 43-бабы 5-тармағының талаптарына сәйкестігі туралы Конституциялық Сот қорытындысы болған жағдайда олар жалпыхалықтық референдумға шығарылады.

 

 

 

XI бөлім

 

Қорытынды және өтпелі ережелер

 

 

 

94-бап

 

Республикалық референдумда қабылданған Қазақстан Республикасының Конституциясы 2026 жылғы 1 шілдеден бастап күшіне енеді, бұған дейін қабылданған Қазақстан Республикасы Конституциясының қолданысы сол мезгілден бастап тоқтатылады.

Республикалық референдумда Конституция қабылданған күн мемлекеттік мереке – Қазақстан Республикасының Конституциясы күні деп жарияланады.

 

 

95-бап

 

1995 жылғы 30 тамыздағы Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкес қалыптастырылған Қазақстан Республикасының Парламенті өз өкілеттігін 2026 жылғы

1 шілдеден бастап тоқтатады.

Конституция күшіне енген күннен бастап бір ай ішінде Қазақстан Республикасының Президенті Құрылтай сайлауын жариялауға тиіс және ол екі ай ішінде өткізілуге тиіс.

 

Бірінші шақырылған Құрылтайдың бірінші сессиясы ашылған күннен бастап екі ай ішінде Қазақстан Республикасының Президенті Құрылтайдың келісімімен

Вице-Президентті тағайындауға тиіс.

Конституциялық Сот Төрағасы мен судьялары бірінші шақырылған Құрылтайдың бірінші сессиясы ашылған күннен бастап екі ай ішінде тағайындалуға тиіс.

1995 жылғы 30 тамыздағы Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкес тағайындалған Конституциялық Сот Төрағасы мен судьялары Конституциялық Соттың жаңа құрамы қалыптастырылғанға дейін өз өкілеттігін сақтайды.

 

Орталық сайлау комиссиясының, Жоғары аудиторлық палатаның төрағалары мен мүшелері бірінші шақырылған Құрылтайдың бірінші сессиясы ашылған күннен бастап екі ай ішінде тағайындалуға тиіс.

1995 жылғы 30 тамыздағы Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкес тағайындалған Орталық сайлау комиссиясының, Жоғары аудиторлық палатаның төрағалары мен мүшелері Орталық сайлау комиссиясының және Жоғары аудиторлық палатаның жаңа құрамы қалыптастырылғанға дейін өз өкілеттігін сақтайды.

 

Жоғарғы Сот Төрағасы, Ұлттық Банк Төрағасы, Бас Прокурор, Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Төрағасы, Жоғары Сот Кеңе­сінің Төрағасы, Адам құқықтары жөніндегі уәкіл Конституция күшіне енген күннен бастап екі ай ішінде тағайындалуға тиіс.

1995 жылғы 30 тамыздағы Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкес сайланған (тағайындалған) Жоғарғы Соттың, жергілікті және басқа да соттың судьялары, мәслихат депутаттары, өзге де лауазымды адамдар өз өкілеттіктерін Қазақ­стан Республикасының Конституциясы мен заңдарында көзделген негіздер бойынша өкілеттігі тоқтатылғанға дейін сақтайды.

 

 

96-бап

 

Конституция күшіне енген күні қолданыста болатын Қазақстан Республикасының заңдары мен өзге де нормативтік құқықтық актілері Конституцияға қайшы келмейтін бөлігінде қолданылады.

Үкімет, орталық және жергілікті мемлекеттік органдар нормативтік құқықтық актілерді Конституцияға сәйкес келтіру жөнінде қажетті шаралар қабылдайды.

Конституция күшіне енген күні қолданыста болатын Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес қабылданған Конституциялық Кеңестің және Конституциялық Соттың нормативтік қаулылары Конституцияға қайшы келмейтін бөлігінде заңды күшін сақтайды.

                  

]]> Президент кімдерге шүйлікті? https://turantimes.kz/talday/66380-prezident-kmderge-shjlkt.html https://turantimes.kz/talday/66380-prezident-kmderge-shjlkt.html AmandyqAudaru Wed, 11 Feb 2026 16:08:12 +0500 Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев Үкіметтің кеңейтілген отырысында сөз сөйледі, деп хабарлайды Turantimes.kz тілшісі Ақордаға сілтеме жасап.

]]> – Бәріңізге мәлім, Қазақстан өтпелі кезеңге аяқ басты, - деді Президент. – Біз ел тағдырына әсер ететін ауқымды өзгерістерді жүзеге асырып жатырмыз. Қызылордада өткен Ұлттық құрылтай отырысында конституциялық реформаның маңызды тұстары туралы айтқанымды білесіздер. Қоғамда кеше ғана емес, жарты жылдан бері Конституцияға қатысты жан-жақты пікір алмасу жүріп жатыр. Барлық ұсынысты жүйелеп, саралау үшін 130 адамнан тұратын Конституциялық комиссия құрылды. Бұл – ауқымы жағынан да, кәсіби деңгейі тұрғысынан алып қарасақ та, еліміз үшін теңдесі жоқ комиссия. Осы жолы Комиссия құрамында шетел мамандары жоқ.

 

Жалпы, былтыр қазан айынан бастап азаматтарға өз пікірін білдіруге толық мүмкіндік берілді. Сол уақыттан бері eGov және eOtinish мемлекеттік цифрлық платформалары арқылы бірнеше мың ұсыныс келіп түсті. Комиссия өтініштің бәрін мұқият қарап, қорытып, тиісті түзетулерді әзірледі. Конституциялық комиссияның жұмысы барынша ашық жүргізілді. Мұны айтып өту өте маңызды. Себебі еліміздегі реформалар бұрын-соңды ешқашан дәл осылай жан-жақты талқыланып, тікелей эфир арқылы жұртшылықтың назарына ұсынылмаған.

 

Біз «Халық үніне құлақ асатын мемлекет» ретінде цифрлық платформаларды кеңінен қолдандық. Конституциялық реформаға байланысты азаматтармен байланыс желілері тиімді жұмыс істеді. Соның арқасында шын мәнінде жалпыұлттық ауқымдағы талқылау болды десек, дұрыс болар. Бұл – Әділетті Қазақстан құрылысының айқын көрінісі.

 

 

 

Осыған дейін Конституциялық комиссияның он отырысы өтті. Комиссия мүшелері түзетулердің аса көптігін ескере отырып, ортақ пайымға келді. «Ата заңға жекелеген өзгеріс енгізу жеткіліксіз, қазіргі жағдайда жаңа Конституция қабылдаған жөн» деген байлам жасады. Соған сәйкес қаңтар айында жаңа Конституцияның алғашқы нұсқасы жарияланды.

 

Бұл бастама қоғамның айрықша назарын аударды. Мен мұны өте жақсы үрдіс деп санаймын. Азаматтарымыз Конституция жобасының түрлі баптарын қызу талқылап жатыр. Қоғамның саяси мәдениеті және белсенділігі артып келеді. Бұл – менің саяси бағдарымда көрсетілген негізгі міндеттердің бірі.

 

Еліміз үшін «Әртүрлі көзқарас – біртұтас ұлт» және «плюрализмге – ашықпыз, экстремизмнен – қашықпыз» қағидаттары өте маңызды. Сол арқылы қоғамдық диалогтің дамуына, еліміздің үздіксіз алға басуына жол ашылады. Қазірдің өзінде бір нәрсені күмәнсіз айтуға болады: жұртшылық назарына мүлде жаңа құжат ұсынылып отыр. Бұл құжат мемлекетіміз дамудың даңғыл жолына түскенін, яғни сапалық тұрғыдан жаңа деңгейге көтерілгенін көрсетеді.

 

Жаңа Конституция жобасына енген нормалар Қазақстанның саяси жүйесінің даму қисыны мен бірізділігін бекітеді. Ол, ең алдымен, «Күшті Президент – ықпалды Парламент – есеп беретін Үкімет» тұжырымдамасына негізделеді.

 

Соңғы жылдардағы саяси реформаларға кеңінен қарасақ, Қазақстан суперпрезиденттік билік формасынан түбегейлі бас тартып, беделді әрі ықпалды Парламенті бар президенттік республика үлгісіне көшкеніне көз жеткізуге болады.

 

Ұсынылып отырған өзгерістер – осы үдерістің заңды жалғасы. Соңғы жылдардағы саяси жаңғыртулар, соның ішінде 2022 жылғы конституциялық реформа мемлекетіміздің конституциялық негізін толық қайта құру қажет екенін көрсетеді.

 

Шын мәнінде, бұл – мемлекетті басқарудың жаңа жүйесін қалыптастыру деген сөз.

 

Ұсынылған түзетулер билік құзыреттерін қайта бөлуге, тежемелік және тепе-теңдік жүйесіндегі теңгерімді күшейтуге, ең бастысы, барлық саяси институттардың тиімділігі мен орнықтылығын жақсартуға мүмкіндік береді.

 

Жаңа Конституция жобасында «адам мемлекет үшін емес, мемлекет адам үшін» қағидаты айқындала түсті. Біз 2019 жылдан бері дәйекті түрде осы жолмен жүріп келеміз.

 

Түптеп келгенде, ұсынылып отырған өзгерістердің арқауы – бір. Бұл – адамдардың және азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғау. Бұл – жалаң сөз емес. Біз адам құқығының қорғалуына кепілдік беретін және оның нақты жолдары айқын көрсетілетін біртұтас жүйе қалыптастырамыз.

 

Мысалы, адвокаттардың ұсынысымен Ата Заң жобасына адвокатура туралы жеке бап қосылды. Жаңа Конституция жобасында білім беру жүйесіне баса мән беру арқылы мемлекеттің зайырлы сипаты да нақтылана түсті. Ал «Неке – еркек пен әйелдің ерікті және теңқұқылы бірлестігі, яғни одағы» деген тұжырым арқылы қоғамдағы дәстүрлі құндылықтарды сақтап қалу мақсаты көзделді. Конституция жобасында табиғатты қорғау мәселесіне де назар аударылды. Меніңше, бұл – өте маңызды нәрсе.

 

Түзетулердің ішіне тағы бір аса қажетті норманы енгізу керек деп санаймын. Қазіргі Конституцияда «Тұрғын үйге қол сұғуға болмайды. Сот шешімінсіз тұрғын үйден айыруға жол берілмейді» деген ереже бар. Осы ережені «тұрғын үйден мәжбүрлеп шығаруға» да сот шешімінсіз жол берілмейді деп толықтырған жөн.

 

Меніңше, бұл – жаңа Конституцияның сипатына толық сай келетін әлеуметтік норма. Конституциялық комиссия мүшелерінен осы ұсынысты қарауды сұраймын. Тұтастай алғанда, Негізгі Заң жобасында Қазақстанның қарқынды дамуына, ұлтымыздың ұйысуына қажетті іргелі қағидаттар мен құндылықтар толық қамтылған.

 

Әділетті Қазақстан, Заң мен тәртіп, азаматтардың құқықтары мен бостандықтары мүлтіксіз сақталатыны сияқты негізгі қағидаттар нақты көрсетілген. Білім, ғылым, инновациялар және мәдениет еліміздің теңдессіз басымдықтары ретінде айқындалды. Тәуелсіздігіміз, егемендігіміз және аумақтық тұтастығымыз мызғымас құндылықтар болып қала береді және еліміздің унитарлығы, жерінің тұтастығы мен басқару нысаны ешқашан өзгермейді деген аса маңызды сөздер бар. Ата Заңымызда бірлік пен келісімнің негіздері нығая түседі. Бас құжатта жауапты әрі жасампаз отаншылдық ұғымы нақты жазылады.

 

Бір сөзбен айтқанда, жаңа Конституция жобасын шын мәнінде озық, яғни түбегейлі жаңарған, әрбір тұсы сарапталған, сапалы жазылған мәтін деп атауға толық негіз бар. Онда конституциялық құрылысқа қатысты әлемдегі үздік тәжірибелер көрініс тапқан, адам құқықтары және ұлттық мүддеміз толық қорғалған.

 

Әрине, қазіргі Конституциямыздың мән-маңызын ешкім жоққа шығармайды. Соңғы 30 жылда жеткен барлық жетістігіміздің бастауында Ата Заңымыз тұрғаны сөзсіз. Бұл – тұңғыш Президент Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың табанды еңбегінің арқасы.

 

Дегенмен бұл құжат еліміз енді ғана еңсесін тіктей бастаған кезде қабылданғанын ескерген жөн. Онда Тәуелсіздіктің алғашқы кезеңіндегі қиын күндердің ізі бар. Солай болуы да заңды.

 

Сол кезден бері еліміз адам танымастай өзгерді. Болашағымызға көбі күмәнмен қараса да, Қазақстан халықаралық беделі жоғары, мықты мемлекетке айналды. Қазір әлемдегі геосаяси, геоэкономикалық, технологиялық ахуал түбегейлі өзгеріп жатыр. Соңғы жылдары Қазақстан да көптеген өзгерісті бастан өткерді. Бұл өзгерістер ұлт санасына ықпал етті, тіпті, зор сілкініс әкелді десек, қате болмас. Сондықтан еліміздің мақсат-міндеттерін, құндылықтары мен қағидаттарын заман талабына сай, конституциялық деңгейде жаңғырту айрықша маңызды.

 

Жаңа Конституцияның жобасы жекелеген түзетулер енгізілген жоба емес. Бұл өзгерістердің басты мақсаты – жаңа тарихи дәуірде мемлекеттің негіздерін түбегейлі қайта құру, қоғамдық сананы жаңғырту. Жаңа Конституцияның жобасына аса қажетті әрі озық нормалар енгізілген. Біз бәріміз бір ел болып ырыс-ынтымағымызды, береке-бірлігімізді сақтай отырып, эволюциялық, яғни табиғи жолмен дамып келеміз. Бұл – өте маңызды. Бұдан басқа жол жоқ.

 

Жаңа Конституция Қазақстанды тың қарқынмен өркендетуге, әр азаматтың әлеуетін арттыруға жол ашады деп сенемін. Қалай десек те, Ата Заңымызға қатысты түпкілікті шешім жалпыұлттық референдумда қабылданады.

 

Біздің басты мақсатымыз – қазіргі күрделі кезеңде Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық және халықаралық әлеуетін арттыру.

 

Сарапшылар әлем экономикасының өсімі баяулап, халықаралық сауда қарқыны әлсірейді деген болжам жасауда. Дамушы елдерге салынатын жаһандық инвестиция көлемі азайып барады. Қаржы саласы тоқырауға ұшырауы мүмкін. Бүгінде көптеген ел өз нарығын қорғау шараларын күшейтіп жатыр. Мемлекеттер арасында өзара тарифтік шектеу қою үрдісі белең алды. Жаһандану үдерісі кері сипат ала бастады. Мұның бәрі әлемдегі геосаяси ахуалды өзгертіп жатыр. Бірақ негізгі әрі шешуші оқиғалар әлі алда.

 

Дүние жүзінде мүлде жаңа үдерістер пайда болуда. Мемлекеттің тұрақты дамуы үшін біз осы өзгерістерге экономикалық және саяси тұрғыдан бейімделуіміз қажет. Бұл – аса маңызды міндеттің бірі.

 

Бұрынғы тәсілдер қазір тиімсіз болып қалғанын көріп отырмыз. Озық мемлекеттер әлем экономикасын дамытудың жаңа үлгісін әзірлеуге кірісіп кетті. Біз де бұл үдерістен шет қалмауымыз керек.

 

Ұлт мүддесін қорғау үшін экономиканы нығайтуға және дамытуға арналған нақты жоспар болуға тиіс. Дүние жүзіндегі экономикалық ахуалға қарамастан, былтыр экономикамыз 6,5 пайызға өсті. Біздің миссиямыз – айқын: экономикалық өсім жоғары сапаға ие болуы керек, яғни, ең алдымен, халықтың әл-ауқатын арттырып, тұрмысын жақсартуға тиіс. Басқаша айтсақ, ішкі жалпы өнім артқан сайын азаматтардың нақты табысы да көбеюі керек. Бұл – Үкіметтің алдында тұрған негізгі міндет.

 

Аталған мақсатқа жету үшін бізге бұған дейінгі өсімді қанағат тұтпайтын, қазіргі сын-қатерлерге жедел жауап беретін, басымдықтар егжей-тегжейлі ойластырылған экономикалық саясат қажет.

 

Басқаша айтқанда, бізге тұрақты өсім моделі керек. Оған сәйкес, мемлекет нарықтық экономиканың стратегиялық даму векторын нақты анықтап, қолда бар қаржы ресурстарын экономикалық өсім әкелетін басты салаларға бағыттауы қажет. Мұндай тәсіл ұлттық табысты азаматтарымызға анағұрлым тиімді әрі әділ бөлуге мүмкіндік береді.

 

Ашығын айтқанда, мен бұл жайында күнде ойланамын, мамандармен кеңесемін, арнайы экономикалық сараптамаларды оқимын. Экономикалық және қаржылық саясатты қайта жаңғырту бойынша ауқымды жұмыс күтіп тұр.

 

Үкіметтің таяу арадағы міндеті – өнімділікті арттыру, технологиялық жаңару және адами капиталды дамыту есебінен өсімді қамтамасыз ету, табысты ел игілігіне жұмсау.

 

Мұндай моделді тек инвестиция саясатын жандандыру, бизнестің мүддесін тұрақты қорғау арқылы құруға болады. Яғни бұл саясаттың түпкі нәтижесі халық табысын арттыру, экономикалық дербестікті нығайту болуға тиіс.

 

Үкіметтің алдында уақыт оздырмай шешетін бірқатар міндет бар. Атап айтқанда, тұрақты әрі қалыпты инфляция көрсеткішін және мемлекет қаржысының теңгерімділігін қамтамасыз ету, сондай-ақ былтырғы Жолдауымда жарияланған жаңа инвестициялық кезеңді толығымен жүзеге асыру.

 

Жаппай цифрландыру және жасанды интеллектіні енгізу көмекші қызмет атқарумен шектелмей, экономикалық дамудың басты арқауы болуы керек.

 

ЖИ негізінде цифрландырудың бірқатар басты міндеттерін орындау қажет. Бұл – еңбек өнімділігін арттыру, экономиканың экспортқа бағдарланған секторларын қалыптастыру, қосылған құны жоғары өнім шығару және Қазақстанды жаһандық цифрлық экономика тізбегіне кіріктіру.

 

Жаңа инвестициялық кезеңді іске асыру еліміздің индустрия, энергетика, көлік салаларындағы заманауи жүйесін қалыптастыруға мүмкіндік береді.

 

Жасанды интеллектіні дамыту, бұл – ұран емес, бұл экономикалық идеологияның негізгі тірегі, тіпті ұлттық идеологиямыздың мызғымас тұғыры болуға тиіс. Осындай жауапты сәтте дұрыс, батыл әрі тиімді шешімдерді дер кезінде қабылдау өте маңызды. Шынайы өмірге түк қатысы жоқ «құрғақ» ұсыныстар беру, қысқасы, нәтижесі жоқ іспен айналысу мүлдем болмауы қажет.

 

Бүкіл мемлекеттік аппарат нақты нәтижеге жету үшін жұмыс істеуі керек және оның игілігін бүкіл қоғам көруге тиіс. Осы орайда, қазіргі таңдағы аса өзекті мәселелерге тоқталайын.

 

 

 

БІРІНШІ. Инфляцияны ойға қонымды, қалыпты деңгейге түсіру қажет. Оның шарықтап кетуіне жол бермеу керек.

 

Инфляцияның не себепті жоғары болып тұрғаны белгілі, кеселдің себебі анықталды. Енді осы мәселені шешу керек. Бірақ ұсынылатын шаралар елдің дамуына кері әсерін тигізбеуі қажет. Дәл осы тұста түрлі пікір айтылып жатыр.

 

Үкімет пен Ұлттық банкке бірлесіп нақты іс-қимыл алгоритмін әзірлеуді тапсырамын. Осы маңызды жұмысқа барлық мекеме өкілдері мен сарапшылар қатысуға тиіс. Тағы да қайталап айтамын: қолайсыз ахуалды шұғыл ретке келтіру қажет.

 

Биылдан бастап үш жыл қатарынан инфляцияны төмендету үшін нақты шаралар қабылдау керек. Бірлескен іс-қимыл бағдарламасын сапалы орындау айрықша маңызды. Мәселені шешудің орнына бос сөзді көбейтіп, қажетсіз «жол карталарын» әзірлеу – жауапкершіліктен қашу деген сөз. Алдын ала ескерту: ондай жағдайда қатаң шара қолданылады. Халықтың табысы артса ғана, нақты нәтижеге қол жеткіздік деп санауға болады.

 

ЕКІНШІ. Жаңа Салық кодексінің тиімді енгізілуін қамтамасыз ету керек.

 

Жаңа салық-бюджет саясаты теңгерімді сипат алып, экономиканы орнықты дамытуға, халықтың әл-ауқатын арттыруға бағдарлануы қажет.

 

Биыл күшіне енген Салық кодексі экономикадағы ашықтық пен тәртіпті күшейтуге ынталандырады. Қазірдің өзінде алғашқы оң нәтижелерін көріп отырмыз. Экономика министрлігінің мәліметіне сәйкес, өзін-өзі жұмыспен қамтығандарға арналған жаңа салық режимі іске қосылғалы бері 180 мыңнан астам жаңа салық төлеуші заң аясында әрекет ете бастады.

 

Үкіметтің бағалауынша, салық реформасының нәтижесінде биыл бюджетке қосымша 4,4 триллион теңге түседі.

 

Жоспар, әлбетте, көңілге сенім ұялатады. Бірақ қайталап айтамын: белгіленген көрсеткіштерге шамадан тыс салық салу, бизнесті заңсыз немесе негізсіз қыспаққа алу есебінен жетуге болмайды.

 

Бюджетті тиімді салықтық әкімшілендіру арқылы толықтыруға болады деп ойлаймын. Сондықтан салық жүйесін жаппай цифрландыруға шұғыл кіріскен жөн.

 

Жазалаушы менталитеттен арылатын кез келді. Салық органдары мен салық төлеушілер арасында серіктестік және өзара сенім қағидаты орнығуға тиіс. Мемлекет пен бизнестің тиімді ықпалдастығын жолға қою керек. Мұндай серіктестік әділдікке, өзара тиімділікке, тіпті экономиканы дамытудың маңызын түсіну тұрғысынан алғанда жауапкершілікке құрылуға тиіс деп ойлаймын.

 

Бұл жөнінде жақында «Turkistan» газетіне берген сұхбатымда айттым. Үкіметтің кейбір мүшелерімен әңгімеден ұққаным, оны бәрі бірдей ықылас қойып оқымаған секілді. Қызылордада өткен Ұлттық құрылтай отырысындағы сөзімді де толық түсінбегендеріңіз байқалады. Интернет ұзақ мәтіндерді оқудан алыстатты. Оның үстіне мәтінді, кітаптар мен мақалаларды оқымай-ақ, мазмұнын тыңдай салатын мүмкіндік пайда болды. Бірақ бұл мемлекеттік қызметкерлерге жараспайтын әдет. Оқу керек. Әйтпесе, зейнет жасына жеткен кезде, ойлану қабілетінен айырылып қаласыздар. Бұл өте қауіпті. Сондықтан көп оқыңыздар.

 

Банктер, агрегаторлар мен маркетплейстер салықтық әкімшілендірудің әрекет ету аясына толықтай еніп, салық агенттері міндетін атқаруға тиіс.

 

Мемлекеттік кірістер комитетіне толық цифрлық режимде жұмыс істейтін «фискальдық деректер фабрикасына» айналу міндеті жүктелді. Бүкіл мәселені шешудің жалғыз дұрыс жолы – осы.

 

2027 жылдың соңына дейін салық және кеден жүйесін басқарудың цифрлық тәсілін енгізу қажет. Бұл – стратегиялық маңызы бар міндет.

 

Сонымен қатар Ұлттық тауарлар каталогы мен Отандық тауар өндірушілері реестрін жедел іске қосып, тауарларды цифрлық таңбалау жүйесін кеңейткен жөн. Бірақ тауар таңбалауды жоспарланған өндіріске зиянын тигізбей жасау керек. Министрліктер қабылдаған жаңа ережелер мен шешімдер шетелдік және отандық компаниялардың қызметіне кері әсер етпеуге тиіс. Мұндай жайт еліміздегі инвестициялық климатты нашарлатады. Отандық және шетелдік компаниялар бұл мәселеге алаңдаушылық білдіріп, маған хат жазып жатыр.

 

Фискалдық саясаттың тиімділігіне, ең алдымен, бюджетті ретке келтіріп, қаржы тәртібін қатаң сақтау арқылы қол жеткізуге болады.

 

Мемлекеттің тиімсіз шығындарын барынша қысқарту үшін қолданыстағы бюджет бағдарламаларын бастан-аяқ қайта қарау қажет. Біз бұл жайында бұған дейін айтқан болатынбыз, тағы қайталауға тура келіп тұр. Бұл – өте маңызды міндет. Мұны орындауды созбалаңға салмаңыздар. Бұл істе Қаржы және Экономика министрліктері қатаңдық пен табандылық, кәсібилік танытуы керек. Басымдықтардың қайсысы бірінші, қайсысы кейін екенін нақты белгілеп алу қажет.

 

Бюджет қаржысын игерудің қазіргі критерийінен бас тартып, мемлекеттік инвестицияның тиімділігін басқаруды күшейткеніміз дұрыс. Бұл – маңызды міндет. Жалпы, бюджетті асығыс игеру дұрыс емес. Мұны кім шығарып жүр? Жылдың соңында бюджетті игеру керек деген жарыс басталады. Басқаша айтсақ, бұл қаржыны оңды-солды шашу деген сөз. Жұмыс тәртібін қайта қараңыздар. Өйткені қазір заман басқа.

 

Үкімет пен әкімдер бюджеттің игерілмей қалуынан қауіптеніп, жобаларға қаржы бөлу тәжірибесін доғаратын кез келді. Ең сорақысы, мұндай шешімдер субъективті түрде қабылданып, қаржы таңдаулыларға ғана беріледі. Тоқетері, әркім өз білгенін жасағанды қою керек.

 

Енді мұндайды мемлекет мүддесіне қасақана қарсы әрекет ету деп қарастырамыз.

 

Бюджет қаржысы азаматтарымызға нақты пайда әкелетін және ұлттық экономиканың дамуына септігін тигізетін жобаларға берілуге тиіс.

 

Үкіметке биыл 1 мамырға дейін бюджет бағдарламаларына ревизия жүргізіп, мемлекет есебінен қаржыландырылатын жобаларды іріктеу механизмін жетілдіру тапсырылады. Бұл квазимемлекеттік секторға да қатысты.

 

Мен Жолдауда бұл мәселе туралы айттым: бюджеттік шығындардың ашықтығын қамтамасыз ету үшін, яғни қаржының қайда, қалай және не үшін жұмсалып жатқаны айқын болуы үшін цифрлық теңгені белсенді пайдалану қажет.

 

Қазіргі таңда бұл тәсіл мемлекеттік сатып алу жүйесінде, субсидиялау кезінде, сондай-ақ Ұлттық қордан ірі жобаларға қаражат бөлу барысында тиімді қолданылып жүр. Бұл құралды басқа да салаларға енгізіп, аясын кеңейту керек.

 

Тағы бір маңызды мәселе. Аймақтардағы бюджеттік жоспарлауды сапалы жүргізуге баса мән беру қажет. Өздеріңізге мәлім, соңғы жылдары аймақтардың кіріс қоры айтарлықтай артты, бірқатар салық пен төлем түрлері республикалық деңгейден аймаққа берілді. Соның салдарынан жеткілікті қаржы бөлмей, жергілікті бюджетке қосымша шығындарды артып қою жағдайлары жиілеп кетті. Мұндай тәжірибе бюджетаралық қатынастардың қисынына қайшы әрі қабылданып жатқан шешімдерге сенімді жоғалтады. Сондықтан жергілікті атқарушы органдарға берілетін қаржы ресурстары мен олардың міндеттемелері бір-бірімен мөлшерлес болуын ескеру өте маңызды. Егер біліктеріңіз жетсе, мұны орындау аса қиын емес.

 

Қазақстан – бір орталықтан басқарылатын унитарлы, біртұтас ел. Сол себепті еліміздің әлеуетін нығайтуды, халқымыздың әл-ауқатын арттыруды басты мақсат етіп, ақыл-парасатпен, бір қолдың саласындай жұмылып жұмыс істеу қажет.

 

Жаңа Бюджет кодексінде бюджетаралық қатынастар нақтылық және барлық бюджет деңгейіндегі жауапкершілік тұрғысынан қайта қаралды. Енді осы нормалар өңірлерде іс жүзінде қалай жұмыс істейтінін байқап көру керек. Егер қолданыстағы құралдар тиімсіз екенін көрсетсе, оны түзету қажет. Түптің түбінде, бұл киелі кітап емес қой. Мұнда ешқандай күмән жоқ. Шешімді тез әрі батыл қабылдау қажет. Уақыттың талабы сондай.

 

Жаңа ережелер өңірлердің қаржылық дербестігіне тұсау болмауға тиіс. Ең бастысы, олардың кіріс көздерін ұлғайтуға деген ынта-жігеріне кері әсер етпеуі керек. Мұның маңызы зор. Егер өңірлердің кіріс базасын ұлғайтуға кедергі келтірсек, оның салдары қиынға соғады. Осыны да ойлаңыздар.

 

Үкімет аймақтардың қаржылық орнықтылығын нығайту шараларын қабылдауға міндетті. Бұл – стратегиялық сипаты бар мақсат. Басқарудың түрлі деңгейі арасындағы жауапкершілікке салғырт қарауға болмайды.

 

Менің тапсырмаммен былтыр 2030 жылға дейін аймақтарды дамытуға арналған тұжырымдама бекітілді. Басты мақсат – өңірлер арасындағы әлеуметтік-экономикалық теңсіздікті азайтып, халықтың әл-ауқатын арттыру.

 

Өткен жылғы даму қорытындысы туралы айтар болсақ, аймақтардың экономикасы тұрақты өсіп-өркендеп келеді. Бірақ шешімін таппаған мәселелер бар. Аймақтардың инфрақұрылыммен қамтылу деңгейі орташа есеппен алғанда – 64,1 пайыз. Бұл көрсеткіш әр өңірде әртүрлі, айтарлықтай алшақтық бар.

 

Қажетті инфрақұрылымның болмауы облыстардың дамуына және халықтың тұрмыс сапасына кері әсерін тигізіп отыр. Әсіресе, жаңадан құрылған Абай және Ұлытау облыстарында инфрақұрылым жеткіліксіз. Алматы облысында да ахуал мәз емес. Бұл аймақтардың дамуына айрықша назар аудару қажет.

 

Аймақ басшылары экономиканы әртараптандыруға және азаматтардың табысын арттыруға баса мән беруге тиіс. Инфляцияны төмендету үшін тиімді шаралар қабылдап, сапалы инвестиция тартуы керек, шағын және орта бизнесті дамыту арқылы жаңа жұмыс орындарын ашуы қажет.

 

 

 

ҮШІНШІ. Цифрлық мемлекет құру мәселесіне айрықша көңіл бөлу керек. Бұл Қазақстанның болашағына тікелей әсер етеді.

 

Жаңа ғана бұл саланың еліміз үшін стратегиялық маңызы туралы айтып кеттім, баршаға түсінікті деп ойлаймын. Сондықтан жұмысқа селқос қарап, жайбарақат жүруге болмайды. Әйтпесе, қолдағы мүмкіндіктен айырылып қаламыз.

 

Цифрлық тәсілдер арқылы артық шығынды қысқартып, әкімшілік кедергілерді еңсере аламыз. Басқару ісіндегі тиімсіз шешімдерді барынша азайтуға болады.

 

Жасанды интеллектіні толыққанды енгізу бүкіл цифрландыру саясатының өзегі болуға тиіс. Жасанды интеллектіге негізделген аса маңызды цифрлық жобаларды жүзеге асыру мәселесін айрықша назарда ұстау керек. Үкімет мұндай жобаларды толық әрі уақтылы қаржыландыру үшін негізгі басымдықтарды нақты белгілеп алуы қажет.

 

Әйтпесе, ауқымды жоспардың бәрі қағаз жүзінде қалып қояды. Алдымызда айқын бағдар болмаса, қандай стратегиямен де мақсатқа жету оңай болмайды.

 

Сонымен қатар тағы бір кемшілік көзге анық көрінеді. Үкімет мүшелері мен әкімдер өздеріне сеніп тапсырылған салалар мен облыстардағы барлық олқылықты цифрландыруға «жаба салады». «Жаппай цифрландыру енгізілсе, Сіз көрсеткен олқылықтар мен кемшіліктер өздігінен жойылады» дейді. Бұл арада не айтуға болады? Адамдар өзін қорғаудың, басын арашалап алудың небір құйтырқы әдісін табады.

 

Тағы бір маңызды мәселе. Сапалы цифрлық даму үдерісін жеке сектормен тығыз байланыста қараған жөн. Үкімет бизнес саласына цифрлық тәсілдерді белсенді түрде енгізуге мүмкіндік беретін арнайы қолдау шараларын әзірлеуге тиіс.

 

Қазір мемлекет көрсететін қызметтерді цифрландыру, мемлекеттік базаларды өзара кіріктіру жұмысы жүріп жатыр. Бірақ мұның бәрі мәліметтерді басқару ісінің сапасын жақсарта алмай отыр. Әзірге оң өзгерістер көрінбейді.

 

Бірыңғай стандарт енгізіп, мәліметтерді мемлекеттің стратегиялық ресурсы ретінде басқаруға көшу өте маңызды.

 

Үкіметке Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігімен, сондай-ақ Ұлттық банкпен бірлесіп жыл соңына дейін мемлекеттік мәліметтерді басқарудың біртұтас жүйесін құруды тапсырамын.

 

Соңғы кезде мемлекеттік цифрлық жүйелердің жұмысынан ақау шығып жүр. Бұл қазіргі ІТ-тәсілдердің технологиялық жағынан ескіргенін және басқару сапасының төмендігін көрсетеді. Мұндай олқылықтар мемлекеттің бизнес өкілдерімен және азаматтармен қарым-қатынасына кері әсерін тигізеді. Сондай-ақ тиімді цифрлық орта қалыптастыру жұмысын тежейді.

 

Цифрлық өзгерістің бәрі QazTech платформасының негізінде жасалуға тиіс. Бүгін бұл мәселені біраз талқыладық.

 

Үкіметке бірыңғай цифрлық платформаға көшуге тура келеді. Бұл – маңызды міндет. Бұған дейін ведомстволардың бәрі цифрландырумен ешқандай бақылаусыз, өз бетінше айналысып келді. Бұл техникалық проблемаларды көбейтіп қоймай, қазына қаржысын оңды-солды шашуға әкеп соқты.

 

Бас прокуратурада өткен жиында Үкімет мүшелері шашыраңқы жүйелердің басын біріктіруге қанша қаржы қажет екенін жария етті. Басын ашып айтайын, мұндай ақша жұмсалуы мүмкін емес. Ел аузында жүрген бір құрылысшы-шенеунік айтқандай, ақшасы болса, ғимаратты ақымақ та салады, ал осы міндетті қаржысыз шешуге шеберлік қажет. Ал шеберліктеріңізді көрсетіңіздер. Үкімет бюджеттен қыруар қаражат шығындамай, тапсырманы орындаудың жоспарын ұсынуға тиіс. Проблеманы қолдан жасап, оны шешу үшін мемлекеттен ауқымды инвестиция бөлеміз. Бұлай болмайды.

 

Цифрлық трансформация кезеңінде, ең алдымен, жеке адамның мүддесіне нұқсан келуі мүмкін. Сондықтан дербес деректердің сенімді қорғалуын қамтамасыз етуге айрықша назар аудару керек. Дербес деректердің тарап кетуі, онлайн-алаяқтық, жасанды интеллектіні қылмыс құралы ретінде пайдалану – мұның бәрі біздің елде де, шетелде де қалыпты жағдайға айналды.

 

Біз Қаржылық мониторинг агенттігі мен басқа да құқық қорғау органдарын жұмылдырып, киберқылмыспен және алаяқтықпен күресу үшін нақты шаралар қабылдап жатырмыз. Ұлттық антифрод-орталығы 90 мың азаматты алаяқтардың арбауынан сақтап қалды.

 

Үкіметке тиісті мекемелермен бірге киберқауіпсіздікті қамтамасыз ету және азаматтардың деректерін қорғау мәселесін кешенді түрде мұқият саралап, қарауды тапсырамын. Бұдан бөлек, жақында Ұлттық құрылтайда атап өткенімдей, цифрлық дербес деректерді қорғау мәселесі конституциялық деңгейде бекітіліп, айқындалуы керек.

 

Әлеуметтік саланы цифрландыру мәселесі де өте маңызды. Былтыр республикалық бюджеттің 40 пайызға жуығы осы салаға бөлінді. Бірақ бұл қаражат қаншалықты тиімді жұмсалды деген орынды сұрақ туындайды. Сондықтан Үкімет үй шаруашылықтарының әлеуметтік цифрлық профилін қалыптастыруға тиіс. Сонда әлеуметтік көмек те шын мәнінде көмекке мұқтаж адамдарға беріледі.

 

Қаржылай төлемақыдан бастап, азық-түлік, дәрі-дәрмек, баспана немесе білім алуға берілетін ваучерлерге дейінгі қолдаудың барлық түрі банк және төлем инфрақұрылымымен тығыз байланысқан «Әлеуметтік әмиян» арқылы берілуге тиіс.

 

Үкімет әкімдіктермен бірге осы тәжірибені барлық жерде кеңінен қолдануы керек. Сондай-ақ бұл тәсілді жыл соңына дейін тездетіп іске қосуы қажет.

 

Менің байқауымша, Үкімет отандық Aitu мессенджеріне тиісті деңгейде көңіл бөлмей отыр. Тіпті оны мемлекеттік қызметкерлер де пайдаланбайды.

 

EGov AI деп аталатын әмбебап жасанды интеллект-көмекшісін (ассистентін) әзірлеу керек. Барлық азаматқа қолжетімді болатын осы жүйе біртіндеп Халыққа қызмет көрсету орталықтарының орнын басады.

 

Әлеуметтік қолдау шараларын басқаратын инфрақұрылымды, яғни Бірыңғай цифрлық әлеуметтік қорғау платформасын нақты айқындап алу қажет.

 

Білім саласында бірқатар жүйелік проблемалар бар екенін Ұлттық құрылтай отырысында айттым. Олар жекеменшік білім беру ұйымдарын қолдауға да, мемлекеттің мектептер мен жоғары оқу орындарын қаржыландыру тетіктеріне де қатысты.

 

Білім саласындағы «экономизация», яғни қаржыны текке шашпай, жүйелі жұмсау үдерісін жалғастырған жөн. Бұл ретте балабақшадан бастап университеттерге дейінгі барлық деңгейде мемлекеттік қаржыландырудың тиімділігін түбегейлі арттыруға баса мән беру қажет. Жаңа деректер анықталғаннан кейін бұл маңызды міндетке айналды.

 

Маман даярлау ісі экономиканың нақты секторларында жасанды интеллекті мен жаңа технологияларды игеру қарқынына ілесе алмай отыр. Оқу бағдарламалары мен стандарттары жаңарып үлгергенше, мамандықтар өзгеріп кетіп жатыр. Демек жай ғана IT-мамандардың санын көбейту және жалпы цифрлық дағдыларды үйрету жеткіліксіз.

 

Елімізге жасанды интеллектіні кез келген салада қолдана білетін кәсіби мамандар қажет. Олар нақты жұмыс орындарындағы еңбек өнімділігін арттырады.

 

Осыған орай Үкіметке жетекші компаниялармен бірлесіп, мемлекет пен жеке серіктестік негізінде Ұлттық мамандықтар трансформациясы орталығын құруды тапсырамын. Ол орталықты мемлекеттік емес компаниялардың консорциумы басқарғаны дұрыс. Өйткені бизнес тезірек бейімделеді әрі нарық талаптарын жақсы біледі.

 

Өз кезегінде, Үкімет ережелерді айқындап, ашықтық пен сұранысты қамтамасыз етуге, тиімді шешімдерді жаппай таратуға көмектесе алады.

 

Денсаулық сақтау саласында жеке-жеке жұмыс істейтін 30-дан астам ақпараттық жүйе бар. Аталған жүйелерді бір-біріне толыққанды байланыстыруды бұған дейін қанша талап етсек те, сол күйі жасалмады. Бюджет қаржысын жымқырудың басты себептерінің бірі – осы.

 

Салалық министрлердің көз алдында бұрын-соңды болмаған ауқымдағы алаяқтық істер жасалғаны таңғалдырады. Оның үстіне бұл әлеуметтік салада орын алып жатыр. Бас прокуратура мен басқа да өкілетті органдар қылмыстың қашан жасалғанына, оны кімдердің жасырғанына қарамастан, істі егжей-тегжейлі тексеріп, ақиқатты анықтауға міндетті. Тергеу процесін өз бақылауымда ұстаймын.

 

Үкіметке 1 желтоқсанға дейін Бірыңғай мемлекеттік медициналық ақпараттық жүйе құру жұмысын аяқтауды тапсырамын. Бұл барлық үдеріске бақылау жасап, басынан аяғына дейін қадағалап отыратын жүйе болуға тиіс.

 

Міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыру жүйесінің де барынша ашық болуын қамтамасыз ету керек. Әлеуметтік медициналық сақтандыру қорында жалған құжат толтырып, деректерді бұрмалайтын қитұрқы жолдар бар екені анықталды. Мен Ұлттық құрылтайдың отырысында осы мәселеге арнайы тоқталдым.

 

Тағы да айтамын. Бас прокуратура және тиісті құқық қорғау мекемелері барлық жымқыру әрекеттеріне қатысы бар адамдарды заң тұрғысынан жауапқа тартуы қажет.

 

Білім саласында да неше түрлі алаяқтық әрекеттер бар болып шықты. Заңды бұзған азаматтарды міндетті түрде жазаға тарту керек.

 

Үкіметке жыл соңына дейін Қордың жұмысын толық цифрландыруды тапсырамын. Сонда ғана жұмыс ашық жүргізіледі, ал қаржы тиімді жұмсалады.

 

Басқа маңызды мәселе. Электр қуаты тұрақты әрі жеткілікті көлемде өндірілмесе, жасанды интеллектіні енгізу және жаппай цифрландыруды жүзеге асыру мүмкін болмайтыны анық. Бұл мәселе жөнінде мен Ұлттық құрылтай отырысында пікірімді анық айтып кеттім.

 

Еліміз электр энергиясының ішкі тапшылығын жою үшін оны жыл сайын импорттауға мәжбүр. Былтыр 3,7 миллиард киловатт-сағат энергияны сырттан алдық. Қуат көздері мен электр желілерінің әбден ескіруі де бұл саладағы ахуалды ушықтырып тұр.

 

Өткен үш жылда «Тарифті инвестицияға айырбастау» бағдарламасы аясында энергетика саласына 1 триллион теңгеден астам қаржы салынды. Бұл қаражаттың негізгі бөлігі, яғни, 900 миллиард теңгеден астам қаржы жөндеу жұмыстарына жұмсалды.

 

Жаңа қуат көздерін іске қосуға 140 миллиард теңге ғана бөлінген. Бұл ұзақ уақыт бойы тұрақты энергожүйені қамтамасыз етуге жетпейтіні анық. Электр қуаты жеткіліксіз болса, еліміз ойдағыдай дами алмайды. Осы маңызды мәселені ескермей жоспар құру – еш қисынға келмейтін шаруа.

 

Энергетика министрлігінің бұрынғы басшылары тек мұнаймен шұғылданған сияқты, электр қуаты өндірісі екінші қатарда назардан тыс қалды. Енді бұл олқылықты тез арада түзетуіміз қажет.

 

Қазіргі кезде Қазақстанда 123 миллиард киловатт-сағат электр энергиясы өндіріледі. Бұл еліміз үшін мүлдем жеткіліксіз.

 

Үкімет 2029 жылдың соңына дейін 13,3 гигаваттық жаңа қуат көздерін іске қосамыз деп жоспарлап отыр. Оның 5,9 гигаваты жаңартылатын қуат көздерінен алынбақ. Сондай-ақ Үкімет келесі жылы электр қуатына деген сұранысты толық өтеуді көздеп отыр. Тіпті, 1,3 миллиард киловатт-сағат қуатты артық өндіре аламыз деген болжам бар. Бірақ бұл мақсатқа жету үшін міндеттеменің бәрі уақтылы орындалып, жеткілікті қаражат бөлінуге тиіс.

 

Сонымен қатар бізде қуат көздерін іске қосу мерзімін қайта-қайта кейінге қалдыру әдетке айналды. Мысалы, Алматыдағы 2-ші және 3-ші жылу электр орталығын жаңғырту мерзімі бірнеше рет шегерілді. Жұмыс әлі күнге дейін жүргізіліп жатыр. Сондықтан Үкімет жоспарланған қуат көздерінің толық іске қосылуын қамтамасыз етуге тиіс. Бұдан былай соза беруге болмайды.

 

Менің ойымша, мәселе – нағыз энергетика мамандарының болмауында. Энергетика саласындағы мәселелермен «алып бара жатқан не бар дейсің?» деп, «азды-кем білімі бар, бірақ өзіне деген сенімі мол» кез келген адам айналысатын болды.

 

Мен Ұлттық құрылтай отырысында Үкіметке екі айдың ішінде «таза» көмір өндірісі бойынша Ұлттық жоба әзірлеуді тапсырдым. Осы бағытта Қытайдың тәжірибесін ерекше атап көрсетуге болады. Олар «таза көмірден» жалпы көлемі 55 гигаватт болатын 85 энергетикалық блок салу жұмысын бастап кетті. Бұл – әлем бойынша көмірден алынатын энергия көздерінің 90 пайызы деген сөз.

 

Бір сөзбен, көршілес ел шын мәнінде тиімді, яғни энергетикалық қауіпсіздік және экономикалық өсім тұрғысынан пайдалы шешім қабылдап отыр. АҚШ та көмір игеру және оны пайдалану саясатына көшетін болды.

 

Жалпы, ұлттық электр желісінің сенімді жұмыс істеуіне баса назар аудару қажет.

 

Үкіметке келесі жылдың соңына дейін Оңтүстіктегі электр желілерін дамыту жобаларын жүзеге асыру тапсырылады. Сондай-ақ Батыстағы қуат жүйесін еліміздің бірыңғай ұлттық энергия жүйесімен біріктіруге тиіс.

 

Заманауи цифрлық тәсілдерді енгізбесек, электр қуатын үнемдеу қиын, энергия жүйесінің үздіксіз жұмыс істеуі екіталай. Осы салада жасанды интеллект көмегімен онлайн-мониторинг жүргізуді жедел қолға алған жөн.

 

 

 

ТӨРТІНШІ мәселе. Біз толыққанды жаңа инвестициялық кезеңді бастауымыз керек. Бұл – стратегиялық маңызы бар міндет.

 

Жалпы, қазір елдегі инвестициялық ахуал жақсы деп айтуға болады. 2022 жылдан бері жинақталған тікелей инвестиция көлемі 84 миллиард доллардан асты. Негізгі капиталға салынған инвестиция шамамен 50 пайызға артты.

 

Бірақ былтыр елімізге тартылған тікелей инвестицияның көлемі өссе де, оның қарқыны әлі де баяу болып тұр.

 

Мемлекет жеке капитал рөлін өзіне алудан бас тартуы қажет. Жеке капитал тартуға қолайлы жағдай жасау үшін біраз еңбектену қажет. Ал қаржыны қазынадан алып, оны инвестиция деп көрсете салу әлдеқайда оңай. Ауырдың үстімен, жеңілдің астымен жүрмей, нарықтық экономика қағидаттарына бағыну қажет.

 

Бізге жаңа әрі сапалы инвестиция тартуға арналған біртұтас стратегия қажет. Бұл стратегияда, ең алдымен, жоғары технологиясы бар заманауи өндірістер ашуға басымдық берілуге тиіс. Осы тұрғыдан алғанда, жеке бизнес айрықша рөл атқарады. Кәсіпкерлер экономикамызға сапалы инвестиция салу арқылы жұмыс орындарын ашады, жұрттың табысын арттыруға үлес қосады.

 

Біз «Бәйтеректі» инвестициялық холдинг ретінде қайта құрдық. Мұндай қадамның нақты себебі болды. Холдинг нарықтық экономикаға серпін беруде, бірақ бұл қадам жеке бастамаларды шектемеуге тиіс.

 

«Самұрық-Қазына» қорына да дәл осындай талап қойылады. «Самұрық-Қазына» қоры және бірқатар ұлттық компания басшыларымен қатаң әңгіме болды. Компаниялардың құрылымын түбегейлі қайта қарап, жаңа заманға бейімдеу керек. Менің ойымша, қосшыдан басшы көп. Басшылық құрамы ел айтып жүргендей «Сол жағалаудың» адамдарына толып қалған. Олардың жұмысқа көміліп жатқан ештеңесі жоқ. Кейде не істерін білмей, әлеуметтік желілерде әркіммен пікір таластырып отырады. Бұл түбі жақсылыққа апармайды.

 

Инфляция деңгейі тұрақталып, төмендегеннен кейін нарық қағидаттарын күшейту керек болады. Даму институттары бизнеспен және қаржы секторымен тиімді қарым-қатынас орнатуы қажет. Бұл қатынас бәсекелестікке емес, өзара серіктестікке негізделуі керек.

 

Елімізде инвесторлардың қызығушылығын арттыратын салалар көп. Осы салаларды дамыту үшін мемлекет пен бизнес арасында сындарлы ынтымақтастық болуға тиіс. Әсіресе, сирек кездесетін металдар, мұнай-газ химиясы, цифрлық инфрақұрылым, жаңартылатын энергия көздері, көлік және агроөңдеу салаларына баса мән берген жөн.

 

Мысалы, қазір технологиялар қарқынды дамып жатқан кезде аса қажетті материалдарға, яғни, сирек металдарға сұраныс күрт артып келеді. Қазақстанда мұндай жобаларды жүзеге асыруға Батыс елдері және басқа да дамыған мемлекеттердің инвесторлары зор қызығушылық танытып отыр. Бұл – Қазақстанның жаһандық бәсекедегі артықшылығы. Осы артықшылықты тиімді пайдалануымыз керек, оны ел игілігіне жарату қажет.

 

Бірақ ашығын айтуымыз керек, инвесторлармен жұмыстың қазіргі тәсілдері сапалы инвестиция тартуға кедергі келтіріп отыр. Қағазбастылық әлі көп, бір міндет бірнеше органға қатар жүктелген. Мен былтырғы Жолдауымда бұл мәселеге арнайы тоқталдым. Осындай тиімсіз жұмысты доғару қажет. Мекемелер арасында біртұтас әрі өзара келісілген байланыс жүйесін қалыптастыру керек.

 

Бір сөзбен, шешім қабылдау және үйлестіру жұмысы бір жерден жүзеге асырылуға тиіс. Шешім қабылдау үдерісін созуға болмайды, оны тездету керек. Инвестициялық штаб Роман Склярдың арқасында өз жұмысын жалпы тиімді атқарып отыр.

 

Көп нәрсе бірінші басшыға байланысты. Олар инвестициялық жобалардың тиімді жүзеге асырылуын қамтамасыз етуге тиіс. Жоба іске қосылғаннан кейін де инвесторға қолдау көрсете беру керек. Жұмыс барысына үнемі мониторинг жүргізіп, әкімшілік кедергілерге жол бермеу қажет.

 

Мен инвестициялар мәселесімен айналысатын арнайы көмекшіні тағайындадым. Шетелдік немесе отандық инвесторлардың сұрақтары болса, Мұрат Нұртілеуге «Focal point» ретінде шағымдануға болады.

 

Ал халықаралық қаржы институттарымен Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің төрағасы – Президенттің кеңесшісі Әсет Ерғалиев байланыста болады.

 

Инвестициялық жобаларды жүзеге асыруға мүмкіндік беретін маңызды тәсілдің бірі – ұзақ мерзімге арналған офтейк-келісімшарттар жасау. Бірақ қазір елімізде мұндай келісімшарт жасаудың бірыңғай әрі түсінікті ережесі жоқ. Оның үстіне, мемлекеттік органдар селқостық танытуда. Соның салдарынан стратегиялық маңызы бар бірқатар инвестициялық жоба іске аспай жатыр.

 

Үкімет пен Бәсекелестікті қорғау және дамыту агенттігіне осы мәселені шешу үшін тиімді шаралар қабылдауды тапсырамын.

 

Мен Жолдауда арнайы экономикалық аймақтардың әлеуетін толық пайдалану қажеттігі туралы айттым. Қытайда және Вьетнамда мұндай аймақтар экономиканың қозғаушы күші саналады. Ал біздің елдегі арнайы экономикалық аймақтардың тиімділігі әлі күнге дейін төмен. Бұл мекемелер экономиканың құрылымын өзгертуге қауқарсыз.

 

Ширек ғасырға жуық уақыттан бері арнайы экономикалық аймақтардың ішкі жалпы өнімге қосқан үлесі 1 пайыздан сәл ғана асады. Оның 0,3 пайызы – экспортқа, 0,9 пайызы шетел инвестициясына тиесілі. Арнайы экономикалық аймақтардың қазіргі жұмыс тәсілі мүлде жарамсыз деуге болады. Олар инвестиция тартатын алаң болуға тиіс. Жаңа нормалар, құралдар, сервистік шешімдер сол жерде сынақтан өтіп, одан әрі кең таралуы қажет. Арнайы экономикалық аймақтардың қазіргі инфрақұрылымын дамытуға үш жыл ішінде бір триллион теңге займ қаражатын жұмсау ұсынылып отыр. Алдымен олардың даму моделін қайта құру керек деп санаймын. Онсыз мұндай ауқымды инвестиция жүйедегі қордаланған мәселелерді шеше алмайды.

 

Түптеп келгенде, егер нақты нәтижеге жетемін деген ниет болса, бұл мәселені Түркістан облысының бұрынғы әкімі Дархан Сатыбалды сияқты қолда бар қаржымен де шешуге болады. Астанада да жақсы тәжірибе бар.

 

Үкімет үш айдың ішінде арнайы экономикалық аймақтарды дамытудың жаңа үлгісін бекітуі керек.

 

Менің шетелге сапарларым және инвесторлармен кездесулерім барысында қол жеткізілген келісімдердің орындалуына баса мән беру қажет. Коммерциялық келісімдердің жалпы құны былтырдың өзінде шамамен 75 миллиард доллар болды. Жұмысты созбалаңға салу және қол қойылған келісімдерді орындамау деген мәселе болмауға тиіс. Бұл жұмысты орындауға Президент Әкімшілігі де жауапты.

 

Ашығын айту керек, бізде мынадай жағымсыз үрдіс пайда болды: жоғары басшылық деңгейіндегі келіссөздердің алдында өте белсенді жұмыс жүргізіледі, ал кейін тым-тырыс болып қалады.

 

Мекемелер арасындағы бітпейтін өзара келісу әрекетін доғару керек. Үкімет мейлінше дербес болуды сұрады, дербестік берілді, енді іс жүзінде соны дұрыс қолдануы керек. Қол қойылған әрбір құжат алдын ала сапалы түрде дайындалып, орындалу мерзімдері нақты айқындалуы қажет. Жұмыстың нәтижесі үшін бірінші басшыларға жеке жауапкершілік жүктеледі.

 

Мемлекет инвесторлар алдындағы міндеттемелерін толық орындауы керек. Елге сенім, іскерлік бедел осылай қалыптасады.

 

Үкімет Қазақстанның инвестициялық әлеуетін көтеруге, бәсекелік артықшылықтарын дамытуға баса мән бергені жөн.

 

Мемлекет пен жеке серіктестік – экономикаға инвестицияның келуін ынталандыратын маңызды құралдың бірі. Бұл тетікті оңтайлы пайдалана алсақ, инвестициялық тәуекелді мемлекет пен бизнес арасында тиімді бөлуге мүмкіндік туады.

 

Бірақ еліміздегі мемлекет пен жеке серіктестік әлеуеті дұрыс игерілмей отыр. Инфрақұрылымдық жобалардың көбі бұрынғыдай тікелей бюджет қаржысына тәуелді. Жеке капитал, банк секторы және халықаралық қаржы ұйымдары оған айтарлықтай атсалыспайды.

 

Бюджеттің мүмкіндігі шектеулі. Сондықтан мұндай тәсіл көптеген инвестициялық жобаларды жүзеге асыруға бөгет болып отыр. Әлбетте, кез келген қаржы құралы сияқты мемлекет пен жеке серіктестіктің де өз құны бар. Алайда, ол өзін-өзі ақтаса, Үкімет аталған механизмді белсенді қолданғаны жөн. Қажет болса, заңнамаға да тиісті өзгеріс енгізуге болады.

 

Жедел даму жолына түскен Алатау қаласы жаңа инвестициялық кезеңнің негізгі жобасы болуға тиіс. Бұл – Smart City қағидатына сәйкес барлық салаға озық инновациялар енгізу, жасанды интеллекті мен цифрлық технологияны қолдану деген сөз. Онда капитал тарту үшін теңдесі жоқ жағдай жасалып, жаңа, батыл шешімдер қабылдауға мүмкіндік беретін үздік реттеу режимін қалыптастыру қажет.

 

Осы маңызды мәселе бойынша менің тапсырмаммен Конституциялық заң әзірленіп, Парламенттің қарауына ұсынылды.

 

Маған Ұлттық банк пен Қаржылық мониторинг агенттігі бұған қарсылық танытқаны туралы баяндалды. Бұл Конституциялық заң қабылдауға мүмкіндік бермейді. Алайда менің төрағалығыммен өткен жиында мұндай пікір айтылмаған еді. Ойларыңызды сол кезде неге айтпадыңыздар? Егер сіздерде қандайда бір қауіп не қарсылық болса, маған қағаз жүзінде ұсыныс беріңіздер. Жұмысты алға ілгерілету үшін тиісті тапсырма беремін. Бірақ, менің ойымша, бұл шындыққа жанаспайтын бос әңгіме секілді. Мен жауапкершілік алудан қашпаймын, ал сіздер түрлі конференцияларда ділмәрсіп, сөз сөйлеп жүре беріңіздер. Қазір қорқыныштан қалтырап отыратын емес, нақты жұмыс істейтін заман.

 

Бұл – еліміз үшін бірегей жоба. Сондықтан Үкімет оның басы артық бюрократиясыз, кідіріссіз әрі сапалы дамуын қамтамасыз етуі керек. Шэньчжэнь секілді қалаларды баршаңыз көрдіңіздер. Мен бұл қалаға 1988 жылы алғаш рет барған болатынмын. Ол кезде балықшылардың шағын ауылы еді. Қазір онда заманауи технологияның бәрі бар, 10 миллионнан аса адам тұрып жатыр. Қытай билігі жеңілдіктер беріп, тәуекелге бел буды. Дэн Сяопин «Батыл реформа жасаңыздар» деді. Бұл сөйлем қытай тілінде төрт иероглифтен ғана құралады.

 

Жаңа инвестициялық кезеңнің тиімді жүзеге асуы көбіне қаржы секторының белсенді атсалысуына байланысты. Бүгінде еліміздің қаржы нарығындағы жиынтық активтердің 84 пайызы банк саласына тиесілі. Дегенмен бизнеске берілетін қарыз үлесі төмен деңгейде қалып, 38 пайызды құрады. Ал екінші деңгейлі банктер былтыр «шыбық басын сындырмай», еш қиналмай 3 триллион теңгеге жуық табыс тапты.

 

Банктер экономиканың негізгі қаржыландыру көзі ретінде өзінің заңды рөліне оралуы үшін жағдай жасау қажет деген сөз талай рет айтылды. Бірақ сылтау таусылмайды.

 

Нәтижесінде банк жүйесіндегі алаяқтық әрекеттерге куә болдық. Ірі, жүйе құраушы банктер мемлекет тарапынан орасан зор көмек берілгеніне қарамастан, дағдарысқа ұшырап, тура мағынасында 1 долларға сатылды. Қазір банктердің өзіне тартатын қаржы ресурстарының құны жоғары деген әңгіме айтыла бастады. Олардың экономиканы қаржыландыруына осы кедергі келтіріп отыр-мыс. Демек экономиканы қолжетімді кредитпен қамтамасыз етудің жалғыз жолы – инфляцияны тұрақтандырып, деңгейін төмендету, содан кейін нарықтық мөлшерлемені азайту.

 

Тағы да қайталап айтамын: бұл ретте Үкімет пен Ұлттық банктің жүйелі, үйлесімді әрі кәсіби тұрғыда жұмыс істегені маңызды. Халықаралық валюта қорының кеңесіне құлақ асып, түрлі терминологияны оңды-соңды қолдануға аса көп ақылдың қажеті жоқ. Аздап ойланып, тым болмаса көптеген түйткілді шешуге талаптанып көру, бұл – басқа мәселе.

 

Әлемде банктермен қатар сақтандыру және құнды қағаздар нарығы ұзақ мерзімді капиталдың көзі саналады. Отандық қаржы жүйесіндегі сақтандыру секторының үлесі мардымсыз – 5 пайыз ғана. Мұндай жағдайды місе тұтуға болмайды.

 

Әңгіме цифрлық технологияларды пайдалану арқылы сақтандыру өнімдерінің түрін көбейтіп, олардың қолжетімділігін арттыру жөнінде болып отыр.

 

Сақтандыру нарығын мемлекеттің, азаматтар мен бизнестің ықтимал тәуекелдерге ортақ жауапкершілік мәдениетін қалыптастыратын маңызды институт ретінде қарастырған жөн. Мұндай тәсілге көшу үшін дамыған елдердің үлгісіне сай міндетті сақтандыру түрлерін көбейту қажет. Банктер мен сақтандыру компаниялары ұзақ мерзімді қор жинауды күшейтсе, бұл құнды қағаздар нарығының дамуына тың серпін береді.

 

Құнды қағаздардың дамыған нарығы – макроэкономикалық тұрақтылықтың маңызды көрсеткіші. Ал оның ауқымы инвесторлардың сенім деңгейі қандай екенін білдіреді.

 

Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі мен Ұлттық банкке 1 қыркүйекке дейін сақтандыру және қор нарығын дамытудың 2030 жылға дейінгі бағдарламасын әзірлеуді тапсырамын. Оны тиімді іске асыру үшін сақтандыру және құнды қағаздар туралы жаңа заңдар қабылдау қажет деп санаймын.

 

 

 

БЕСІНШІ. Жаңа инвестициялар ең алдымен еліміздегі заманауи өнеркәсіптің негізін қалыптастыруға бағытталуы керек.

 

Бұл салада біраз жетістікке жеттік. Былтыр өңдеу өнеркәсібі тұрақты дамып, 6,4 пайызға өсті. Бірақ өңделген тауар экспорты 2,7 пайызға төмендеді. Бұған жалпы экспорттың 4,2 пайызға азайғаны да әсер етті. Өнеркәсіп саясатының басты кемшіліктері дәл осы тұста анық байқалды.

 

Бұл салада шикізат өндірушілердің үлесі әлі де басым. Бірақ бұл оларға кедергі жасауға болады деген сөз емес, керісінше, оларға көмегімізді әлдеқайда күшейтуіміз қажет. Сонымен қатар өңдеу өнеркәсібіне баса назар аудару керек.

 

Өңдеу өнеркәсібіндегі өнімнің 40 пайыздан астамы металлургияға тиесілі. Ал металлургия секторында экспортқа шығарылатын тауардың жартысынан көбі – төмен деңгейде өңделген өнімдер. Соның салдарынан, шикізатты сыртқа шығарамыз да, одан жасалған дайын өнімді басқа елдерден сатып аламыз. Парадокс. Мұндай тәжірибені доғару керек.

 

Шикізат экспорттағаннан гөрі, одан дайын өнім өндіріп, сыртқа шығару әлдеқайда пайдалы. Әрине, бұл оңай міндет емес. Бірақ үлгілі кәсіпорындар бар, мысалы, «Qarmet». Қанша қиындыққа тап болса да, ондағы өндірістік және әлеуметтік процестерде оң өзгерістер орын алып жатыр.

 

Бұл мәселеде «артық қылам деп, тыртық қылуға да» болмайды. Өңдеу саласын дамытамыз деп, шикізат өндіру ісіне зиян келтірмеу жағын ойлау керек. Үкіметтің саясаты ақылға қонымды, байыпты болуға тиіс.

 

Еліміздің импортқа тәуелділігі туралы айтқанда мұнай саласындағы күрделі ахуалға тоқталмай кетуге болмайды. Қазақстанда жылына шамамен 100 миллион тонна мұнай өндіріледі, бірақ елімізде соның тек 18 миллион тоннасы ғана қайта өңделеді. Соның салдарынан біз мұнай өндіруші ел болсақ та, жыл өткен сайын дизель отыны бойынша тапшылық пайда болып жатыр, авиациялық керосин бойынша да импортқа тәуелді болып отырмыз.

 

Сондықтан отынға деген сұраныстың жоғары екенін ескере отырып, елімізде жұмыс істеп тұрған мұнай өңдеу зауыттарын жаңғырту керек. Бұл жұмысты жедел орындау қажет. Аталған қадам бір жылда өңделетін мұнай көлемін 9 миллион тоннаға арттыруға мүмкіндік береді (18,4 миллион тоннадан 27,4 миллион тоннаға дейін). Бұл – министрліктің мәліметі.

 

Үкімет жаңа мұнай өңдеу зауытының құрылысына қатысты байыпты шешім қабылдауы қажет. Ең алдымен, мұнай өңдеу зауытына шикізат қайдан жеткізілетінін, қандай өнімді және қанша көлемде өндіретінін дұрыс есептеу керек. Бұл жобаны іске асыруға (егер жүзеге асса) жеке инвестор тарту керек болады. Бүгінде мұндай ірі жобаны тек мемлекет қаржысына салу өте тиімсіз. Жаңа мұнай өңдеу зауытының құрылысы жөнінде әлі де ойлану қажет. Меніңше, жобаның құнын мұқият есептеген абзал.

 

Қажетті жағдай болса да, осы кезге дейін елімізде мұнай-газ химиясы өз алдына жеке сала болып қалыптасқан жоқ.

 

Менің тапсырмаммен полиэтилен, бутадиен, карбамид және басқа да өнімдер шығарып, осы саланы жаңа деңгейге көтеретін бірқатар жоба іске қосылды. Үкімет бұл жобаларды уақтылы аяқтауға тиіс. Осындай мұнай-газ химиясы саласындағы ірі жобаларды іске асыру арқылы еліміздің негізгі химия өнімдеріне (полиэтилен, полипропилен) деген сұранысын өтейміз.

 

Өзімізде шығарылатын полимерді барынша өңдеу ісі жолға қойылмаған. Бұл материалдан автобөлшектер, тамшылап суаруға қажетті құралдар, медициналық жабдықтар, ыдыс-аяқ және басқа да көптеген өнім шығаруға болады. Осы орайда шағын және орта бизнеске қолдау көрсету керек. Соның ішінде лизингпен құрал-жабдық, жеңілдікпен несие беру қажет. Бұл қадам азық-түліктен өзге өнімдердің бағасын төмендетуге зор мүмкіндік береді.

 

Мұнай-газ химиясы және басқа да негізгі салалардағы өңдеу өнеркәсібін дамыту үшін ресурстар қорын толықтыру өте маңызды.

 

Қазір Үкімет тікелей мемлекеттік инвестицияға үміт артып отыр. Алдағы үш жылда бюджеттен геологиялық барлау жұмыстарына 500 миллион долларға жуық қаржы бөлу жоспарланған. Бұл өткен отыз жылда жұмсалған қаражатпен тең. Бұл, әрине, дұрыс, бірақ бәрібір жеткіліксіз.

 

Геология саласын дамытуға жеке капитал тарту Үкіметтің аса маңызды міндеті болып қала береді. Онсыз геологиялық барлау жұмыстары әрдайым қазынадан бөлінетін қаржыға тәуелді бюджеттік жоба болып қалуы мүмкін.

 

Шикізатты терең өңдеу – ауыл шаруашылығына да қатысты өте өзекті мәселе. Агроөнеркәсіп кешенін қолдау шаралары қордаланған мәселелерді шешу үшін емес, тек осы саладағы жалпы өнімді арттыру үшін қабылданып жатыр деуге болады. Соның салдарынан әлі күнге дейін азық-түлік импортына тәуелді болып отырмыз, баға да өсуде.

 

Атқарушы билік бұған тосқауыл қою үшін негізінен әкімшілік шараларға жүгінеді. Үкімет осыған дейін әлеуметтік маңызы бар азық-түлік бағасын тікелей реттеуден бас тартатыны туралы айтты. Соған қарамастан, мұндай тауарлар саны 19-дан 31-ге дейін көбейді. Үкімет бұл шешімді уақытша шара деп түсіндірді. Бірақ уақытша деп басталған шара әдеттегідей тұрақты сипатқа ие болып кетпеуі керек.

 

Ауыл шаруашылығы өнімдерінің экспортына да нарыққа қайшы шектеулер қойылған. Шешімді қабылдар алдында оның салдары қандай болатынын ешкім ойламайды. Не себепті бұлай жасалып жатқанын түсіну қиын емес. Себебі нарықты дамытқаннан гөрі оған шектеу қою – әлдеқайда оңай. Мұндай әрекетті тоқтату керек.

 

Үкімет бизнес қауымдастығымен бірлесе отырып, тамақ өнеркәсібін дамытуға қатысты жүйелі шаралар қабылдауға тиіс.

 

Елімізде мал шаруашылығын дамытуға мол мүмкіндік бар. Бұл айқын нәрсе. Бірақ біз осы әлеуетімізді дұрыс пайдаланбай отырмыз. Мал шаруашылығының даму стратегиясы да, қарқыны да мардымсыз, түсініксіз, кешенді жүйе жоқ. Бұл салада шешімін таппай тұрған мәселе көп. Өнімдердің басым бөлігі жеке қосалқы шаруашылықтарда және шаруа қожалықтарында өндіріледі. Еттің 60 пайызы, сүттің 80 пайызы – солардың еншісінде. Бұл жағдай өнімділікті арттыруға кедергі болып отыр.

 

Елімізде жем-шөп қорын даярлаудан бастап, өнімді өңдеу, жеткізу, сату үдерісі біртұтас жүйе ретінде жолға қойылмаған. Басқаша айтсақ, осының бәрін басқарудың бірыңғай жүйесі жоқ. Өкінішке қарай, 2026 жылы осындай мәселелер туралы айтуға мәжбүр болып отырмыз.

 

Биыл Мал шаруашылығын дамыту жоспары жасалды. Бұл құжат осы саладағы олқылықтарды жойып, оның дамуына жол ашуға тиіс. Енді ақыры не болатынын көреміз. Мен Жолдауымда және «Turkistan» газетіне берген сұхбатымда шағын шаруашылықтарды кооперацияға біріктіру қажеттігін айттым. Бұл жерде шетелдік тәжірибені үлгі ретінде алуға болады. Мысалы, Нидерландының жүйесін алсақ, онда шаруалар кооперациясының нақты әрі бірізді жүйесі бар. Соның арқасында олар құны 130 миллиард доллар болатын ауыл шаруашылығы өнімдерін экспорттап отыр.

 

Шаруаларды жаңа үлгідегі кооператив құруға ынталандыру керек. Ол үшін Үкімет батыл шаралар қабылдауға тиіс. 1 қыркүйекке дейін Ауыл шаруашылығы кооперациясы туралы жаңа заң дайындауы қажет.

 

Шаруаларды мемлекеттік қолдау жүйесі барынша ашық болуы керек. Қазір бұл жүйенің күмәнді, көлеңкелі тұстары көп. Үкімет жыл соңына дейін ақпараттық жүйелерді кіріктіру жұмысын аяқтауға тиіс. Бұл қадам субсидиялау үдерісін цифрландырып, шаруалардың міндеттемелерін бақылауға алуға мүмкіндік береді.

 

Мал шаруашылығын тұрақты дамыту үшін ветеринарлық қауіпсіздік жүйесі сапалы болуға тиіс. Ашығын айтқанда, Қазақстанда бұл сала кенжелеп тұр. Еліміздегі 168 зертхананың жиырма жетісі ғана халықаралық стандартқа сай келеді. Мал дәрігерлерінің жұмысы толық бақылауға алынбаған. Соңғы үш жылда малға екпе салдық деп 30 мың жалған құжат жасалды.

 

Бұл саланы біржола тәртіпке келтіру қажет. Үкімет ветеринария саласын дамытудың кешенді бағдарламасын үш айдың ішінде қабылдауға тиіс.

 

Құзырлы мекемелер биыл кейбір аймақта алдымен су тасқыны, содан соң құрғақшылық болатынын айтуда. Үкімет қазірдің өзінде нақты іс-қимыл жоспарын әзірлеп қоюы керек.

 

Тағы да айтарым, табиғи апаттарды болжау үшін цифрлық тәсілдерді пайдаланбасақ, жұмыстың бәрі босқа кетеді. Бізде қажетті технологияның бәрін пайдалануға мүмкіндік бар. Тек соның барлығы қаншалықты жауапты әрі жүйелі түрде қолданылады деген сұрақ туады. Мәселе – сонда.

 

Егіс алқаптары мен инфрақұрылымды қорғауға қажетті шаралар алдын ала қабылдануы қажет. Әр жолы мәселе пайда болған кезде ғана жанталаспай, қиындықтың алдын алған жөн. Бұрынғы қателіктерге жол бермеу керек. Көктем де келіп қалды. Үкімет әкімдіктермен бірге су тасқынына қарсы шараларды сапалы жүзеге асыруға тиіс.

 

 

 

АЛТЫНШЫ. Цифрлық технологиялар мен жасанды интеллектіні кеңінен қолдану кәсіпкерлікті қарқынды дамытуға зор мүмкіндік береді.

 

Жалпы ішкі өнімінің 40 пайызға, негізгі капиталға салынған инвестицияның 70 пайызға жуығы шағын және орта бизнес саласына тиесілі. Бұл – кейінгі жылдары жүргізілген жүйелі жұмыстың нәтижесі. Дегенмен қазір табысқа риза болып отыратын заман емес. Елімізде азаматтардың бизнеспен жаппай айналысуына мән беріліп, оған барынша жағдай жасалып жатыр. Бірақ мұндай шара бүгінгі таңда аздық етеді. Үкімет кәсіпкерлікті дамыту ісінде енді, ең алдымен, сапаға айрықша көңіл бөлуі керек.

 

Мемлекеттік көмекті бизнестің технологиялық деңгейіне және санатына қарай саралап беру қажет. Шағын бизнесті қолдау шаралары нақты әрі тиімді болуға тиіс. Кәсіпкерлерді «күнкөріс режимінен» шығып, тұрақты даму жолына түсуге ынталандыру маңызды.

 

Шикізаттық емес сектордағы даму әлеуеті жоғары орта бизнесті қолдау шаралары дайын өнім сататын нарық ауқымын кеңейтуге ықпал етуі қажет.

 

Үкімет «Атамекен» кәсіпкерлер палатасымен бірлесіп, шағын және орта бизнесті қолдау саясатын түбегейлі өзгерту туралы ұсыныс әзірлеуі керек. Ұсыныстар 1 сәуірге дейін енгізілуге тиіс.

 

Әрбір кәсіпкер смартфон арқылы тікелей қолдана алатын біртұтас цифрлық экожүйе жасалуы қажет. Қазіргі реттеу шаралары кәсіпкерлерге әкімшілік кедергі туғызады, материалдық шығын келтіреді. Осы кедергілер мен шығындарды азайту үшін кезінде шағын және орта бизнес нысандарын тексеруге мораторий жарияланды. Бірақ мораторий мерзімі аяқталған сәтте бәрі қайтадан бұрынғы қалпына түсті. Мысалы, 2020 жылы 70 мың тексеру жасалса, былтыр бұл көрсеткіш 92 мыңға дейін артқан. Тіпті, оның 85 пайызы жоспардан тыс жүргізілген. Шаш ал десе, бас алатын мұндай әрекетті доғару керек. Мұндай тексерулердің орнына медициналық қорды немесе жекеменшік мектептерді, әлеуметтік жеңілдіктер беру жүйесін тексеру керек еді.

 

Реттеушілік реформаның жаңа кезеңіндегі басты міндет – блокчейн мен жасанды интеллектіні пайдалану арқылы цифрлық модельге толық өту.

 

Бұл ретте «Реттеуші сары парақтар» (Regulatory Yellow Pages) қағидаты басшылыққа алынуға тиіс. Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі аталған жұмысты жыл соңына дейін аяқтауы қажет.

 

Енді «Экономиканы ырықтандыру шаралары туралы» Жарлықты орындау мәселесіне арнайы тоқталғым келеді. Бұл жұмыс іс жүзінде емес, қағаз жүзінде ғана орындалып жатыр деуге болады. Құзырлы органдар құжатта көрсетілген тапсырмаларға атүсті қарайды. Бизнес жүргізуге қолайлы жағдай жасауды емес, құр есеп беруді ойлайды. Соның салдарынан Жарлықта айқындалған басты міндеттер толығымен орындалған жоқ.

 

Мысал ретінде мемлекеттік активтерді жекешелендіру үдерісін алып қарайық. Үкімет жеке меншікке өтуге тиіс 473 кәсіпорынның тізімін былтыр қазан айында бекітті. Бірақ активтерді саудаға шығармақ түгілі оны сатуға дайындық шараларының өзі әлі басталған жоқ.

 

«Мемлекеттік мүлік туралы» жаңа заң да қабылданбады. «Қандай кедергі пайда болды? Мемлекеттік органдар неліктен өз активтерінен айырылғысы келмейді?» деген сұрақтар болуы мүмкін. Нақты себептер бар шығар, бірақ олар туралы бейхабармын. Шынын айтқанда, маған тиісті мағлұмат немесе ақпарат түскен жоқ.

 

Себебі бұл активтер мемлекет бюджеті есебінен қамтамасыз етіледі, яғни, оған қазынадан қомақты қаражат жұмсалып жатыр. Бұл жағдай жеке кәсіпкерліктің дамуына кедергі келтіріп, бәсекелестікті тежейтінін ұмытпауымыз қажет.

 

Үкімет Жарлықты орындауға қатысты ұстанымдарды бір айдың ішінде қайта қарауға тиіс. Басты мақсат – бизнеске шын мәнінде қолайлы жағдай жасайтын нақты шаралар қабылдау.

 

 

 

ЖЕТІНШІ. Жаңа экономикалық үлгіге көшу барысында көлік логистикасын дамытуға жете мән беру қажет. Бұл – аса маңызды стратегиялық міндет.

 

Қазақстанның Еуразия құрлығындағы бірегей орнын тиімді пайдаланбасақ, бұл халқымыз кешірмейтін стратегиялық олқылық болуы мүмкін. Сондықтан бұл міндеттің мән-мағынасы ерекше.

 

Көлік-тасымал саласы өнеркәсіп және инвестиция саясатымен бірге біртұтас жүйе ретінде қаралуы керек. Осы кезге дейін инфрақұрылымдық рөлі басым болған транзит саласы енді экономикалық сипатқа ие болады. Жаһандық бәсеке күшейіп тұрған қазіргі заманда, бұл – өте маңызды қадам.

 

Қазір еліміздегі тауардың 60 пайызы теміржолмен тасымалданады. Сондықтан теміржол желілерін барынша дамыту – айрықша маңызды міндет. Бүгінде бірқатар ірі инфрақұрылым жобасының құрылысы аяқталды. Теміржол арқылы жүк тасымалдау мүмкіндігі едәуір жақсарып, теміржолдың жалпы жағдайы тұрақталды. Десек те, еліміздің теміржол транзиті саласындағы әлеуетін толығымен пайдалануымыз қажет. Алайда бұл маңызды мәселе бойынша анық, айқын стратегия әлі жоқ сияқты. Тозығы жеткен теміржол инфрақұрылымы әлі де көп. Кейбір жерлердегі ахуал тіпті күрделі деуге болады.

 

Биыл «Мойынты – Қызылжар», «Дарбаза – Мақтаарал» бағытындағы жаңа теміржол желілерін іске қосу керек. Сондай-ақ «Алтынкөл – Жетіген» және «Бейнеу – Маңғыстау» теміржолын жаңғырту жұмыстарын аяқтау қажет. «Бақты – Аягөз» желісін уақтылы пайдалануға беру керек. Аталған мәселелер туралы жиі айтатын болдық, енді нақты нәтижеге куә болайық. Жұмыстың қарқынын бәсеңдетуге болмайды.

 

Үкімет биыл транзиттік тасымал көлемін шамамен 65 пайызға, яғни 55 миллион тоннаға дейін көбейтеміз деген ауқымды міндет қойып отыр. Ал «Қазақстан темір жолы» компаниясының басшысы өз ақпаратында бұл жоспарға күмән келтіріп отыр.

 

Мәселе – бізде емес, іргелес мемлекеттердің жоспарлары мен мүмкіндіктерінде. Бұл мәселені енді анықтау қажет. Осыған орай, «Самұрық-Қазына» қоры мен «Қазақстан темір жолы» компаниясы қажетті шараның бәрін қабылдауға тиіс. Соның ішінде цифрлық жаңғырту, яғни трансформация жұмыстарын аяқтау қажет.

 

Жүк тасымалдаушылардың бәріне ашық және бірдей қолдау көрсетілуге тиіс. Ол үшін ұлттық оператордың жүк вагондарын беру жұмысын толық цифрландырып, ретке келтіру керек.

 

Теміржол саласындағы тариф саясатын реформалау – кезек күттірмейтін міндет. 1 қыркүйекке дейін жаңа тариф саясатының тұжырымдамасына қатысты түпкілікті шешім қабылдануға тиіс. Тариф саясаты, бұл – аса маңызды тақырып, көлік стратегиямыздың өзегі саналатын мәселе.

 

Үкімет теміржолмен қатар автокөлік тасымалын дамытуға қатысты ірі жобаларды да жүзеге асыру барысын қатаң бақылауға алуы қажет. Мен «Қарағанды – Жезқазған», «Орталық – Батыс», «Ақтөбе – Ұлғайсын» бағытындағы жолдың және Қызылорда, Сарыағаш, Рудный қалаларының сыртындағы айналма жолдың құрылысы туралы айтып отырмын.

 

Автокөлік тасымалын дамыту туралы айтқанда, ең алдымен, жолдың сапасы мен қауіпсіздігіне қатысты мәселелер шешімін табуға тиіс. Жаңа жылға дейін жасанды интеллектіні пайдалана отырып автокөлік қозғалысын реттейтін цифрлық платформаны іске қосу керек.

 

Біз жүк және жолаушылар транзитін барынша тиімді ету үшін шекарадағы өткізу бекеттерін жаппай жаңғырта бастадық. Былтыр 9 бекет іске қосылды. Келесі жылдың соңына дейін тағы 33 бекет толық жаңғыртылады. Бірақ бекеттердің сапасына да қарауымыз керек.

 

Цифрлық тәсілдер және жасанды интеллектінің көмегімен кедендік рәсімдерді оңтайландыру керек. Бірақ бақылау да әлсіреп кетпеуге тиіс. Еліміздің және көрші мемлекеттердің ақпараттық жүйелерін өзара байланыстыру керек.

 

Мен Жолдауымда жүк тасымалын басқаратын «Smart Cargo» цифрлық платформасын, сондай-ақ кеден рәсімдерін жасайтын «Keden» жүйесін енгізуді тапсырдым. Қазір осы жүйелер пилоттық режимде жұмыс істеп тұр.

 

Барлық мекеменің ақпараттық жүйесін өзара кіріктіріп, бұл платформалардың толық іске қосылуын тездету керек. Осылайша, біртұтас интеллектуалды көлік экожүйесі қалыптасады.

 

Қорыта келе тағы да айтып өткім келеді: алдымызда ауқымды, маңызды міндеттер тұр. Біз әрдайым бір қадам алда жүруіміз керек. Ойланып-толғанып отыратын уақыт жоқ. Батыл, тиімді шешім қабылдап, оны жедел жүзеге асыру қажет. Шынын айтқанда, бүгінгі қаралып жатқан мәселелер – белгілі, олар Жолдауымда да, Ұлттық құрылтайда да көтерілді.

 

Үкімет мүшелері, иә, айналамызда жүрген «сарапшылар» ел экономикасының алдында тұрған түйткілдерді шешу жолын тез арада ұсынады деп күтудің қажеті жоқ деген сияқты пайымдаулар бар екенін біз жақсы білеміз.

 

Біз бәсекеге қабілетті ел болуымыз керек. Бәсекеге қабілетті болсақ, болашағымыз да жарқын болады. Негізгі басымдықтарымыз өзгермейді. Азаматтардың табысын арттырып, тұрмыс сапасын жақсарту басты міндет болып қала береді.

 

Үкімет, орталық және жергілікті атқарушы органдар өз жауапкершілігін толық сезініп жұмыс істеуге тиіс. Үкіметтің бірінші кезектегі міндеті – батыл, күмәнсіз шешімдер қабылдау үрдісін жаңғырту.

 

Ел игілігі және азаматтардың мүддесі үшін еңбек ету қажет. Әрбір тапсырма уақтылы әрі сапалы орындалуы керек. Ең бастысы, елге пайдасы тиетін нақты нәтиже болуға тиіс.

]]> – Бәріңізге мәлім, Қазақстан өтпелі кезеңге аяқ басты, - деді Президент. – Біз ел тағдырына әсер ететін ауқымды өзгерістерді жүзеге асырып жатырмыз. Қызылордада өткен Ұлттық құрылтай отырысында конституциялық реформаның маңызды тұстары туралы айтқанымды білесіздер. Қоғамда кеше ғана емес, жарты жылдан бері Конституцияға қатысты жан-жақты пікір алмасу жүріп жатыр. Барлық ұсынысты жүйелеп, саралау үшін 130 адамнан тұратын Конституциялық комиссия құрылды. Бұл – ауқымы жағынан да, кәсіби деңгейі тұрғысынан алып қарасақ та, еліміз үшін теңдесі жоқ комиссия. Осы жолы Комиссия құрамында шетел мамандары жоқ.

 

Жалпы, былтыр қазан айынан бастап азаматтарға өз пікірін білдіруге толық мүмкіндік берілді. Сол уақыттан бері eGov және eOtinish мемлекеттік цифрлық платформалары арқылы бірнеше мың ұсыныс келіп түсті. Комиссия өтініштің бәрін мұқият қарап, қорытып, тиісті түзетулерді әзірледі. Конституциялық комиссияның жұмысы барынша ашық жүргізілді. Мұны айтып өту өте маңызды. Себебі еліміздегі реформалар бұрын-соңды ешқашан дәл осылай жан-жақты талқыланып, тікелей эфир арқылы жұртшылықтың назарына ұсынылмаған.

 

Біз «Халық үніне құлақ асатын мемлекет» ретінде цифрлық платформаларды кеңінен қолдандық. Конституциялық реформаға байланысты азаматтармен байланыс желілері тиімді жұмыс істеді. Соның арқасында шын мәнінде жалпыұлттық ауқымдағы талқылау болды десек, дұрыс болар. Бұл – Әділетті Қазақстан құрылысының айқын көрінісі.

 

 

 

Осыған дейін Конституциялық комиссияның он отырысы өтті. Комиссия мүшелері түзетулердің аса көптігін ескере отырып, ортақ пайымға келді. «Ата заңға жекелеген өзгеріс енгізу жеткіліксіз, қазіргі жағдайда жаңа Конституция қабылдаған жөн» деген байлам жасады. Соған сәйкес қаңтар айында жаңа Конституцияның алғашқы нұсқасы жарияланды.

 

Бұл бастама қоғамның айрықша назарын аударды. Мен мұны өте жақсы үрдіс деп санаймын. Азаматтарымыз Конституция жобасының түрлі баптарын қызу талқылап жатыр. Қоғамның саяси мәдениеті және белсенділігі артып келеді. Бұл – менің саяси бағдарымда көрсетілген негізгі міндеттердің бірі.

 

Еліміз үшін «Әртүрлі көзқарас – біртұтас ұлт» және «плюрализмге – ашықпыз, экстремизмнен – қашықпыз» қағидаттары өте маңызды. Сол арқылы қоғамдық диалогтің дамуына, еліміздің үздіксіз алға басуына жол ашылады. Қазірдің өзінде бір нәрсені күмәнсіз айтуға болады: жұртшылық назарына мүлде жаңа құжат ұсынылып отыр. Бұл құжат мемлекетіміз дамудың даңғыл жолына түскенін, яғни сапалық тұрғыдан жаңа деңгейге көтерілгенін көрсетеді.

 

Жаңа Конституция жобасына енген нормалар Қазақстанның саяси жүйесінің даму қисыны мен бірізділігін бекітеді. Ол, ең алдымен, «Күшті Президент – ықпалды Парламент – есеп беретін Үкімет» тұжырымдамасына негізделеді.

 

Соңғы жылдардағы саяси реформаларға кеңінен қарасақ, Қазақстан суперпрезиденттік билік формасынан түбегейлі бас тартып, беделді әрі ықпалды Парламенті бар президенттік республика үлгісіне көшкеніне көз жеткізуге болады.

 

Ұсынылып отырған өзгерістер – осы үдерістің заңды жалғасы. Соңғы жылдардағы саяси жаңғыртулар, соның ішінде 2022 жылғы конституциялық реформа мемлекетіміздің конституциялық негізін толық қайта құру қажет екенін көрсетеді.

 

Шын мәнінде, бұл – мемлекетті басқарудың жаңа жүйесін қалыптастыру деген сөз.

 

Ұсынылған түзетулер билік құзыреттерін қайта бөлуге, тежемелік және тепе-теңдік жүйесіндегі теңгерімді күшейтуге, ең бастысы, барлық саяси институттардың тиімділігі мен орнықтылығын жақсартуға мүмкіндік береді.

 

Жаңа Конституция жобасында «адам мемлекет үшін емес, мемлекет адам үшін» қағидаты айқындала түсті. Біз 2019 жылдан бері дәйекті түрде осы жолмен жүріп келеміз.

 

Түптеп келгенде, ұсынылып отырған өзгерістердің арқауы – бір. Бұл – адамдардың және азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғау. Бұл – жалаң сөз емес. Біз адам құқығының қорғалуына кепілдік беретін және оның нақты жолдары айқын көрсетілетін біртұтас жүйе қалыптастырамыз.

 

Мысалы, адвокаттардың ұсынысымен Ата Заң жобасына адвокатура туралы жеке бап қосылды. Жаңа Конституция жобасында білім беру жүйесіне баса мән беру арқылы мемлекеттің зайырлы сипаты да нақтылана түсті. Ал «Неке – еркек пен әйелдің ерікті және теңқұқылы бірлестігі, яғни одағы» деген тұжырым арқылы қоғамдағы дәстүрлі құндылықтарды сақтап қалу мақсаты көзделді. Конституция жобасында табиғатты қорғау мәселесіне де назар аударылды. Меніңше, бұл – өте маңызды нәрсе.

 

Түзетулердің ішіне тағы бір аса қажетті норманы енгізу керек деп санаймын. Қазіргі Конституцияда «Тұрғын үйге қол сұғуға болмайды. Сот шешімінсіз тұрғын үйден айыруға жол берілмейді» деген ереже бар. Осы ережені «тұрғын үйден мәжбүрлеп шығаруға» да сот шешімінсіз жол берілмейді деп толықтырған жөн.

 

Меніңше, бұл – жаңа Конституцияның сипатына толық сай келетін әлеуметтік норма. Конституциялық комиссия мүшелерінен осы ұсынысты қарауды сұраймын. Тұтастай алғанда, Негізгі Заң жобасында Қазақстанның қарқынды дамуына, ұлтымыздың ұйысуына қажетті іргелі қағидаттар мен құндылықтар толық қамтылған.

 

Әділетті Қазақстан, Заң мен тәртіп, азаматтардың құқықтары мен бостандықтары мүлтіксіз сақталатыны сияқты негізгі қағидаттар нақты көрсетілген. Білім, ғылым, инновациялар және мәдениет еліміздің теңдессіз басымдықтары ретінде айқындалды. Тәуелсіздігіміз, егемендігіміз және аумақтық тұтастығымыз мызғымас құндылықтар болып қала береді және еліміздің унитарлығы, жерінің тұтастығы мен басқару нысаны ешқашан өзгермейді деген аса маңызды сөздер бар. Ата Заңымызда бірлік пен келісімнің негіздері нығая түседі. Бас құжатта жауапты әрі жасампаз отаншылдық ұғымы нақты жазылады.

 

Бір сөзбен айтқанда, жаңа Конституция жобасын шын мәнінде озық, яғни түбегейлі жаңарған, әрбір тұсы сарапталған, сапалы жазылған мәтін деп атауға толық негіз бар. Онда конституциялық құрылысқа қатысты әлемдегі үздік тәжірибелер көрініс тапқан, адам құқықтары және ұлттық мүддеміз толық қорғалған.

 

Әрине, қазіргі Конституциямыздың мән-маңызын ешкім жоққа шығармайды. Соңғы 30 жылда жеткен барлық жетістігіміздің бастауында Ата Заңымыз тұрғаны сөзсіз. Бұл – тұңғыш Президент Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың табанды еңбегінің арқасы.

 

Дегенмен бұл құжат еліміз енді ғана еңсесін тіктей бастаған кезде қабылданғанын ескерген жөн. Онда Тәуелсіздіктің алғашқы кезеңіндегі қиын күндердің ізі бар. Солай болуы да заңды.

 

Сол кезден бері еліміз адам танымастай өзгерді. Болашағымызға көбі күмәнмен қараса да, Қазақстан халықаралық беделі жоғары, мықты мемлекетке айналды. Қазір әлемдегі геосаяси, геоэкономикалық, технологиялық ахуал түбегейлі өзгеріп жатыр. Соңғы жылдары Қазақстан да көптеген өзгерісті бастан өткерді. Бұл өзгерістер ұлт санасына ықпал етті, тіпті, зор сілкініс әкелді десек, қате болмас. Сондықтан еліміздің мақсат-міндеттерін, құндылықтары мен қағидаттарын заман талабына сай, конституциялық деңгейде жаңғырту айрықша маңызды.

 

Жаңа Конституцияның жобасы жекелеген түзетулер енгізілген жоба емес. Бұл өзгерістердің басты мақсаты – жаңа тарихи дәуірде мемлекеттің негіздерін түбегейлі қайта құру, қоғамдық сананы жаңғырту. Жаңа Конституцияның жобасына аса қажетті әрі озық нормалар енгізілген. Біз бәріміз бір ел болып ырыс-ынтымағымызды, береке-бірлігімізді сақтай отырып, эволюциялық, яғни табиғи жолмен дамып келеміз. Бұл – өте маңызды. Бұдан басқа жол жоқ.

 

Жаңа Конституция Қазақстанды тың қарқынмен өркендетуге, әр азаматтың әлеуетін арттыруға жол ашады деп сенемін. Қалай десек те, Ата Заңымызға қатысты түпкілікті шешім жалпыұлттық референдумда қабылданады.

 

Біздің басты мақсатымыз – қазіргі күрделі кезеңде Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық және халықаралық әлеуетін арттыру.

 

Сарапшылар әлем экономикасының өсімі баяулап, халықаралық сауда қарқыны әлсірейді деген болжам жасауда. Дамушы елдерге салынатын жаһандық инвестиция көлемі азайып барады. Қаржы саласы тоқырауға ұшырауы мүмкін. Бүгінде көптеген ел өз нарығын қорғау шараларын күшейтіп жатыр. Мемлекеттер арасында өзара тарифтік шектеу қою үрдісі белең алды. Жаһандану үдерісі кері сипат ала бастады. Мұның бәрі әлемдегі геосаяси ахуалды өзгертіп жатыр. Бірақ негізгі әрі шешуші оқиғалар әлі алда.

 

Дүние жүзінде мүлде жаңа үдерістер пайда болуда. Мемлекеттің тұрақты дамуы үшін біз осы өзгерістерге экономикалық және саяси тұрғыдан бейімделуіміз қажет. Бұл – аса маңызды міндеттің бірі.

 

Бұрынғы тәсілдер қазір тиімсіз болып қалғанын көріп отырмыз. Озық мемлекеттер әлем экономикасын дамытудың жаңа үлгісін әзірлеуге кірісіп кетті. Біз де бұл үдерістен шет қалмауымыз керек.

 

Ұлт мүддесін қорғау үшін экономиканы нығайтуға және дамытуға арналған нақты жоспар болуға тиіс. Дүние жүзіндегі экономикалық ахуалға қарамастан, былтыр экономикамыз 6,5 пайызға өсті. Біздің миссиямыз – айқын: экономикалық өсім жоғары сапаға ие болуы керек, яғни, ең алдымен, халықтың әл-ауқатын арттырып, тұрмысын жақсартуға тиіс. Басқаша айтсақ, ішкі жалпы өнім артқан сайын азаматтардың нақты табысы да көбеюі керек. Бұл – Үкіметтің алдында тұрған негізгі міндет.

 

Аталған мақсатқа жету үшін бізге бұған дейінгі өсімді қанағат тұтпайтын, қазіргі сын-қатерлерге жедел жауап беретін, басымдықтар егжей-тегжейлі ойластырылған экономикалық саясат қажет.

 

Басқаша айтқанда, бізге тұрақты өсім моделі керек. Оған сәйкес, мемлекет нарықтық экономиканың стратегиялық даму векторын нақты анықтап, қолда бар қаржы ресурстарын экономикалық өсім әкелетін басты салаларға бағыттауы қажет. Мұндай тәсіл ұлттық табысты азаматтарымызға анағұрлым тиімді әрі әділ бөлуге мүмкіндік береді.

 

Ашығын айтқанда, мен бұл жайында күнде ойланамын, мамандармен кеңесемін, арнайы экономикалық сараптамаларды оқимын. Экономикалық және қаржылық саясатты қайта жаңғырту бойынша ауқымды жұмыс күтіп тұр.

 

Үкіметтің таяу арадағы міндеті – өнімділікті арттыру, технологиялық жаңару және адами капиталды дамыту есебінен өсімді қамтамасыз ету, табысты ел игілігіне жұмсау.

 

Мұндай моделді тек инвестиция саясатын жандандыру, бизнестің мүддесін тұрақты қорғау арқылы құруға болады. Яғни бұл саясаттың түпкі нәтижесі халық табысын арттыру, экономикалық дербестікті нығайту болуға тиіс.

 

Үкіметтің алдында уақыт оздырмай шешетін бірқатар міндет бар. Атап айтқанда, тұрақты әрі қалыпты инфляция көрсеткішін және мемлекет қаржысының теңгерімділігін қамтамасыз ету, сондай-ақ былтырғы Жолдауымда жарияланған жаңа инвестициялық кезеңді толығымен жүзеге асыру.

 

Жаппай цифрландыру және жасанды интеллектіні енгізу көмекші қызмет атқарумен шектелмей, экономикалық дамудың басты арқауы болуы керек.

 

ЖИ негізінде цифрландырудың бірқатар басты міндеттерін орындау қажет. Бұл – еңбек өнімділігін арттыру, экономиканың экспортқа бағдарланған секторларын қалыптастыру, қосылған құны жоғары өнім шығару және Қазақстанды жаһандық цифрлық экономика тізбегіне кіріктіру.

 

Жаңа инвестициялық кезеңді іске асыру еліміздің индустрия, энергетика, көлік салаларындағы заманауи жүйесін қалыптастыруға мүмкіндік береді.

 

Жасанды интеллектіні дамыту, бұл – ұран емес, бұл экономикалық идеологияның негізгі тірегі, тіпті ұлттық идеологиямыздың мызғымас тұғыры болуға тиіс. Осындай жауапты сәтте дұрыс, батыл әрі тиімді шешімдерді дер кезінде қабылдау өте маңызды. Шынайы өмірге түк қатысы жоқ «құрғақ» ұсыныстар беру, қысқасы, нәтижесі жоқ іспен айналысу мүлдем болмауы қажет.

 

Бүкіл мемлекеттік аппарат нақты нәтижеге жету үшін жұмыс істеуі керек және оның игілігін бүкіл қоғам көруге тиіс. Осы орайда, қазіргі таңдағы аса өзекті мәселелерге тоқталайын.

 

 

 

БІРІНШІ. Инфляцияны ойға қонымды, қалыпты деңгейге түсіру қажет. Оның шарықтап кетуіне жол бермеу керек.

 

Инфляцияның не себепті жоғары болып тұрғаны белгілі, кеселдің себебі анықталды. Енді осы мәселені шешу керек. Бірақ ұсынылатын шаралар елдің дамуына кері әсерін тигізбеуі қажет. Дәл осы тұста түрлі пікір айтылып жатыр.

 

Үкімет пен Ұлттық банкке бірлесіп нақты іс-қимыл алгоритмін әзірлеуді тапсырамын. Осы маңызды жұмысқа барлық мекеме өкілдері мен сарапшылар қатысуға тиіс. Тағы да қайталап айтамын: қолайсыз ахуалды шұғыл ретке келтіру қажет.

 

Биылдан бастап үш жыл қатарынан инфляцияны төмендету үшін нақты шаралар қабылдау керек. Бірлескен іс-қимыл бағдарламасын сапалы орындау айрықша маңызды. Мәселені шешудің орнына бос сөзді көбейтіп, қажетсіз «жол карталарын» әзірлеу – жауапкершіліктен қашу деген сөз. Алдын ала ескерту: ондай жағдайда қатаң шара қолданылады. Халықтың табысы артса ғана, нақты нәтижеге қол жеткіздік деп санауға болады.

 

ЕКІНШІ. Жаңа Салық кодексінің тиімді енгізілуін қамтамасыз ету керек.

 

Жаңа салық-бюджет саясаты теңгерімді сипат алып, экономиканы орнықты дамытуға, халықтың әл-ауқатын арттыруға бағдарлануы қажет.

 

Биыл күшіне енген Салық кодексі экономикадағы ашықтық пен тәртіпті күшейтуге ынталандырады. Қазірдің өзінде алғашқы оң нәтижелерін көріп отырмыз. Экономика министрлігінің мәліметіне сәйкес, өзін-өзі жұмыспен қамтығандарға арналған жаңа салық режимі іске қосылғалы бері 180 мыңнан астам жаңа салық төлеуші заң аясында әрекет ете бастады.

 

Үкіметтің бағалауынша, салық реформасының нәтижесінде биыл бюджетке қосымша 4,4 триллион теңге түседі.

 

Жоспар, әлбетте, көңілге сенім ұялатады. Бірақ қайталап айтамын: белгіленген көрсеткіштерге шамадан тыс салық салу, бизнесті заңсыз немесе негізсіз қыспаққа алу есебінен жетуге болмайды.

 

Бюджетті тиімді салықтық әкімшілендіру арқылы толықтыруға болады деп ойлаймын. Сондықтан салық жүйесін жаппай цифрландыруға шұғыл кіріскен жөн.

 

Жазалаушы менталитеттен арылатын кез келді. Салық органдары мен салық төлеушілер арасында серіктестік және өзара сенім қағидаты орнығуға тиіс. Мемлекет пен бизнестің тиімді ықпалдастығын жолға қою керек. Мұндай серіктестік әділдікке, өзара тиімділікке, тіпті экономиканы дамытудың маңызын түсіну тұрғысынан алғанда жауапкершілікке құрылуға тиіс деп ойлаймын.

 

Бұл жөнінде жақында «Turkistan» газетіне берген сұхбатымда айттым. Үкіметтің кейбір мүшелерімен әңгімеден ұққаным, оны бәрі бірдей ықылас қойып оқымаған секілді. Қызылордада өткен Ұлттық құрылтай отырысындағы сөзімді де толық түсінбегендеріңіз байқалады. Интернет ұзақ мәтіндерді оқудан алыстатты. Оның үстіне мәтінді, кітаптар мен мақалаларды оқымай-ақ, мазмұнын тыңдай салатын мүмкіндік пайда болды. Бірақ бұл мемлекеттік қызметкерлерге жараспайтын әдет. Оқу керек. Әйтпесе, зейнет жасына жеткен кезде, ойлану қабілетінен айырылып қаласыздар. Бұл өте қауіпті. Сондықтан көп оқыңыздар.

 

Банктер, агрегаторлар мен маркетплейстер салықтық әкімшілендірудің әрекет ету аясына толықтай еніп, салық агенттері міндетін атқаруға тиіс.

 

Мемлекеттік кірістер комитетіне толық цифрлық режимде жұмыс істейтін «фискальдық деректер фабрикасына» айналу міндеті жүктелді. Бүкіл мәселені шешудің жалғыз дұрыс жолы – осы.

 

2027 жылдың соңына дейін салық және кеден жүйесін басқарудың цифрлық тәсілін енгізу қажет. Бұл – стратегиялық маңызы бар міндет.

 

Сонымен қатар Ұлттық тауарлар каталогы мен Отандық тауар өндірушілері реестрін жедел іске қосып, тауарларды цифрлық таңбалау жүйесін кеңейткен жөн. Бірақ тауар таңбалауды жоспарланған өндіріске зиянын тигізбей жасау керек. Министрліктер қабылдаған жаңа ережелер мен шешімдер шетелдік және отандық компаниялардың қызметіне кері әсер етпеуге тиіс. Мұндай жайт еліміздегі инвестициялық климатты нашарлатады. Отандық және шетелдік компаниялар бұл мәселеге алаңдаушылық білдіріп, маған хат жазып жатыр.

 

Фискалдық саясаттың тиімділігіне, ең алдымен, бюджетті ретке келтіріп, қаржы тәртібін қатаң сақтау арқылы қол жеткізуге болады.

 

Мемлекеттің тиімсіз шығындарын барынша қысқарту үшін қолданыстағы бюджет бағдарламаларын бастан-аяқ қайта қарау қажет. Біз бұл жайында бұған дейін айтқан болатынбыз, тағы қайталауға тура келіп тұр. Бұл – өте маңызды міндет. Мұны орындауды созбалаңға салмаңыздар. Бұл істе Қаржы және Экономика министрліктері қатаңдық пен табандылық, кәсібилік танытуы керек. Басымдықтардың қайсысы бірінші, қайсысы кейін екенін нақты белгілеп алу қажет.

 

Бюджет қаржысын игерудің қазіргі критерийінен бас тартып, мемлекеттік инвестицияның тиімділігін басқаруды күшейткеніміз дұрыс. Бұл – маңызды міндет. Жалпы, бюджетті асығыс игеру дұрыс емес. Мұны кім шығарып жүр? Жылдың соңында бюджетті игеру керек деген жарыс басталады. Басқаша айтсақ, бұл қаржыны оңды-солды шашу деген сөз. Жұмыс тәртібін қайта қараңыздар. Өйткені қазір заман басқа.

 

Үкімет пен әкімдер бюджеттің игерілмей қалуынан қауіптеніп, жобаларға қаржы бөлу тәжірибесін доғаратын кез келді. Ең сорақысы, мұндай шешімдер субъективті түрде қабылданып, қаржы таңдаулыларға ғана беріледі. Тоқетері, әркім өз білгенін жасағанды қою керек.

 

Енді мұндайды мемлекет мүддесіне қасақана қарсы әрекет ету деп қарастырамыз.

 

Бюджет қаржысы азаматтарымызға нақты пайда әкелетін және ұлттық экономиканың дамуына септігін тигізетін жобаларға берілуге тиіс.

 

Үкіметке биыл 1 мамырға дейін бюджет бағдарламаларына ревизия жүргізіп, мемлекет есебінен қаржыландырылатын жобаларды іріктеу механизмін жетілдіру тапсырылады. Бұл квазимемлекеттік секторға да қатысты.

 

Мен Жолдауда бұл мәселе туралы айттым: бюджеттік шығындардың ашықтығын қамтамасыз ету үшін, яғни қаржының қайда, қалай және не үшін жұмсалып жатқаны айқын болуы үшін цифрлық теңгені белсенді пайдалану қажет.

 

Қазіргі таңда бұл тәсіл мемлекеттік сатып алу жүйесінде, субсидиялау кезінде, сондай-ақ Ұлттық қордан ірі жобаларға қаражат бөлу барысында тиімді қолданылып жүр. Бұл құралды басқа да салаларға енгізіп, аясын кеңейту керек.

 

Тағы бір маңызды мәселе. Аймақтардағы бюджеттік жоспарлауды сапалы жүргізуге баса мән беру қажет. Өздеріңізге мәлім, соңғы жылдары аймақтардың кіріс қоры айтарлықтай артты, бірқатар салық пен төлем түрлері республикалық деңгейден аймаққа берілді. Соның салдарынан жеткілікті қаржы бөлмей, жергілікті бюджетке қосымша шығындарды артып қою жағдайлары жиілеп кетті. Мұндай тәжірибе бюджетаралық қатынастардың қисынына қайшы әрі қабылданып жатқан шешімдерге сенімді жоғалтады. Сондықтан жергілікті атқарушы органдарға берілетін қаржы ресурстары мен олардың міндеттемелері бір-бірімен мөлшерлес болуын ескеру өте маңызды. Егер біліктеріңіз жетсе, мұны орындау аса қиын емес.

 

Қазақстан – бір орталықтан басқарылатын унитарлы, біртұтас ел. Сол себепті еліміздің әлеуетін нығайтуды, халқымыздың әл-ауқатын арттыруды басты мақсат етіп, ақыл-парасатпен, бір қолдың саласындай жұмылып жұмыс істеу қажет.

 

Жаңа Бюджет кодексінде бюджетаралық қатынастар нақтылық және барлық бюджет деңгейіндегі жауапкершілік тұрғысынан қайта қаралды. Енді осы нормалар өңірлерде іс жүзінде қалай жұмыс істейтінін байқап көру керек. Егер қолданыстағы құралдар тиімсіз екенін көрсетсе, оны түзету қажет. Түптің түбінде, бұл киелі кітап емес қой. Мұнда ешқандай күмән жоқ. Шешімді тез әрі батыл қабылдау қажет. Уақыттың талабы сондай.

 

Жаңа ережелер өңірлердің қаржылық дербестігіне тұсау болмауға тиіс. Ең бастысы, олардың кіріс көздерін ұлғайтуға деген ынта-жігеріне кері әсер етпеуі керек. Мұның маңызы зор. Егер өңірлердің кіріс базасын ұлғайтуға кедергі келтірсек, оның салдары қиынға соғады. Осыны да ойлаңыздар.

 

Үкімет аймақтардың қаржылық орнықтылығын нығайту шараларын қабылдауға міндетті. Бұл – стратегиялық сипаты бар мақсат. Басқарудың түрлі деңгейі арасындағы жауапкершілікке салғырт қарауға болмайды.

 

Менің тапсырмаммен былтыр 2030 жылға дейін аймақтарды дамытуға арналған тұжырымдама бекітілді. Басты мақсат – өңірлер арасындағы әлеуметтік-экономикалық теңсіздікті азайтып, халықтың әл-ауқатын арттыру.

 

Өткен жылғы даму қорытындысы туралы айтар болсақ, аймақтардың экономикасы тұрақты өсіп-өркендеп келеді. Бірақ шешімін таппаған мәселелер бар. Аймақтардың инфрақұрылыммен қамтылу деңгейі орташа есеппен алғанда – 64,1 пайыз. Бұл көрсеткіш әр өңірде әртүрлі, айтарлықтай алшақтық бар.

 

Қажетті инфрақұрылымның болмауы облыстардың дамуына және халықтың тұрмыс сапасына кері әсерін тигізіп отыр. Әсіресе, жаңадан құрылған Абай және Ұлытау облыстарында инфрақұрылым жеткіліксіз. Алматы облысында да ахуал мәз емес. Бұл аймақтардың дамуына айрықша назар аудару қажет.

 

Аймақ басшылары экономиканы әртараптандыруға және азаматтардың табысын арттыруға баса мән беруге тиіс. Инфляцияны төмендету үшін тиімді шаралар қабылдап, сапалы инвестиция тартуы керек, шағын және орта бизнесті дамыту арқылы жаңа жұмыс орындарын ашуы қажет.

 

 

 

ҮШІНШІ. Цифрлық мемлекет құру мәселесіне айрықша көңіл бөлу керек. Бұл Қазақстанның болашағына тікелей әсер етеді.

 

Жаңа ғана бұл саланың еліміз үшін стратегиялық маңызы туралы айтып кеттім, баршаға түсінікті деп ойлаймын. Сондықтан жұмысқа селқос қарап, жайбарақат жүруге болмайды. Әйтпесе, қолдағы мүмкіндіктен айырылып қаламыз.

 

Цифрлық тәсілдер арқылы артық шығынды қысқартып, әкімшілік кедергілерді еңсере аламыз. Басқару ісіндегі тиімсіз шешімдерді барынша азайтуға болады.

 

Жасанды интеллектіні толыққанды енгізу бүкіл цифрландыру саясатының өзегі болуға тиіс. Жасанды интеллектіге негізделген аса маңызды цифрлық жобаларды жүзеге асыру мәселесін айрықша назарда ұстау керек. Үкімет мұндай жобаларды толық әрі уақтылы қаржыландыру үшін негізгі басымдықтарды нақты белгілеп алуы қажет.

 

Әйтпесе, ауқымды жоспардың бәрі қағаз жүзінде қалып қояды. Алдымызда айқын бағдар болмаса, қандай стратегиямен де мақсатқа жету оңай болмайды.

 

Сонымен қатар тағы бір кемшілік көзге анық көрінеді. Үкімет мүшелері мен әкімдер өздеріне сеніп тапсырылған салалар мен облыстардағы барлық олқылықты цифрландыруға «жаба салады». «Жаппай цифрландыру енгізілсе, Сіз көрсеткен олқылықтар мен кемшіліктер өздігінен жойылады» дейді. Бұл арада не айтуға болады? Адамдар өзін қорғаудың, басын арашалап алудың небір құйтырқы әдісін табады.

 

Тағы бір маңызды мәселе. Сапалы цифрлық даму үдерісін жеке сектормен тығыз байланыста қараған жөн. Үкімет бизнес саласына цифрлық тәсілдерді белсенді түрде енгізуге мүмкіндік беретін арнайы қолдау шараларын әзірлеуге тиіс.

 

Қазір мемлекет көрсететін қызметтерді цифрландыру, мемлекеттік базаларды өзара кіріктіру жұмысы жүріп жатыр. Бірақ мұның бәрі мәліметтерді басқару ісінің сапасын жақсарта алмай отыр. Әзірге оң өзгерістер көрінбейді.

 

Бірыңғай стандарт енгізіп, мәліметтерді мемлекеттің стратегиялық ресурсы ретінде басқаруға көшу өте маңызды.

 

Үкіметке Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігімен, сондай-ақ Ұлттық банкпен бірлесіп жыл соңына дейін мемлекеттік мәліметтерді басқарудың біртұтас жүйесін құруды тапсырамын.

 

Соңғы кезде мемлекеттік цифрлық жүйелердің жұмысынан ақау шығып жүр. Бұл қазіргі ІТ-тәсілдердің технологиялық жағынан ескіргенін және басқару сапасының төмендігін көрсетеді. Мұндай олқылықтар мемлекеттің бизнес өкілдерімен және азаматтармен қарым-қатынасына кері әсерін тигізеді. Сондай-ақ тиімді цифрлық орта қалыптастыру жұмысын тежейді.

 

Цифрлық өзгерістің бәрі QazTech платформасының негізінде жасалуға тиіс. Бүгін бұл мәселені біраз талқыладық.

 

Үкіметке бірыңғай цифрлық платформаға көшуге тура келеді. Бұл – маңызды міндет. Бұған дейін ведомстволардың бәрі цифрландырумен ешқандай бақылаусыз, өз бетінше айналысып келді. Бұл техникалық проблемаларды көбейтіп қоймай, қазына қаржысын оңды-солды шашуға әкеп соқты.

 

Бас прокуратурада өткен жиында Үкімет мүшелері шашыраңқы жүйелердің басын біріктіруге қанша қаржы қажет екенін жария етті. Басын ашып айтайын, мұндай ақша жұмсалуы мүмкін емес. Ел аузында жүрген бір құрылысшы-шенеунік айтқандай, ақшасы болса, ғимаратты ақымақ та салады, ал осы міндетті қаржысыз шешуге шеберлік қажет. Ал шеберліктеріңізді көрсетіңіздер. Үкімет бюджеттен қыруар қаражат шығындамай, тапсырманы орындаудың жоспарын ұсынуға тиіс. Проблеманы қолдан жасап, оны шешу үшін мемлекеттен ауқымды инвестиция бөлеміз. Бұлай болмайды.

 

Цифрлық трансформация кезеңінде, ең алдымен, жеке адамның мүддесіне нұқсан келуі мүмкін. Сондықтан дербес деректердің сенімді қорғалуын қамтамасыз етуге айрықша назар аудару керек. Дербес деректердің тарап кетуі, онлайн-алаяқтық, жасанды интеллектіні қылмыс құралы ретінде пайдалану – мұның бәрі біздің елде де, шетелде де қалыпты жағдайға айналды.

 

Біз Қаржылық мониторинг агенттігі мен басқа да құқық қорғау органдарын жұмылдырып, киберқылмыспен және алаяқтықпен күресу үшін нақты шаралар қабылдап жатырмыз. Ұлттық антифрод-орталығы 90 мың азаматты алаяқтардың арбауынан сақтап қалды.

 

Үкіметке тиісті мекемелермен бірге киберқауіпсіздікті қамтамасыз ету және азаматтардың деректерін қорғау мәселесін кешенді түрде мұқият саралап, қарауды тапсырамын. Бұдан бөлек, жақында Ұлттық құрылтайда атап өткенімдей, цифрлық дербес деректерді қорғау мәселесі конституциялық деңгейде бекітіліп, айқындалуы керек.

 

Әлеуметтік саланы цифрландыру мәселесі де өте маңызды. Былтыр республикалық бюджеттің 40 пайызға жуығы осы салаға бөлінді. Бірақ бұл қаражат қаншалықты тиімді жұмсалды деген орынды сұрақ туындайды. Сондықтан Үкімет үй шаруашылықтарының әлеуметтік цифрлық профилін қалыптастыруға тиіс. Сонда әлеуметтік көмек те шын мәнінде көмекке мұқтаж адамдарға беріледі.

 

Қаржылай төлемақыдан бастап, азық-түлік, дәрі-дәрмек, баспана немесе білім алуға берілетін ваучерлерге дейінгі қолдаудың барлық түрі банк және төлем инфрақұрылымымен тығыз байланысқан «Әлеуметтік әмиян» арқылы берілуге тиіс.

 

Үкімет әкімдіктермен бірге осы тәжірибені барлық жерде кеңінен қолдануы керек. Сондай-ақ бұл тәсілді жыл соңына дейін тездетіп іске қосуы қажет.

 

Менің байқауымша, Үкімет отандық Aitu мессенджеріне тиісті деңгейде көңіл бөлмей отыр. Тіпті оны мемлекеттік қызметкерлер де пайдаланбайды.

 

EGov AI деп аталатын әмбебап жасанды интеллект-көмекшісін (ассистентін) әзірлеу керек. Барлық азаматқа қолжетімді болатын осы жүйе біртіндеп Халыққа қызмет көрсету орталықтарының орнын басады.

 

Әлеуметтік қолдау шараларын басқаратын инфрақұрылымды, яғни Бірыңғай цифрлық әлеуметтік қорғау платформасын нақты айқындап алу қажет.

 

Білім саласында бірқатар жүйелік проблемалар бар екенін Ұлттық құрылтай отырысында айттым. Олар жекеменшік білім беру ұйымдарын қолдауға да, мемлекеттің мектептер мен жоғары оқу орындарын қаржыландыру тетіктеріне де қатысты.

 

Білім саласындағы «экономизация», яғни қаржыны текке шашпай, жүйелі жұмсау үдерісін жалғастырған жөн. Бұл ретте балабақшадан бастап университеттерге дейінгі барлық деңгейде мемлекеттік қаржыландырудың тиімділігін түбегейлі арттыруға баса мән беру қажет. Жаңа деректер анықталғаннан кейін бұл маңызды міндетке айналды.

 

Маман даярлау ісі экономиканың нақты секторларында жасанды интеллекті мен жаңа технологияларды игеру қарқынына ілесе алмай отыр. Оқу бағдарламалары мен стандарттары жаңарып үлгергенше, мамандықтар өзгеріп кетіп жатыр. Демек жай ғана IT-мамандардың санын көбейту және жалпы цифрлық дағдыларды үйрету жеткіліксіз.

 

Елімізге жасанды интеллектіні кез келген салада қолдана білетін кәсіби мамандар қажет. Олар нақты жұмыс орындарындағы еңбек өнімділігін арттырады.

 

Осыған орай Үкіметке жетекші компаниялармен бірлесіп, мемлекет пен жеке серіктестік негізінде Ұлттық мамандықтар трансформациясы орталығын құруды тапсырамын. Ол орталықты мемлекеттік емес компаниялардың консорциумы басқарғаны дұрыс. Өйткені бизнес тезірек бейімделеді әрі нарық талаптарын жақсы біледі.

 

Өз кезегінде, Үкімет ережелерді айқындап, ашықтық пен сұранысты қамтамасыз етуге, тиімді шешімдерді жаппай таратуға көмектесе алады.

 

Денсаулық сақтау саласында жеке-жеке жұмыс істейтін 30-дан астам ақпараттық жүйе бар. Аталған жүйелерді бір-біріне толыққанды байланыстыруды бұған дейін қанша талап етсек те, сол күйі жасалмады. Бюджет қаржысын жымқырудың басты себептерінің бірі – осы.

 

Салалық министрлердің көз алдында бұрын-соңды болмаған ауқымдағы алаяқтық істер жасалғаны таңғалдырады. Оның үстіне бұл әлеуметтік салада орын алып жатыр. Бас прокуратура мен басқа да өкілетті органдар қылмыстың қашан жасалғанына, оны кімдердің жасырғанына қарамастан, істі егжей-тегжейлі тексеріп, ақиқатты анықтауға міндетті. Тергеу процесін өз бақылауымда ұстаймын.

 

Үкіметке 1 желтоқсанға дейін Бірыңғай мемлекеттік медициналық ақпараттық жүйе құру жұмысын аяқтауды тапсырамын. Бұл барлық үдеріске бақылау жасап, басынан аяғына дейін қадағалап отыратын жүйе болуға тиіс.

 

Міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыру жүйесінің де барынша ашық болуын қамтамасыз ету керек. Әлеуметтік медициналық сақтандыру қорында жалған құжат толтырып, деректерді бұрмалайтын қитұрқы жолдар бар екені анықталды. Мен Ұлттық құрылтайдың отырысында осы мәселеге арнайы тоқталдым.

 

Тағы да айтамын. Бас прокуратура және тиісті құқық қорғау мекемелері барлық жымқыру әрекеттеріне қатысы бар адамдарды заң тұрғысынан жауапқа тартуы қажет.

 

Білім саласында да неше түрлі алаяқтық әрекеттер бар болып шықты. Заңды бұзған азаматтарды міндетті түрде жазаға тарту керек.

 

Үкіметке жыл соңына дейін Қордың жұмысын толық цифрландыруды тапсырамын. Сонда ғана жұмыс ашық жүргізіледі, ал қаржы тиімді жұмсалады.

 

Басқа маңызды мәселе. Электр қуаты тұрақты әрі жеткілікті көлемде өндірілмесе, жасанды интеллектіні енгізу және жаппай цифрландыруды жүзеге асыру мүмкін болмайтыны анық. Бұл мәселе жөнінде мен Ұлттық құрылтай отырысында пікірімді анық айтып кеттім.

 

Еліміз электр энергиясының ішкі тапшылығын жою үшін оны жыл сайын импорттауға мәжбүр. Былтыр 3,7 миллиард киловатт-сағат энергияны сырттан алдық. Қуат көздері мен электр желілерінің әбден ескіруі де бұл саладағы ахуалды ушықтырып тұр.

 

Өткен үш жылда «Тарифті инвестицияға айырбастау» бағдарламасы аясында энергетика саласына 1 триллион теңгеден астам қаржы салынды. Бұл қаражаттың негізгі бөлігі, яғни, 900 миллиард теңгеден астам қаржы жөндеу жұмыстарына жұмсалды.

 

Жаңа қуат көздерін іске қосуға 140 миллиард теңге ғана бөлінген. Бұл ұзақ уақыт бойы тұрақты энергожүйені қамтамасыз етуге жетпейтіні анық. Электр қуаты жеткіліксіз болса, еліміз ойдағыдай дами алмайды. Осы маңызды мәселені ескермей жоспар құру – еш қисынға келмейтін шаруа.

 

Энергетика министрлігінің бұрынғы басшылары тек мұнаймен шұғылданған сияқты, электр қуаты өндірісі екінші қатарда назардан тыс қалды. Енді бұл олқылықты тез арада түзетуіміз қажет.

 

Қазіргі кезде Қазақстанда 123 миллиард киловатт-сағат электр энергиясы өндіріледі. Бұл еліміз үшін мүлдем жеткіліксіз.

 

Үкімет 2029 жылдың соңына дейін 13,3 гигаваттық жаңа қуат көздерін іске қосамыз деп жоспарлап отыр. Оның 5,9 гигаваты жаңартылатын қуат көздерінен алынбақ. Сондай-ақ Үкімет келесі жылы электр қуатына деген сұранысты толық өтеуді көздеп отыр. Тіпті, 1,3 миллиард киловатт-сағат қуатты артық өндіре аламыз деген болжам бар. Бірақ бұл мақсатқа жету үшін міндеттеменің бәрі уақтылы орындалып, жеткілікті қаражат бөлінуге тиіс.

 

Сонымен қатар бізде қуат көздерін іске қосу мерзімін қайта-қайта кейінге қалдыру әдетке айналды. Мысалы, Алматыдағы 2-ші және 3-ші жылу электр орталығын жаңғырту мерзімі бірнеше рет шегерілді. Жұмыс әлі күнге дейін жүргізіліп жатыр. Сондықтан Үкімет жоспарланған қуат көздерінің толық іске қосылуын қамтамасыз етуге тиіс. Бұдан былай соза беруге болмайды.

 

Менің ойымша, мәселе – нағыз энергетика мамандарының болмауында. Энергетика саласындағы мәселелермен «алып бара жатқан не бар дейсің?» деп, «азды-кем білімі бар, бірақ өзіне деген сенімі мол» кез келген адам айналысатын болды.

 

Мен Ұлттық құрылтай отырысында Үкіметке екі айдың ішінде «таза» көмір өндірісі бойынша Ұлттық жоба әзірлеуді тапсырдым. Осы бағытта Қытайдың тәжірибесін ерекше атап көрсетуге болады. Олар «таза көмірден» жалпы көлемі 55 гигаватт болатын 85 энергетикалық блок салу жұмысын бастап кетті. Бұл – әлем бойынша көмірден алынатын энергия көздерінің 90 пайызы деген сөз.

 

Бір сөзбен, көршілес ел шын мәнінде тиімді, яғни энергетикалық қауіпсіздік және экономикалық өсім тұрғысынан пайдалы шешім қабылдап отыр. АҚШ та көмір игеру және оны пайдалану саясатына көшетін болды.

 

Жалпы, ұлттық электр желісінің сенімді жұмыс істеуіне баса назар аудару қажет.

 

Үкіметке келесі жылдың соңына дейін Оңтүстіктегі электр желілерін дамыту жобаларын жүзеге асыру тапсырылады. Сондай-ақ Батыстағы қуат жүйесін еліміздің бірыңғай ұлттық энергия жүйесімен біріктіруге тиіс.

 

Заманауи цифрлық тәсілдерді енгізбесек, электр қуатын үнемдеу қиын, энергия жүйесінің үздіксіз жұмыс істеуі екіталай. Осы салада жасанды интеллект көмегімен онлайн-мониторинг жүргізуді жедел қолға алған жөн.

 

 

 

ТӨРТІНШІ мәселе. Біз толыққанды жаңа инвестициялық кезеңді бастауымыз керек. Бұл – стратегиялық маңызы бар міндет.

 

Жалпы, қазір елдегі инвестициялық ахуал жақсы деп айтуға болады. 2022 жылдан бері жинақталған тікелей инвестиция көлемі 84 миллиард доллардан асты. Негізгі капиталға салынған инвестиция шамамен 50 пайызға артты.

 

Бірақ былтыр елімізге тартылған тікелей инвестицияның көлемі өссе де, оның қарқыны әлі де баяу болып тұр.

 

Мемлекет жеке капитал рөлін өзіне алудан бас тартуы қажет. Жеке капитал тартуға қолайлы жағдай жасау үшін біраз еңбектену қажет. Ал қаржыны қазынадан алып, оны инвестиция деп көрсете салу әлдеқайда оңай. Ауырдың үстімен, жеңілдің астымен жүрмей, нарықтық экономика қағидаттарына бағыну қажет.

 

Бізге жаңа әрі сапалы инвестиция тартуға арналған біртұтас стратегия қажет. Бұл стратегияда, ең алдымен, жоғары технологиясы бар заманауи өндірістер ашуға басымдық берілуге тиіс. Осы тұрғыдан алғанда, жеке бизнес айрықша рөл атқарады. Кәсіпкерлер экономикамызға сапалы инвестиция салу арқылы жұмыс орындарын ашады, жұрттың табысын арттыруға үлес қосады.

 

Біз «Бәйтеректі» инвестициялық холдинг ретінде қайта құрдық. Мұндай қадамның нақты себебі болды. Холдинг нарықтық экономикаға серпін беруде, бірақ бұл қадам жеке бастамаларды шектемеуге тиіс.

 

«Самұрық-Қазына» қорына да дәл осындай талап қойылады. «Самұрық-Қазына» қоры және бірқатар ұлттық компания басшыларымен қатаң әңгіме болды. Компаниялардың құрылымын түбегейлі қайта қарап, жаңа заманға бейімдеу керек. Менің ойымша, қосшыдан басшы көп. Басшылық құрамы ел айтып жүргендей «Сол жағалаудың» адамдарына толып қалған. Олардың жұмысқа көміліп жатқан ештеңесі жоқ. Кейде не істерін білмей, әлеуметтік желілерде әркіммен пікір таластырып отырады. Бұл түбі жақсылыққа апармайды.

 

Инфляция деңгейі тұрақталып, төмендегеннен кейін нарық қағидаттарын күшейту керек болады. Даму институттары бизнеспен және қаржы секторымен тиімді қарым-қатынас орнатуы қажет. Бұл қатынас бәсекелестікке емес, өзара серіктестікке негізделуі керек.

 

Елімізде инвесторлардың қызығушылығын арттыратын салалар көп. Осы салаларды дамыту үшін мемлекет пен бизнес арасында сындарлы ынтымақтастық болуға тиіс. Әсіресе, сирек кездесетін металдар, мұнай-газ химиясы, цифрлық инфрақұрылым, жаңартылатын энергия көздері, көлік және агроөңдеу салаларына баса мән берген жөн.

 

Мысалы, қазір технологиялар қарқынды дамып жатқан кезде аса қажетті материалдарға, яғни, сирек металдарға сұраныс күрт артып келеді. Қазақстанда мұндай жобаларды жүзеге асыруға Батыс елдері және басқа да дамыған мемлекеттердің инвесторлары зор қызығушылық танытып отыр. Бұл – Қазақстанның жаһандық бәсекедегі артықшылығы. Осы артықшылықты тиімді пайдалануымыз керек, оны ел игілігіне жарату қажет.

 

Бірақ ашығын айтуымыз керек, инвесторлармен жұмыстың қазіргі тәсілдері сапалы инвестиция тартуға кедергі келтіріп отыр. Қағазбастылық әлі көп, бір міндет бірнеше органға қатар жүктелген. Мен былтырғы Жолдауымда бұл мәселеге арнайы тоқталдым. Осындай тиімсіз жұмысты доғару қажет. Мекемелер арасында біртұтас әрі өзара келісілген байланыс жүйесін қалыптастыру керек.

 

Бір сөзбен, шешім қабылдау және үйлестіру жұмысы бір жерден жүзеге асырылуға тиіс. Шешім қабылдау үдерісін созуға болмайды, оны тездету керек. Инвестициялық штаб Роман Склярдың арқасында өз жұмысын жалпы тиімді атқарып отыр.

 

Көп нәрсе бірінші басшыға байланысты. Олар инвестициялық жобалардың тиімді жүзеге асырылуын қамтамасыз етуге тиіс. Жоба іске қосылғаннан кейін де инвесторға қолдау көрсете беру керек. Жұмыс барысына үнемі мониторинг жүргізіп, әкімшілік кедергілерге жол бермеу қажет.

 

Мен инвестициялар мәселесімен айналысатын арнайы көмекшіні тағайындадым. Шетелдік немесе отандық инвесторлардың сұрақтары болса, Мұрат Нұртілеуге «Focal point» ретінде шағымдануға болады.

 

Ал халықаралық қаржы институттарымен Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің төрағасы – Президенттің кеңесшісі Әсет Ерғалиев байланыста болады.

 

Инвестициялық жобаларды жүзеге асыруға мүмкіндік беретін маңызды тәсілдің бірі – ұзақ мерзімге арналған офтейк-келісімшарттар жасау. Бірақ қазір елімізде мұндай келісімшарт жасаудың бірыңғай әрі түсінікті ережесі жоқ. Оның үстіне, мемлекеттік органдар селқостық танытуда. Соның салдарынан стратегиялық маңызы бар бірқатар инвестициялық жоба іске аспай жатыр.

 

Үкімет пен Бәсекелестікті қорғау және дамыту агенттігіне осы мәселені шешу үшін тиімді шаралар қабылдауды тапсырамын.

 

Мен Жолдауда арнайы экономикалық аймақтардың әлеуетін толық пайдалану қажеттігі туралы айттым. Қытайда және Вьетнамда мұндай аймақтар экономиканың қозғаушы күші саналады. Ал біздің елдегі арнайы экономикалық аймақтардың тиімділігі әлі күнге дейін төмен. Бұл мекемелер экономиканың құрылымын өзгертуге қауқарсыз.

 

Ширек ғасырға жуық уақыттан бері арнайы экономикалық аймақтардың ішкі жалпы өнімге қосқан үлесі 1 пайыздан сәл ғана асады. Оның 0,3 пайызы – экспортқа, 0,9 пайызы шетел инвестициясына тиесілі. Арнайы экономикалық аймақтардың қазіргі жұмыс тәсілі мүлде жарамсыз деуге болады. Олар инвестиция тартатын алаң болуға тиіс. Жаңа нормалар, құралдар, сервистік шешімдер сол жерде сынақтан өтіп, одан әрі кең таралуы қажет. Арнайы экономикалық аймақтардың қазіргі инфрақұрылымын дамытуға үш жыл ішінде бір триллион теңге займ қаражатын жұмсау ұсынылып отыр. Алдымен олардың даму моделін қайта құру керек деп санаймын. Онсыз мұндай ауқымды инвестиция жүйедегі қордаланған мәселелерді шеше алмайды.

 

Түптеп келгенде, егер нақты нәтижеге жетемін деген ниет болса, бұл мәселені Түркістан облысының бұрынғы әкімі Дархан Сатыбалды сияқты қолда бар қаржымен де шешуге болады. Астанада да жақсы тәжірибе бар.

 

Үкімет үш айдың ішінде арнайы экономикалық аймақтарды дамытудың жаңа үлгісін бекітуі керек.

 

Менің шетелге сапарларым және инвесторлармен кездесулерім барысында қол жеткізілген келісімдердің орындалуына баса мән беру қажет. Коммерциялық келісімдердің жалпы құны былтырдың өзінде шамамен 75 миллиард доллар болды. Жұмысты созбалаңға салу және қол қойылған келісімдерді орындамау деген мәселе болмауға тиіс. Бұл жұмысты орындауға Президент Әкімшілігі де жауапты.

 

Ашығын айту керек, бізде мынадай жағымсыз үрдіс пайда болды: жоғары басшылық деңгейіндегі келіссөздердің алдында өте белсенді жұмыс жүргізіледі, ал кейін тым-тырыс болып қалады.

 

Мекемелер арасындағы бітпейтін өзара келісу әрекетін доғару керек. Үкімет мейлінше дербес болуды сұрады, дербестік берілді, енді іс жүзінде соны дұрыс қолдануы керек. Қол қойылған әрбір құжат алдын ала сапалы түрде дайындалып, орындалу мерзімдері нақты айқындалуы қажет. Жұмыстың нәтижесі үшін бірінші басшыларға жеке жауапкершілік жүктеледі.

 

Мемлекет инвесторлар алдындағы міндеттемелерін толық орындауы керек. Елге сенім, іскерлік бедел осылай қалыптасады.

 

Үкімет Қазақстанның инвестициялық әлеуетін көтеруге, бәсекелік артықшылықтарын дамытуға баса мән бергені жөн.

 

Мемлекет пен жеке серіктестік – экономикаға инвестицияның келуін ынталандыратын маңызды құралдың бірі. Бұл тетікті оңтайлы пайдалана алсақ, инвестициялық тәуекелді мемлекет пен бизнес арасында тиімді бөлуге мүмкіндік туады.

 

Бірақ еліміздегі мемлекет пен жеке серіктестік әлеуеті дұрыс игерілмей отыр. Инфрақұрылымдық жобалардың көбі бұрынғыдай тікелей бюджет қаржысына тәуелді. Жеке капитал, банк секторы және халықаралық қаржы ұйымдары оған айтарлықтай атсалыспайды.

 

Бюджеттің мүмкіндігі шектеулі. Сондықтан мұндай тәсіл көптеген инвестициялық жобаларды жүзеге асыруға бөгет болып отыр. Әлбетте, кез келген қаржы құралы сияқты мемлекет пен жеке серіктестіктің де өз құны бар. Алайда, ол өзін-өзі ақтаса, Үкімет аталған механизмді белсенді қолданғаны жөн. Қажет болса, заңнамаға да тиісті өзгеріс енгізуге болады.

 

Жедел даму жолына түскен Алатау қаласы жаңа инвестициялық кезеңнің негізгі жобасы болуға тиіс. Бұл – Smart City қағидатына сәйкес барлық салаға озық инновациялар енгізу, жасанды интеллекті мен цифрлық технологияны қолдану деген сөз. Онда капитал тарту үшін теңдесі жоқ жағдай жасалып, жаңа, батыл шешімдер қабылдауға мүмкіндік беретін үздік реттеу режимін қалыптастыру қажет.

 

Осы маңызды мәселе бойынша менің тапсырмаммен Конституциялық заң әзірленіп, Парламенттің қарауына ұсынылды.

 

Маған Ұлттық банк пен Қаржылық мониторинг агенттігі бұған қарсылық танытқаны туралы баяндалды. Бұл Конституциялық заң қабылдауға мүмкіндік бермейді. Алайда менің төрағалығыммен өткен жиында мұндай пікір айтылмаған еді. Ойларыңызды сол кезде неге айтпадыңыздар? Егер сіздерде қандайда бір қауіп не қарсылық болса, маған қағаз жүзінде ұсыныс беріңіздер. Жұмысты алға ілгерілету үшін тиісті тапсырма беремін. Бірақ, менің ойымша, бұл шындыққа жанаспайтын бос әңгіме секілді. Мен жауапкершілік алудан қашпаймын, ал сіздер түрлі конференцияларда ділмәрсіп, сөз сөйлеп жүре беріңіздер. Қазір қорқыныштан қалтырап отыратын емес, нақты жұмыс істейтін заман.

 

Бұл – еліміз үшін бірегей жоба. Сондықтан Үкімет оның басы артық бюрократиясыз, кідіріссіз әрі сапалы дамуын қамтамасыз етуі керек. Шэньчжэнь секілді қалаларды баршаңыз көрдіңіздер. Мен бұл қалаға 1988 жылы алғаш рет барған болатынмын. Ол кезде балықшылардың шағын ауылы еді. Қазір онда заманауи технологияның бәрі бар, 10 миллионнан аса адам тұрып жатыр. Қытай билігі жеңілдіктер беріп, тәуекелге бел буды. Дэн Сяопин «Батыл реформа жасаңыздар» деді. Бұл сөйлем қытай тілінде төрт иероглифтен ғана құралады.

 

Жаңа инвестициялық кезеңнің тиімді жүзеге асуы көбіне қаржы секторының белсенді атсалысуына байланысты. Бүгінде еліміздің қаржы нарығындағы жиынтық активтердің 84 пайызы банк саласына тиесілі. Дегенмен бизнеске берілетін қарыз үлесі төмен деңгейде қалып, 38 пайызды құрады. Ал екінші деңгейлі банктер былтыр «шыбық басын сындырмай», еш қиналмай 3 триллион теңгеге жуық табыс тапты.

 

Банктер экономиканың негізгі қаржыландыру көзі ретінде өзінің заңды рөліне оралуы үшін жағдай жасау қажет деген сөз талай рет айтылды. Бірақ сылтау таусылмайды.

 

Нәтижесінде банк жүйесіндегі алаяқтық әрекеттерге куә болдық. Ірі, жүйе құраушы банктер мемлекет тарапынан орасан зор көмек берілгеніне қарамастан, дағдарысқа ұшырап, тура мағынасында 1 долларға сатылды. Қазір банктердің өзіне тартатын қаржы ресурстарының құны жоғары деген әңгіме айтыла бастады. Олардың экономиканы қаржыландыруына осы кедергі келтіріп отыр-мыс. Демек экономиканы қолжетімді кредитпен қамтамасыз етудің жалғыз жолы – инфляцияны тұрақтандырып, деңгейін төмендету, содан кейін нарықтық мөлшерлемені азайту.

 

Тағы да қайталап айтамын: бұл ретте Үкімет пен Ұлттық банктің жүйелі, үйлесімді әрі кәсіби тұрғыда жұмыс істегені маңызды. Халықаралық валюта қорының кеңесіне құлақ асып, түрлі терминологияны оңды-соңды қолдануға аса көп ақылдың қажеті жоқ. Аздап ойланып, тым болмаса көптеген түйткілді шешуге талаптанып көру, бұл – басқа мәселе.

 

Әлемде банктермен қатар сақтандыру және құнды қағаздар нарығы ұзақ мерзімді капиталдың көзі саналады. Отандық қаржы жүйесіндегі сақтандыру секторының үлесі мардымсыз – 5 пайыз ғана. Мұндай жағдайды місе тұтуға болмайды.

 

Әңгіме цифрлық технологияларды пайдалану арқылы сақтандыру өнімдерінің түрін көбейтіп, олардың қолжетімділігін арттыру жөнінде болып отыр.

 

Сақтандыру нарығын мемлекеттің, азаматтар мен бизнестің ықтимал тәуекелдерге ортақ жауапкершілік мәдениетін қалыптастыратын маңызды институт ретінде қарастырған жөн. Мұндай тәсілге көшу үшін дамыған елдердің үлгісіне сай міндетті сақтандыру түрлерін көбейту қажет. Банктер мен сақтандыру компаниялары ұзақ мерзімді қор жинауды күшейтсе, бұл құнды қағаздар нарығының дамуына тың серпін береді.

 

Құнды қағаздардың дамыған нарығы – макроэкономикалық тұрақтылықтың маңызды көрсеткіші. Ал оның ауқымы инвесторлардың сенім деңгейі қандай екенін білдіреді.

 

Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі мен Ұлттық банкке 1 қыркүйекке дейін сақтандыру және қор нарығын дамытудың 2030 жылға дейінгі бағдарламасын әзірлеуді тапсырамын. Оны тиімді іске асыру үшін сақтандыру және құнды қағаздар туралы жаңа заңдар қабылдау қажет деп санаймын.

 

 

 

БЕСІНШІ. Жаңа инвестициялар ең алдымен еліміздегі заманауи өнеркәсіптің негізін қалыптастыруға бағытталуы керек.

 

Бұл салада біраз жетістікке жеттік. Былтыр өңдеу өнеркәсібі тұрақты дамып, 6,4 пайызға өсті. Бірақ өңделген тауар экспорты 2,7 пайызға төмендеді. Бұған жалпы экспорттың 4,2 пайызға азайғаны да әсер етті. Өнеркәсіп саясатының басты кемшіліктері дәл осы тұста анық байқалды.

 

Бұл салада шикізат өндірушілердің үлесі әлі де басым. Бірақ бұл оларға кедергі жасауға болады деген сөз емес, керісінше, оларға көмегімізді әлдеқайда күшейтуіміз қажет. Сонымен қатар өңдеу өнеркәсібіне баса назар аудару керек.

 

Өңдеу өнеркәсібіндегі өнімнің 40 пайыздан астамы металлургияға тиесілі. Ал металлургия секторында экспортқа шығарылатын тауардың жартысынан көбі – төмен деңгейде өңделген өнімдер. Соның салдарынан, шикізатты сыртқа шығарамыз да, одан жасалған дайын өнімді басқа елдерден сатып аламыз. Парадокс. Мұндай тәжірибені доғару керек.

 

Шикізат экспорттағаннан гөрі, одан дайын өнім өндіріп, сыртқа шығару әлдеқайда пайдалы. Әрине, бұл оңай міндет емес. Бірақ үлгілі кәсіпорындар бар, мысалы, «Qarmet». Қанша қиындыққа тап болса да, ондағы өндірістік және әлеуметтік процестерде оң өзгерістер орын алып жатыр.

 

Бұл мәселеде «артық қылам деп, тыртық қылуға да» болмайды. Өңдеу саласын дамытамыз деп, шикізат өндіру ісіне зиян келтірмеу жағын ойлау керек. Үкіметтің саясаты ақылға қонымды, байыпты болуға тиіс.

 

Еліміздің импортқа тәуелділігі туралы айтқанда мұнай саласындағы күрделі ахуалға тоқталмай кетуге болмайды. Қазақстанда жылына шамамен 100 миллион тонна мұнай өндіріледі, бірақ елімізде соның тек 18 миллион тоннасы ғана қайта өңделеді. Соның салдарынан біз мұнай өндіруші ел болсақ та, жыл өткен сайын дизель отыны бойынша тапшылық пайда болып жатыр, авиациялық керосин бойынша да импортқа тәуелді болып отырмыз.

 

Сондықтан отынға деген сұраныстың жоғары екенін ескере отырып, елімізде жұмыс істеп тұрған мұнай өңдеу зауыттарын жаңғырту керек. Бұл жұмысты жедел орындау қажет. Аталған қадам бір жылда өңделетін мұнай көлемін 9 миллион тоннаға арттыруға мүмкіндік береді (18,4 миллион тоннадан 27,4 миллион тоннаға дейін). Бұл – министрліктің мәліметі.

 

Үкімет жаңа мұнай өңдеу зауытының құрылысына қатысты байыпты шешім қабылдауы қажет. Ең алдымен, мұнай өңдеу зауытына шикізат қайдан жеткізілетінін, қандай өнімді және қанша көлемде өндіретінін дұрыс есептеу керек. Бұл жобаны іске асыруға (егер жүзеге асса) жеке инвестор тарту керек болады. Бүгінде мұндай ірі жобаны тек мемлекет қаржысына салу өте тиімсіз. Жаңа мұнай өңдеу зауытының құрылысы жөнінде әлі де ойлану қажет. Меніңше, жобаның құнын мұқият есептеген абзал.

 

Қажетті жағдай болса да, осы кезге дейін елімізде мұнай-газ химиясы өз алдына жеке сала болып қалыптасқан жоқ.

 

Менің тапсырмаммен полиэтилен, бутадиен, карбамид және басқа да өнімдер шығарып, осы саланы жаңа деңгейге көтеретін бірқатар жоба іске қосылды. Үкімет бұл жобаларды уақтылы аяқтауға тиіс. Осындай мұнай-газ химиясы саласындағы ірі жобаларды іске асыру арқылы еліміздің негізгі химия өнімдеріне (полиэтилен, полипропилен) деген сұранысын өтейміз.

 

Өзімізде шығарылатын полимерді барынша өңдеу ісі жолға қойылмаған. Бұл материалдан автобөлшектер, тамшылап суаруға қажетті құралдар, медициналық жабдықтар, ыдыс-аяқ және басқа да көптеген өнім шығаруға болады. Осы орайда шағын және орта бизнеске қолдау көрсету керек. Соның ішінде лизингпен құрал-жабдық, жеңілдікпен несие беру қажет. Бұл қадам азық-түліктен өзге өнімдердің бағасын төмендетуге зор мүмкіндік береді.

 

Мұнай-газ химиясы және басқа да негізгі салалардағы өңдеу өнеркәсібін дамыту үшін ресурстар қорын толықтыру өте маңызды.

 

Қазір Үкімет тікелей мемлекеттік инвестицияға үміт артып отыр. Алдағы үш жылда бюджеттен геологиялық барлау жұмыстарына 500 миллион долларға жуық қаржы бөлу жоспарланған. Бұл өткен отыз жылда жұмсалған қаражатпен тең. Бұл, әрине, дұрыс, бірақ бәрібір жеткіліксіз.

 

Геология саласын дамытуға жеке капитал тарту Үкіметтің аса маңызды міндеті болып қала береді. Онсыз геологиялық барлау жұмыстары әрдайым қазынадан бөлінетін қаржыға тәуелді бюджеттік жоба болып қалуы мүмкін.

 

Шикізатты терең өңдеу – ауыл шаруашылығына да қатысты өте өзекті мәселе. Агроөнеркәсіп кешенін қолдау шаралары қордаланған мәселелерді шешу үшін емес, тек осы саладағы жалпы өнімді арттыру үшін қабылданып жатыр деуге болады. Соның салдарынан әлі күнге дейін азық-түлік импортына тәуелді болып отырмыз, баға да өсуде.

 

Атқарушы билік бұған тосқауыл қою үшін негізінен әкімшілік шараларға жүгінеді. Үкімет осыған дейін әлеуметтік маңызы бар азық-түлік бағасын тікелей реттеуден бас тартатыны туралы айтты. Соған қарамастан, мұндай тауарлар саны 19-дан 31-ге дейін көбейді. Үкімет бұл шешімді уақытша шара деп түсіндірді. Бірақ уақытша деп басталған шара әдеттегідей тұрақты сипатқа ие болып кетпеуі керек.

 

Ауыл шаруашылығы өнімдерінің экспортына да нарыққа қайшы шектеулер қойылған. Шешімді қабылдар алдында оның салдары қандай болатынын ешкім ойламайды. Не себепті бұлай жасалып жатқанын түсіну қиын емес. Себебі нарықты дамытқаннан гөрі оған шектеу қою – әлдеқайда оңай. Мұндай әрекетті тоқтату керек.

 

Үкімет бизнес қауымдастығымен бірлесе отырып, тамақ өнеркәсібін дамытуға қатысты жүйелі шаралар қабылдауға тиіс.

 

Елімізде мал шаруашылығын дамытуға мол мүмкіндік бар. Бұл айқын нәрсе. Бірақ біз осы әлеуетімізді дұрыс пайдаланбай отырмыз. Мал шаруашылығының даму стратегиясы да, қарқыны да мардымсыз, түсініксіз, кешенді жүйе жоқ. Бұл салада шешімін таппай тұрған мәселе көп. Өнімдердің басым бөлігі жеке қосалқы шаруашылықтарда және шаруа қожалықтарында өндіріледі. Еттің 60 пайызы, сүттің 80 пайызы – солардың еншісінде. Бұл жағдай өнімділікті арттыруға кедергі болып отыр.

 

Елімізде жем-шөп қорын даярлаудан бастап, өнімді өңдеу, жеткізу, сату үдерісі біртұтас жүйе ретінде жолға қойылмаған. Басқаша айтсақ, осының бәрін басқарудың бірыңғай жүйесі жоқ. Өкінішке қарай, 2026 жылы осындай мәселелер туралы айтуға мәжбүр болып отырмыз.

 

Биыл Мал шаруашылығын дамыту жоспары жасалды. Бұл құжат осы саладағы олқылықтарды жойып, оның дамуына жол ашуға тиіс. Енді ақыры не болатынын көреміз. Мен Жолдауымда және «Turkistan» газетіне берген сұхбатымда шағын шаруашылықтарды кооперацияға біріктіру қажеттігін айттым. Бұл жерде шетелдік тәжірибені үлгі ретінде алуға болады. Мысалы, Нидерландының жүйесін алсақ, онда шаруалар кооперациясының нақты әрі бірізді жүйесі бар. Соның арқасында олар құны 130 миллиард доллар болатын ауыл шаруашылығы өнімдерін экспорттап отыр.

 

Шаруаларды жаңа үлгідегі кооператив құруға ынталандыру керек. Ол үшін Үкімет батыл шаралар қабылдауға тиіс. 1 қыркүйекке дейін Ауыл шаруашылығы кооперациясы туралы жаңа заң дайындауы қажет.

 

Шаруаларды мемлекеттік қолдау жүйесі барынша ашық болуы керек. Қазір бұл жүйенің күмәнді, көлеңкелі тұстары көп. Үкімет жыл соңына дейін ақпараттық жүйелерді кіріктіру жұмысын аяқтауға тиіс. Бұл қадам субсидиялау үдерісін цифрландырып, шаруалардың міндеттемелерін бақылауға алуға мүмкіндік береді.

 

Мал шаруашылығын тұрақты дамыту үшін ветеринарлық қауіпсіздік жүйесі сапалы болуға тиіс. Ашығын айтқанда, Қазақстанда бұл сала кенжелеп тұр. Еліміздегі 168 зертхананың жиырма жетісі ғана халықаралық стандартқа сай келеді. Мал дәрігерлерінің жұмысы толық бақылауға алынбаған. Соңғы үш жылда малға екпе салдық деп 30 мың жалған құжат жасалды.

 

Бұл саланы біржола тәртіпке келтіру қажет. Үкімет ветеринария саласын дамытудың кешенді бағдарламасын үш айдың ішінде қабылдауға тиіс.

 

Құзырлы мекемелер биыл кейбір аймақта алдымен су тасқыны, содан соң құрғақшылық болатынын айтуда. Үкімет қазірдің өзінде нақты іс-қимыл жоспарын әзірлеп қоюы керек.

 

Тағы да айтарым, табиғи апаттарды болжау үшін цифрлық тәсілдерді пайдаланбасақ, жұмыстың бәрі босқа кетеді. Бізде қажетті технологияның бәрін пайдалануға мүмкіндік бар. Тек соның барлығы қаншалықты жауапты әрі жүйелі түрде қолданылады деген сұрақ туады. Мәселе – сонда.

 

Егіс алқаптары мен инфрақұрылымды қорғауға қажетті шаралар алдын ала қабылдануы қажет. Әр жолы мәселе пайда болған кезде ғана жанталаспай, қиындықтың алдын алған жөн. Бұрынғы қателіктерге жол бермеу керек. Көктем де келіп қалды. Үкімет әкімдіктермен бірге су тасқынына қарсы шараларды сапалы жүзеге асыруға тиіс.

 

 

 

АЛТЫНШЫ. Цифрлық технологиялар мен жасанды интеллектіні кеңінен қолдану кәсіпкерлікті қарқынды дамытуға зор мүмкіндік береді.

 

Жалпы ішкі өнімінің 40 пайызға, негізгі капиталға салынған инвестицияның 70 пайызға жуығы шағын және орта бизнес саласына тиесілі. Бұл – кейінгі жылдары жүргізілген жүйелі жұмыстың нәтижесі. Дегенмен қазір табысқа риза болып отыратын заман емес. Елімізде азаматтардың бизнеспен жаппай айналысуына мән беріліп, оған барынша жағдай жасалып жатыр. Бірақ мұндай шара бүгінгі таңда аздық етеді. Үкімет кәсіпкерлікті дамыту ісінде енді, ең алдымен, сапаға айрықша көңіл бөлуі керек.

 

Мемлекеттік көмекті бизнестің технологиялық деңгейіне және санатына қарай саралап беру қажет. Шағын бизнесті қолдау шаралары нақты әрі тиімді болуға тиіс. Кәсіпкерлерді «күнкөріс режимінен» шығып, тұрақты даму жолына түсуге ынталандыру маңызды.

 

Шикізаттық емес сектордағы даму әлеуеті жоғары орта бизнесті қолдау шаралары дайын өнім сататын нарық ауқымын кеңейтуге ықпал етуі қажет.

 

Үкімет «Атамекен» кәсіпкерлер палатасымен бірлесіп, шағын және орта бизнесті қолдау саясатын түбегейлі өзгерту туралы ұсыныс әзірлеуі керек. Ұсыныстар 1 сәуірге дейін енгізілуге тиіс.

 

Әрбір кәсіпкер смартфон арқылы тікелей қолдана алатын біртұтас цифрлық экожүйе жасалуы қажет. Қазіргі реттеу шаралары кәсіпкерлерге әкімшілік кедергі туғызады, материалдық шығын келтіреді. Осы кедергілер мен шығындарды азайту үшін кезінде шағын және орта бизнес нысандарын тексеруге мораторий жарияланды. Бірақ мораторий мерзімі аяқталған сәтте бәрі қайтадан бұрынғы қалпына түсті. Мысалы, 2020 жылы 70 мың тексеру жасалса, былтыр бұл көрсеткіш 92 мыңға дейін артқан. Тіпті, оның 85 пайызы жоспардан тыс жүргізілген. Шаш ал десе, бас алатын мұндай әрекетті доғару керек. Мұндай тексерулердің орнына медициналық қорды немесе жекеменшік мектептерді, әлеуметтік жеңілдіктер беру жүйесін тексеру керек еді.

 

Реттеушілік реформаның жаңа кезеңіндегі басты міндет – блокчейн мен жасанды интеллектіні пайдалану арқылы цифрлық модельге толық өту.

 

Бұл ретте «Реттеуші сары парақтар» (Regulatory Yellow Pages) қағидаты басшылыққа алынуға тиіс. Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі аталған жұмысты жыл соңына дейін аяқтауы қажет.

 

Енді «Экономиканы ырықтандыру шаралары туралы» Жарлықты орындау мәселесіне арнайы тоқталғым келеді. Бұл жұмыс іс жүзінде емес, қағаз жүзінде ғана орындалып жатыр деуге болады. Құзырлы органдар құжатта көрсетілген тапсырмаларға атүсті қарайды. Бизнес жүргізуге қолайлы жағдай жасауды емес, құр есеп беруді ойлайды. Соның салдарынан Жарлықта айқындалған басты міндеттер толығымен орындалған жоқ.

 

Мысал ретінде мемлекеттік активтерді жекешелендіру үдерісін алып қарайық. Үкімет жеке меншікке өтуге тиіс 473 кәсіпорынның тізімін былтыр қазан айында бекітті. Бірақ активтерді саудаға шығармақ түгілі оны сатуға дайындық шараларының өзі әлі басталған жоқ.

 

«Мемлекеттік мүлік туралы» жаңа заң да қабылданбады. «Қандай кедергі пайда болды? Мемлекеттік органдар неліктен өз активтерінен айырылғысы келмейді?» деген сұрақтар болуы мүмкін. Нақты себептер бар шығар, бірақ олар туралы бейхабармын. Шынын айтқанда, маған тиісті мағлұмат немесе ақпарат түскен жоқ.

 

Себебі бұл активтер мемлекет бюджеті есебінен қамтамасыз етіледі, яғни, оған қазынадан қомақты қаражат жұмсалып жатыр. Бұл жағдай жеке кәсіпкерліктің дамуына кедергі келтіріп, бәсекелестікті тежейтінін ұмытпауымыз қажет.

 

Үкімет Жарлықты орындауға қатысты ұстанымдарды бір айдың ішінде қайта қарауға тиіс. Басты мақсат – бизнеске шын мәнінде қолайлы жағдай жасайтын нақты шаралар қабылдау.

 

 

 

ЖЕТІНШІ. Жаңа экономикалық үлгіге көшу барысында көлік логистикасын дамытуға жете мән беру қажет. Бұл – аса маңызды стратегиялық міндет.

 

Қазақстанның Еуразия құрлығындағы бірегей орнын тиімді пайдаланбасақ, бұл халқымыз кешірмейтін стратегиялық олқылық болуы мүмкін. Сондықтан бұл міндеттің мән-мағынасы ерекше.

 

Көлік-тасымал саласы өнеркәсіп және инвестиция саясатымен бірге біртұтас жүйе ретінде қаралуы керек. Осы кезге дейін инфрақұрылымдық рөлі басым болған транзит саласы енді экономикалық сипатқа ие болады. Жаһандық бәсеке күшейіп тұрған қазіргі заманда, бұл – өте маңызды қадам.

 

Қазір еліміздегі тауардың 60 пайызы теміржолмен тасымалданады. Сондықтан теміржол желілерін барынша дамыту – айрықша маңызды міндет. Бүгінде бірқатар ірі инфрақұрылым жобасының құрылысы аяқталды. Теміржол арқылы жүк тасымалдау мүмкіндігі едәуір жақсарып, теміржолдың жалпы жағдайы тұрақталды. Десек те, еліміздің теміржол транзиті саласындағы әлеуетін толығымен пайдалануымыз қажет. Алайда бұл маңызды мәселе бойынша анық, айқын стратегия әлі жоқ сияқты. Тозығы жеткен теміржол инфрақұрылымы әлі де көп. Кейбір жерлердегі ахуал тіпті күрделі деуге болады.

 

Биыл «Мойынты – Қызылжар», «Дарбаза – Мақтаарал» бағытындағы жаңа теміржол желілерін іске қосу керек. Сондай-ақ «Алтынкөл – Жетіген» және «Бейнеу – Маңғыстау» теміржолын жаңғырту жұмыстарын аяқтау қажет. «Бақты – Аягөз» желісін уақтылы пайдалануға беру керек. Аталған мәселелер туралы жиі айтатын болдық, енді нақты нәтижеге куә болайық. Жұмыстың қарқынын бәсеңдетуге болмайды.

 

Үкімет биыл транзиттік тасымал көлемін шамамен 65 пайызға, яғни 55 миллион тоннаға дейін көбейтеміз деген ауқымды міндет қойып отыр. Ал «Қазақстан темір жолы» компаниясының басшысы өз ақпаратында бұл жоспарға күмән келтіріп отыр.

 

Мәселе – бізде емес, іргелес мемлекеттердің жоспарлары мен мүмкіндіктерінде. Бұл мәселені енді анықтау қажет. Осыған орай, «Самұрық-Қазына» қоры мен «Қазақстан темір жолы» компаниясы қажетті шараның бәрін қабылдауға тиіс. Соның ішінде цифрлық жаңғырту, яғни трансформация жұмыстарын аяқтау қажет.

 

Жүк тасымалдаушылардың бәріне ашық және бірдей қолдау көрсетілуге тиіс. Ол үшін ұлттық оператордың жүк вагондарын беру жұмысын толық цифрландырып, ретке келтіру керек.

 

Теміржол саласындағы тариф саясатын реформалау – кезек күттірмейтін міндет. 1 қыркүйекке дейін жаңа тариф саясатының тұжырымдамасына қатысты түпкілікті шешім қабылдануға тиіс. Тариф саясаты, бұл – аса маңызды тақырып, көлік стратегиямыздың өзегі саналатын мәселе.

 

Үкімет теміржолмен қатар автокөлік тасымалын дамытуға қатысты ірі жобаларды да жүзеге асыру барысын қатаң бақылауға алуы қажет. Мен «Қарағанды – Жезқазған», «Орталық – Батыс», «Ақтөбе – Ұлғайсын» бағытындағы жолдың және Қызылорда, Сарыағаш, Рудный қалаларының сыртындағы айналма жолдың құрылысы туралы айтып отырмын.

 

Автокөлік тасымалын дамыту туралы айтқанда, ең алдымен, жолдың сапасы мен қауіпсіздігіне қатысты мәселелер шешімін табуға тиіс. Жаңа жылға дейін жасанды интеллектіні пайдалана отырып автокөлік қозғалысын реттейтін цифрлық платформаны іске қосу керек.

 

Біз жүк және жолаушылар транзитін барынша тиімді ету үшін шекарадағы өткізу бекеттерін жаппай жаңғырта бастадық. Былтыр 9 бекет іске қосылды. Келесі жылдың соңына дейін тағы 33 бекет толық жаңғыртылады. Бірақ бекеттердің сапасына да қарауымыз керек.

 

Цифрлық тәсілдер және жасанды интеллектінің көмегімен кедендік рәсімдерді оңтайландыру керек. Бірақ бақылау да әлсіреп кетпеуге тиіс. Еліміздің және көрші мемлекеттердің ақпараттық жүйелерін өзара байланыстыру керек.

 

Мен Жолдауымда жүк тасымалын басқаратын «Smart Cargo» цифрлық платформасын, сондай-ақ кеден рәсімдерін жасайтын «Keden» жүйесін енгізуді тапсырдым. Қазір осы жүйелер пилоттық режимде жұмыс істеп тұр.

 

Барлық мекеменің ақпараттық жүйесін өзара кіріктіріп, бұл платформалардың толық іске қосылуын тездету керек. Осылайша, біртұтас интеллектуалды көлік экожүйесі қалыптасады.

 

Қорыта келе тағы да айтып өткім келеді: алдымызда ауқымды, маңызды міндеттер тұр. Біз әрдайым бір қадам алда жүруіміз керек. Ойланып-толғанып отыратын уақыт жоқ. Батыл, тиімді шешім қабылдап, оны жедел жүзеге асыру қажет. Шынын айтқанда, бүгінгі қаралып жатқан мәселелер – белгілі, олар Жолдауымда да, Ұлттық құрылтайда да көтерілді.

 

Үкімет мүшелері, иә, айналамызда жүрген «сарапшылар» ел экономикасының алдында тұрған түйткілдерді шешу жолын тез арада ұсынады деп күтудің қажеті жоқ деген сияқты пайымдаулар бар екенін біз жақсы білеміз.

 

Біз бәсекеге қабілетті ел болуымыз керек. Бәсекеге қабілетті болсақ, болашағымыз да жарқын болады. Негізгі басымдықтарымыз өзгермейді. Азаматтардың табысын арттырып, тұрмыс сапасын жақсарту басты міндет болып қала береді.

 

Үкімет, орталық және жергілікті атқарушы органдар өз жауапкершілігін толық сезініп жұмыс істеуге тиіс. Үкіметтің бірінші кезектегі міндеті – батыл, күмәнсіз шешімдер қабылдау үрдісін жаңғырту.

 

Ел игілігі және азаматтардың мүддесі үшін еңбек ету қажет. Әрбір тапсырма уақтылы әрі сапалы орындалуы керек. Ең бастысы, елге пайдасы тиетін нақты нәтиже болуға тиіс.

]]> Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясының жобасы жарияланды https://turantimes.kz/talday/66357-azastan-respublikasyny-zhaa-konstitucijasyny-zhobasy-zharijalandy.html https://turantimes.kz/talday/66357-azastan-respublikasyny-zhaa-konstitucijasyny-zhobasy-zharijalandy.html AmandyqAudaru Mon, 02 Feb 2026 14:04:35 +0500 Конституциялық реформалар жөніндегі комиссия Қазақстан Республикасының жаңа Ата Заңының жобасын жариялады. 

]]> Бұл құжат азаматтардан, саяси партиялардан, қоғамдық ұйымдар мен сарапшылардан түскен ұсыныстарды мұқият талдаудың, ашық қоғамдық талқылаулардың, сондай-ақ жаңа нормалар мен ережелерді жан-жақты әрі тиянақты пысықтаудың нәтижесінде пайда болды. Конституциялық реформа Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың Қазақстанда бір палаталы Парламент құру жөніндегі бастамасының негізінде туындады. Президент бұл идеяны 2025 жылғы 8 қыркүйекте өзінің халыққа арнаған жыл сайынғы Жолдауында елдің саяси жүйесін кешенді жаңғырту және жасанды интеллект дәуірінде Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық дамуына елеулі оң серпін беру мақсатында айтқан болатын.


2025 жылғы 8 қазанда Парламенттік реформаны іске асыру жөніндегі жұмыс тобын құру туралы өкімге қол қойылды. Оның құрамына белгілі құқықтанушы ғалымдар, сарапшылар, саяси партиялар мен қоғамдық ұйымдардың өкілдері кірді, деп хабарлайды Turantimes.kz тілшісі ОКҚ-не сілтеме жасап.

 

 

Алайда талқылауларға барлық белсенді азаматтар қосылып, өз пікірлері мен ұсыныстарын e-Otinish және eGov порталдары арқылы жолдай бастады. Осылайша, жаңа реформаны кеңінен әрі қарқынды талқылау шамамен алты айға созылды. Осы кезең ішінде Жұмыс тобы азаматтардан түскен екі мыңнан астам ұсынысты жан-жақты қарап, жүйелеп шықты.

 

2026 жылғы қаңтарда өткен Ұлттық құрылтайдың V отырысында Мемлекет басшысы атқарылған жұмыстың қорытындысын шығарып, алдағы өзгерістерге қатысты өз көзқарасын білдірді.

 

Қасым-Жомарт Тоқаев, сондай-ақ, парламенттік реформа аясында бастапқыда Ата Заңның шамамен 40 бабына өзгерістер енгізу көзделгенін атап өтті. Алайда жұмыс барысында өзгерістер көлемі әлдеқайда ауқымды болатыны айқындалып, олар саяси және қоғамдық өмірдің көптеген өзге де қырларын қамтитыны белгілі болды.

 

2026 жылғы 21 қаңтарда Конституциялық комиссия құрылды. Оның құрамына Ұлттық құрылтай мүшелері, белгілі құқықтанушылар, орталық мемлекеттік органдардың жауапты қызметкерлері, БАҚ басшылары, мәслихат төрағалары, аймақтық қоғамдық кеңестердің өкілдері, сондай-ақ сарапшылық және ғылыми қауымдастық өкілдерін қоса алғанда 130 адам кірді. Осылайша, Комиссия құрамында Қазақстанның барлық әлеуметтік топтары мен аймақтары толық қамтылды.

 

Комиссияға Конституциялық Соттың Төрағасы Эльвира Азимова басшылық етеді. Мемлекеттік кеңесші Ерлан Қарин және Премьер-Министрдің орынбасары – Мәдениет және ақпарат министрі Аида Балаева оның орынбасарлары болып белгіленді.

 

«Комиссияның құрылуын секторлық өзгерістерден кешенді конституциялық трансформацияға өтудің көрінісі ретінде қарастыруға болады. Оның алдында ерекше миссия тұр. Ол – Ата Заңда бір жағынан конституциялық құрылыстың негізгі принциптерін сақтау, екінші жағынан қазіргі заманғы сын-қатерлерге лайықты көзқарасты білдіру мүмкіндігін қамтамасыз ету», – деп атап өтті алғашқы отырыста Конституциялық Соттың Төрағасы Эльвира Азимова.

 

Комиссияның барлық отырыстары толықтай ашық түрде өткізіліп, тікелей эфирде көрсетілді. Оның жұмысы БАҚ-та кеңінен және егжей-тегжейлі баяндалды. Өз пікірлерін, ескертпелерін және ұсыныстарын белгілі заңгерлер, құқық қорғаушылар, қоғамдық белсенділер, депутаттар, саяси зерттеушілер және басқа да сарапшылар білдірді.

 

Жұмыс барысында Комиссия мүшелері республиканың Ата Заңының барлық негізгі түзетулерін жан-жақты қарап шықты. Бұл түзетулер Конституцияның барлық бөлімдеріне және 77 бабына қатысты, яғни жалпы мәтіннің 84%-ын қамтыды. Осылайша, Комиссия мүшелері Қазақстанның жаңа Конституциясын әзірлеу мәселесін алға тартты.

 

Қазақстан Республикасы Ата Заңының тұжырымдамалық өзгерістері мемлекеттің адамға бағдарланғанын арттыруға, Қазақстан халқына тән өзекті құндылықтар мен қағидаттарды көрсетуге, сондай-ақ республикадағы саяси институттар құрылымының тиімділігін арттыруға бағытталған.

 

Жаңа Преамбулада адам құқықтары мен бостандықтары алғаш рет мемлекеттің негізгі басымдығы ретінде жария етілді. Бірлік пен ынтымақтастық, ұлтаралық және дінаралық келісім Қазақстан мемлекеттілігінің негізі ретінде белгіленді.

 

Егемендік пен Тәуелсіздік, біртұтастық, аумақтық тұтастық өзгермейтін құндылықтар санатына жатқызылды.

 

Әділеттілік, Заң мен Тәртіп, табиғатқа ұқыпты қарау сияқты қағидаттар алғаш рет Конституция деңгейінде бекітілген.

 

Сонымен қатар, мемлекеттік биліктің бірден-бір бастауы және егемендіктің иесі Қазақстан халқы болып табылатыны бекітілген.

 

Ата Заңымыздың жаңа мәтінінің басты идеясы ретінде білім мен ғылым, мәдениет пен инновация анықталды. Бұл мемлекеттің болашағы минералды ресурстар мен табиғи байлықтармен емес, адами капиталмен және азаматтардың жетістіктерімен анықталатынын көрсететін түбегейлі маңызды бетбұрыс.

 

Тағы бір маңызды мағыналық бағыт – цифрландыру. Осыған байланысты Конституцияның жаңа мәтінінде алғаш рет азаматтардың құқықтарын цифрлық ортада қорғау туралы норма бекітілді.

 

Конституцияның жаңа мәтінінің басты ерекшелігі – адам құқықтарына бағдарлануы. Осылайша, адам құқықтары мен бостандықтары жаңа Преамбулада ғана бекітіліп қоймай, бүкіл Конституцияның ерекше басымдығы әрі мағыналық өзегі ретінде айқындалған.

 

Дін мен мемлекеттің ара-жігі нақты ажыратылып бекітіледі. Білім беру мен тәрбие жүйесінің зайырлы сипаты айқындалады.

 

Неке ер адам мен әйел адамның ерікті және тең құқықты одағы екендігі туралы ереже енгізіледі. Бұл шешім дәстүрлі құндылықтарды ең жоғары құқықтық деңгейде қорғауға және әйелдердің құқықтарын қорғауды күшейтуге бағытталған.

 

Конституция жобасының негізгі новеллаларының ішінде мыналарды атап өтуге болады:

 

145 депутаттан тұратын және жаңа, кеңейтілген өкілеттіктерге ие бір палаталы жаңа Парламент – Құрылтай құрылады. Оны құру кезінде пропорционалды сайлау жүйесі қолданылады, ал депутаттардың өкілеттік мерзімі 5 жылды құрайды.

Пропорционалды жүйе партиялардың кадрлық саясатын дамытуға, олардың институционалдық рөлін арттыруға және саяси күштердің қоғам алдындағы жауапкершілігін күшейтуге ықпал етеді.

 

Жаңа жалпыұлттық диалог платформасы – Қазақстанның Халық Кеңесі құрылады, ол Қазақстан халқы Ассамблеясы мен Ұлттық құрылтайдың стратегиялық функцияларын жалғастырады. Бұл Қазақстан халқының мүдделерін білдіретін, заң шығару бастамасы құқығына ие жоғарғы консультативтік орган болады.

 

Вице-президент институтын құру. Ол ҚР Президентінің атынан Қазақстан мен шетелдердің қоғамдық-саяси, ғылыми және мәдени-ағартушылық ұйымдарымен өзара іс-қимыл жасасуды жүзеге асырады.

 

Адвокаттық қызметке және адвокатураға арналған арнайы бап алғаш рет Конституцияда бекітіледі.

 

Зияткерлік меншік құқығын қорғау қамтамасыз етіледі.

 

Азаматтарға жаңа міндеттер жүктейтін немесе олардың жағдайын нашарлататын заңдарға, сол құқық бұзушылық үшін қайтадан жауапқа тартуға жол бермеуге тыйым салуды және кінәсіздік презумпциясы қағидаттарына, қоса алғанда, азаматтардың құқықтарына кепілдік күшейтіледі.

 

«Миранда ережесі» бекітіледі.

Сонымен қатар, Қазақстанның жаңа Конституциясының жобасында ескірген терминологиялық аппарат мәселесі кешенді түрде шешілуде.

 

Еліміздің жаңа Ата Заңының мәтіні қалыптасқан мемлекеттік құрылымды, халықаралық беделді, адами капиталды, білім, ғылым және инновацияларды дамытудағы Қазақстанның айқын басымдығын атап көрсетеді, ол сенімді түрде болашаққа көз тастайды.

 

Сонымен қатар, мемлекеттік құрылымның қалыптасуына және Қазақстанның тарихи дамуында маңызды рөл атқарған қазіргі Конституцияға құрмет көрсетіледі.

 

Жалпы, Конституцияның жаңа редакциясының алғашқы жобасында Преамбула, 11 бөлім және 95 бап бекітілу ұсынылады.

 

Ұсыныстар қабылдау e-Otinish және eGov порталдары арқылы жалғасып жатыр.

 

Жаңа Конституция бойынша нақты шешімді еліміздің азаматтары жалпыұлттық референдумда қабылдайды.

 

Конституциялық комиссияның жұмысы жалғасуда.

 

Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясының жобасы

 

https://www.gov.kz/memleket/entities/ksrk/press/news/details/1152063?lang=kk


]]> Бұл құжат азаматтардан, саяси партиялардан, қоғамдық ұйымдар мен сарапшылардан түскен ұсыныстарды мұқият талдаудың, ашық қоғамдық талқылаулардың, сондай-ақ жаңа нормалар мен ережелерді жан-жақты әрі тиянақты пысықтаудың нәтижесінде пайда болды. Конституциялық реформа Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың Қазақстанда бір палаталы Парламент құру жөніндегі бастамасының негізінде туындады. Президент бұл идеяны 2025 жылғы 8 қыркүйекте өзінің халыққа арнаған жыл сайынғы Жолдауында елдің саяси жүйесін кешенді жаңғырту және жасанды интеллект дәуірінде Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық дамуына елеулі оң серпін беру мақсатында айтқан болатын.


2025 жылғы 8 қазанда Парламенттік реформаны іске асыру жөніндегі жұмыс тобын құру туралы өкімге қол қойылды. Оның құрамына белгілі құқықтанушы ғалымдар, сарапшылар, саяси партиялар мен қоғамдық ұйымдардың өкілдері кірді, деп хабарлайды Turantimes.kz тілшісі ОКҚ-не сілтеме жасап.

 

 

Алайда талқылауларға барлық белсенді азаматтар қосылып, өз пікірлері мен ұсыныстарын e-Otinish және eGov порталдары арқылы жолдай бастады. Осылайша, жаңа реформаны кеңінен әрі қарқынды талқылау шамамен алты айға созылды. Осы кезең ішінде Жұмыс тобы азаматтардан түскен екі мыңнан астам ұсынысты жан-жақты қарап, жүйелеп шықты.

 

2026 жылғы қаңтарда өткен Ұлттық құрылтайдың V отырысында Мемлекет басшысы атқарылған жұмыстың қорытындысын шығарып, алдағы өзгерістерге қатысты өз көзқарасын білдірді.

 

Қасым-Жомарт Тоқаев, сондай-ақ, парламенттік реформа аясында бастапқыда Ата Заңның шамамен 40 бабына өзгерістер енгізу көзделгенін атап өтті. Алайда жұмыс барысында өзгерістер көлемі әлдеқайда ауқымды болатыны айқындалып, олар саяси және қоғамдық өмірдің көптеген өзге де қырларын қамтитыны белгілі болды.

 

2026 жылғы 21 қаңтарда Конституциялық комиссия құрылды. Оның құрамына Ұлттық құрылтай мүшелері, белгілі құқықтанушылар, орталық мемлекеттік органдардың жауапты қызметкерлері, БАҚ басшылары, мәслихат төрағалары, аймақтық қоғамдық кеңестердің өкілдері, сондай-ақ сарапшылық және ғылыми қауымдастық өкілдерін қоса алғанда 130 адам кірді. Осылайша, Комиссия құрамында Қазақстанның барлық әлеуметтік топтары мен аймақтары толық қамтылды.

 

Комиссияға Конституциялық Соттың Төрағасы Эльвира Азимова басшылық етеді. Мемлекеттік кеңесші Ерлан Қарин және Премьер-Министрдің орынбасары – Мәдениет және ақпарат министрі Аида Балаева оның орынбасарлары болып белгіленді.

 

«Комиссияның құрылуын секторлық өзгерістерден кешенді конституциялық трансформацияға өтудің көрінісі ретінде қарастыруға болады. Оның алдында ерекше миссия тұр. Ол – Ата Заңда бір жағынан конституциялық құрылыстың негізгі принциптерін сақтау, екінші жағынан қазіргі заманғы сын-қатерлерге лайықты көзқарасты білдіру мүмкіндігін қамтамасыз ету», – деп атап өтті алғашқы отырыста Конституциялық Соттың Төрағасы Эльвира Азимова.

 

Комиссияның барлық отырыстары толықтай ашық түрде өткізіліп, тікелей эфирде көрсетілді. Оның жұмысы БАҚ-та кеңінен және егжей-тегжейлі баяндалды. Өз пікірлерін, ескертпелерін және ұсыныстарын белгілі заңгерлер, құқық қорғаушылар, қоғамдық белсенділер, депутаттар, саяси зерттеушілер және басқа да сарапшылар білдірді.

 

Жұмыс барысында Комиссия мүшелері республиканың Ата Заңының барлық негізгі түзетулерін жан-жақты қарап шықты. Бұл түзетулер Конституцияның барлық бөлімдеріне және 77 бабына қатысты, яғни жалпы мәтіннің 84%-ын қамтыды. Осылайша, Комиссия мүшелері Қазақстанның жаңа Конституциясын әзірлеу мәселесін алға тартты.

 

Қазақстан Республикасы Ата Заңының тұжырымдамалық өзгерістері мемлекеттің адамға бағдарланғанын арттыруға, Қазақстан халқына тән өзекті құндылықтар мен қағидаттарды көрсетуге, сондай-ақ республикадағы саяси институттар құрылымының тиімділігін арттыруға бағытталған.

 

Жаңа Преамбулада адам құқықтары мен бостандықтары алғаш рет мемлекеттің негізгі басымдығы ретінде жария етілді. Бірлік пен ынтымақтастық, ұлтаралық және дінаралық келісім Қазақстан мемлекеттілігінің негізі ретінде белгіленді.

 

Егемендік пен Тәуелсіздік, біртұтастық, аумақтық тұтастық өзгермейтін құндылықтар санатына жатқызылды.

 

Әділеттілік, Заң мен Тәртіп, табиғатқа ұқыпты қарау сияқты қағидаттар алғаш рет Конституция деңгейінде бекітілген.

 

Сонымен қатар, мемлекеттік биліктің бірден-бір бастауы және егемендіктің иесі Қазақстан халқы болып табылатыны бекітілген.

 

Ата Заңымыздың жаңа мәтінінің басты идеясы ретінде білім мен ғылым, мәдениет пен инновация анықталды. Бұл мемлекеттің болашағы минералды ресурстар мен табиғи байлықтармен емес, адами капиталмен және азаматтардың жетістіктерімен анықталатынын көрсететін түбегейлі маңызды бетбұрыс.

 

Тағы бір маңызды мағыналық бағыт – цифрландыру. Осыған байланысты Конституцияның жаңа мәтінінде алғаш рет азаматтардың құқықтарын цифрлық ортада қорғау туралы норма бекітілді.

 

Конституцияның жаңа мәтінінің басты ерекшелігі – адам құқықтарына бағдарлануы. Осылайша, адам құқықтары мен бостандықтары жаңа Преамбулада ғана бекітіліп қоймай, бүкіл Конституцияның ерекше басымдығы әрі мағыналық өзегі ретінде айқындалған.

 

Дін мен мемлекеттің ара-жігі нақты ажыратылып бекітіледі. Білім беру мен тәрбие жүйесінің зайырлы сипаты айқындалады.

 

Неке ер адам мен әйел адамның ерікті және тең құқықты одағы екендігі туралы ереже енгізіледі. Бұл шешім дәстүрлі құндылықтарды ең жоғары құқықтық деңгейде қорғауға және әйелдердің құқықтарын қорғауды күшейтуге бағытталған.

 

Конституция жобасының негізгі новеллаларының ішінде мыналарды атап өтуге болады:

 

145 депутаттан тұратын және жаңа, кеңейтілген өкілеттіктерге ие бір палаталы жаңа Парламент – Құрылтай құрылады. Оны құру кезінде пропорционалды сайлау жүйесі қолданылады, ал депутаттардың өкілеттік мерзімі 5 жылды құрайды.

Пропорционалды жүйе партиялардың кадрлық саясатын дамытуға, олардың институционалдық рөлін арттыруға және саяси күштердің қоғам алдындағы жауапкершілігін күшейтуге ықпал етеді.

 

Жаңа жалпыұлттық диалог платформасы – Қазақстанның Халық Кеңесі құрылады, ол Қазақстан халқы Ассамблеясы мен Ұлттық құрылтайдың стратегиялық функцияларын жалғастырады. Бұл Қазақстан халқының мүдделерін білдіретін, заң шығару бастамасы құқығына ие жоғарғы консультативтік орган болады.

 

Вице-президент институтын құру. Ол ҚР Президентінің атынан Қазақстан мен шетелдердің қоғамдық-саяси, ғылыми және мәдени-ағартушылық ұйымдарымен өзара іс-қимыл жасасуды жүзеге асырады.

 

Адвокаттық қызметке және адвокатураға арналған арнайы бап алғаш рет Конституцияда бекітіледі.

 

Зияткерлік меншік құқығын қорғау қамтамасыз етіледі.

 

Азаматтарға жаңа міндеттер жүктейтін немесе олардың жағдайын нашарлататын заңдарға, сол құқық бұзушылық үшін қайтадан жауапқа тартуға жол бермеуге тыйым салуды және кінәсіздік презумпциясы қағидаттарына, қоса алғанда, азаматтардың құқықтарына кепілдік күшейтіледі.

 

«Миранда ережесі» бекітіледі.

Сонымен қатар, Қазақстанның жаңа Конституциясының жобасында ескірген терминологиялық аппарат мәселесі кешенді түрде шешілуде.

 

Еліміздің жаңа Ата Заңының мәтіні қалыптасқан мемлекеттік құрылымды, халықаралық беделді, адами капиталды, білім, ғылым және инновацияларды дамытудағы Қазақстанның айқын басымдығын атап көрсетеді, ол сенімді түрде болашаққа көз тастайды.

 

Сонымен қатар, мемлекеттік құрылымның қалыптасуына және Қазақстанның тарихи дамуында маңызды рөл атқарған қазіргі Конституцияға құрмет көрсетіледі.

 

Жалпы, Конституцияның жаңа редакциясының алғашқы жобасында Преамбула, 11 бөлім және 95 бап бекітілу ұсынылады.

 

Ұсыныстар қабылдау e-Otinish және eGov порталдары арқылы жалғасып жатыр.

 

Жаңа Конституция бойынша нақты шешімді еліміздің азаматтары жалпыұлттық референдумда қабылдайды.

 

Конституциялық комиссияның жұмысы жалғасуда.

 

Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясының жобасы

 

https://www.gov.kz/memleket/entities/ksrk/press/news/details/1152063?lang=kk


]]> Көзге көрінбейтін мамандық: ветеринарлық фельдшер деген кім? (+фото) https://turantimes.kz/talday/66300-kzge-krnbejtn-mamandy-veterinarly-feldsher-degen-km-foto.html https://turantimes.kz/talday/66300-kzge-krnbejtn-mamandy-veterinarly-feldsher-degen-km-foto.html AmandyqAudaru Tue, 27 Jan 2026 14:08:06 +0500 Атырау облысы полиция департаментінің кинологиялық қызмет орталығында қоғамдық қауіпсіздікті қамтамасыз ету жолында күн сайын аянбай еңбек ететін ерекше ұжым бар, деп хабарлайды Turantimes.kz тілшісі.

]]> Мұнда тек тәжірибелі кинологтар мен олардың сенімді серіктері – қызметтік иттер ғана емес, сондай-ақ осы төрт аяқты «қызметкерлердің» денсаулығы мен қызметке әрдайым дайын болуына жауапты білікті маман да қызмет етеді. Ол – ветеринарлық фельдшер Татьяна Павловна Демяшева. Аталған департаменттің баспасөз қызметінен білгеніміздей, Татьяна Павловна Ішкі істер органдарнда 2001 жылдан бері еңбек етіп келеді. Биыл ол өз кәсібіне адалдық танытқан 25 жылдық еңбек жолын атап өтпек. Волгоград ауыл шаруашылығы академиясында жоғары білім алған маман бұл салаға бірден келген жоқ. Әр түрлі қызметтерді байқап көргенімен, жүрек қалауына жақыны – жануарларға көмек көрсету екенін түсінеді.

 

«Жүрегім жануарларға көмектесуді қалады. Сол себепті осы мамандықты таңдадым», – дейді ол.

 

Алғашында жеке ветеринарлық тәжірибемен айналысып, мал дәрігері болып еңбек еткен Татьяна Павловна кейін кинологиялық қызметтің бұрынғы басшысы, бүгінде зейнеткер Серік Амангелдіұлы Айтбаевтың шақыруымен кинологиялық орталыққа жұмысқа орналасады. Осылайша оның полиция құрылымындағы ерекше әрі жауапты қызмет жолы басталады. Кинологиялық орталықта қызметтік иттерді бейресми түрде «кіші қызметкерлер» деп атайды. Бұл – жай ғана теңеу емес, олардың атқаратын міндетінің маңызын айқындайтын анықтама. Себебі қызметтік иттер полиция қызметкерлерімен қатар қоғамдық тәртіпті сақтауға, іздестіру шараларына, жоғалған адамдарды табуға және арнайы операцияларға белсенді қатысады.


 

Бүгінде орталықта штат бойынша 17 қызметтік-іздестіру иті бар. Олардың қатарында бельгиялық овчарка, неміс және шығыс еуропалық овчаркалар, лабрадор мен спаниель тұқымдары кездеседі. Әр иттің бағыты мен міндеті әртүрлі болғандықтан, күтім де жеке жоспар бойынша жүргізіледі.

 

Ветеринарлық фельдшердің күнделікті жұмысы нақты тәртіпке негізделген: иттердің жалпы жағдайын бақылау, дене қызуын өлшеу, тәбеті мен мінез-құлқына назар аудару, алдын алу шараларын жүргізу. Вакцинация, паразиттерге қарсы өңдеу, дәрумендер мен минералдық қоспалар беру, жуындыру жұмыстары толықтай бақылауда болып, тиісті құжаттарға тіркеледі.

 

«Олар сөйлемейді, бірақ бәрін сезеді. Қимылынан, көзқарасынан-ақ мазасыздықты байқаймын. Біз бір-бірімізді сөзсіз түсінеміз», – дейді Татьяна Павловна.

 

Бұл қызметте жұмыс уақыты нақты кестемен шектелмейді. Пандемия кезеңінде полиция қызметкерлері қызметтік иттерімен бірге блокбекеттерде тәулік бойы кезекшілік атқарды. Сол уақытта Татьяна Павловна барлық бекеттерді аралап, иттердің жағдайын бақылап, ауа райының қолайсыз кезінде олардың қауіпсіз әрі қолайлы ортада болуын қадағалады. Қажет болған жағдайда төсеніш пен уақытша баспана мәселесінің шешілуіне де атсалысты.


 

Маманның айтуынша, ең күрделі кезеңдердің бірі – жас иттердің орталыққа алғаш бейімделуі. Әр күшіктің мінезі әртүрлі, сондықтан оларға ортаға үйрену үшін уақыт қажет. Ал ең ауыр сәт – қызметтік иттерді зейнетке шығарып салу. Әдетте олар 7–8 жасқа келгенде есептен шығарылады. Кинологиялық қызмет әрдайым қауіппен қатар жүреді. Жарылғыш зат туралы хабарламалар, іздестіру жұмыстары, күрделі операциялар кезінде қызметтік иттер алдыңғы шепте болады.

 

«Әр кезекшілікке шыққанда, жүрегім алаңдайды», – дейді Татьяна Павловна.

 

Абырой болғанда, орталықта ауыр жағдайлар тіркелмеген. Эмоциялық жүктемені еңсеруге оған қарапайым, бірақ маңызды дүниелер көмектеседі: тыныш ұйқы, сүт қосылған шай және туған жерге деген сүйіспеншілік. Ол – Атырау өңірінің тумасы. Қызметтік иттерді әріптес санауға бола ма деген сұраққа ол еш ойланбастан: «Әрине, олар – кинологиялық орталықтың ең басты қызметкерлері», – деп жауап береді.

 

Татьяна Павловна Демяшеваның еңбек жолы – ел қауіпсіздігі жолында үнсіз қызмет ететін сенімді серіктерге деген адалдық пен жануарларға деген шынайы жанашырлықтың жарқын үлгісі. Ол үшін қызметтік иттер – жай ғана жануар емес, ортақ мақсатқа қызмет ететін нағыз әріптестер.


 

 

]]> Мұнда тек тәжірибелі кинологтар мен олардың сенімді серіктері – қызметтік иттер ғана емес, сондай-ақ осы төрт аяқты «қызметкерлердің» денсаулығы мен қызметке әрдайым дайын болуына жауапты білікті маман да қызмет етеді. Ол – ветеринарлық фельдшер Татьяна Павловна Демяшева. Аталған департаменттің баспасөз қызметінен білгеніміздей, Татьяна Павловна Ішкі істер органдарнда 2001 жылдан бері еңбек етіп келеді. Биыл ол өз кәсібіне адалдық танытқан 25 жылдық еңбек жолын атап өтпек. Волгоград ауыл шаруашылығы академиясында жоғары білім алған маман бұл салаға бірден келген жоқ. Әр түрлі қызметтерді байқап көргенімен, жүрек қалауына жақыны – жануарларға көмек көрсету екенін түсінеді.

 

«Жүрегім жануарларға көмектесуді қалады. Сол себепті осы мамандықты таңдадым», – дейді ол.

 

Алғашында жеке ветеринарлық тәжірибемен айналысып, мал дәрігері болып еңбек еткен Татьяна Павловна кейін кинологиялық қызметтің бұрынғы басшысы, бүгінде зейнеткер Серік Амангелдіұлы Айтбаевтың шақыруымен кинологиялық орталыққа жұмысқа орналасады. Осылайша оның полиция құрылымындағы ерекше әрі жауапты қызмет жолы басталады. Кинологиялық орталықта қызметтік иттерді бейресми түрде «кіші қызметкерлер» деп атайды. Бұл – жай ғана теңеу емес, олардың атқаратын міндетінің маңызын айқындайтын анықтама. Себебі қызметтік иттер полиция қызметкерлерімен қатар қоғамдық тәртіпті сақтауға, іздестіру шараларына, жоғалған адамдарды табуға және арнайы операцияларға белсенді қатысады.


 

Бүгінде орталықта штат бойынша 17 қызметтік-іздестіру иті бар. Олардың қатарында бельгиялық овчарка, неміс және шығыс еуропалық овчаркалар, лабрадор мен спаниель тұқымдары кездеседі. Әр иттің бағыты мен міндеті әртүрлі болғандықтан, күтім де жеке жоспар бойынша жүргізіледі.

 

Ветеринарлық фельдшердің күнделікті жұмысы нақты тәртіпке негізделген: иттердің жалпы жағдайын бақылау, дене қызуын өлшеу, тәбеті мен мінез-құлқына назар аудару, алдын алу шараларын жүргізу. Вакцинация, паразиттерге қарсы өңдеу, дәрумендер мен минералдық қоспалар беру, жуындыру жұмыстары толықтай бақылауда болып, тиісті құжаттарға тіркеледі.

 

«Олар сөйлемейді, бірақ бәрін сезеді. Қимылынан, көзқарасынан-ақ мазасыздықты байқаймын. Біз бір-бірімізді сөзсіз түсінеміз», – дейді Татьяна Павловна.

 

Бұл қызметте жұмыс уақыты нақты кестемен шектелмейді. Пандемия кезеңінде полиция қызметкерлері қызметтік иттерімен бірге блокбекеттерде тәулік бойы кезекшілік атқарды. Сол уақытта Татьяна Павловна барлық бекеттерді аралап, иттердің жағдайын бақылап, ауа райының қолайсыз кезінде олардың қауіпсіз әрі қолайлы ортада болуын қадағалады. Қажет болған жағдайда төсеніш пен уақытша баспана мәселесінің шешілуіне де атсалысты.


 

Маманның айтуынша, ең күрделі кезеңдердің бірі – жас иттердің орталыққа алғаш бейімделуі. Әр күшіктің мінезі әртүрлі, сондықтан оларға ортаға үйрену үшін уақыт қажет. Ал ең ауыр сәт – қызметтік иттерді зейнетке шығарып салу. Әдетте олар 7–8 жасқа келгенде есептен шығарылады. Кинологиялық қызмет әрдайым қауіппен қатар жүреді. Жарылғыш зат туралы хабарламалар, іздестіру жұмыстары, күрделі операциялар кезінде қызметтік иттер алдыңғы шепте болады.

 

«Әр кезекшілікке шыққанда, жүрегім алаңдайды», – дейді Татьяна Павловна.

 

Абырой болғанда, орталықта ауыр жағдайлар тіркелмеген. Эмоциялық жүктемені еңсеруге оған қарапайым, бірақ маңызды дүниелер көмектеседі: тыныш ұйқы, сүт қосылған шай және туған жерге деген сүйіспеншілік. Ол – Атырау өңірінің тумасы. Қызметтік иттерді әріптес санауға бола ма деген сұраққа ол еш ойланбастан: «Әрине, олар – кинологиялық орталықтың ең басты қызметкерлері», – деп жауап береді.

 

Татьяна Павловна Демяшеваның еңбек жолы – ел қауіпсіздігі жолында үнсіз қызмет ететін сенімді серіктерге деген адалдық пен жануарларға деген шынайы жанашырлықтың жарқын үлгісі. Ол үшін қызметтік иттер – жай ғана жануар емес, ортақ мақсатқа қызмет ететін нағыз әріптестер.


 

 

]]> Қазақстан электромобиль отанына айнала ма? https://turantimes.kz/talday/52053-azastandytar-jekologijaly-taza-klkke-ashan-otyrady.html https://turantimes.kz/talday/52053-azastandytar-jekologijaly-taza-klkke-ashan-otyrady.html AmandyqAudaru Mon, 19 Jan 2026 17:01:44 +0500 Қазақстанда соңғы кезде электромобильдер саны артып келеді, деп хабарлайды Turantimes.kz тілшісі.

]]> Мәселен, өткен жылдың өзінде олардың саны 13 есеге өскен екен. Бұлай жалғаса берсе, көп кешікпей біздің елімізде де заманауи көліктер құрастырылуы мүмкін ғой? Ендеше, "Қазақстан машина жасаушыларының одағы" заңды тұлғалар бірлестігінің "құлағына алтын сырға"!


Электромобильдер тақырыбын қозғамас бұрын, алдымен отандық машина жасау саласының бүгінгі тыныс-тіршілігіне тоқталып өткеніміз жөн болар...


– Бұл салада қордаланған жүйелі мәселелер әлі де өзекті күйінде қалып отыр, - дейді «Қазақстан машина жасаушыларының одағы» ЗТБ атқарушы дирекциясының директоры Талғат Базарбеков. – Ең алдымен, кадр тапшылығы, импорттық шикізатқа тәуелділік және өндірістегі роботтандыру деңгейінің төмендігі саланың бәсекеге қабілеттілігін тежейді. Сонымен қатар, ішкі нарықта импорт үлесінің жоғары болуы да айтарлықтай мәселе. Қазіргі таңда машина жасау өнімдері еліміз импортының шамамен 44 пайызын құрайды. Бұл – отандық өндірісті күшейтудің қаншалықты маңызды екенін көрсететін нақты көрсеткіш. Бұдан бөлек, сыртқы нарыққа толыққанды шығу үшін халықаралық стандарттарға сәйкестік пен сервистік инфрақұрылымды дамыту қажет.

 

Бұл ретте, мемлекеттік қолдау мен салалық үйлестірудің рөлі ерекше. Кәсіпорындардың өндірістік жүктемесі көбіне тұрақты әрі ұзақмерзімді тапсырыстарға тәуелді. Сондықтан салаға ашық, түсінікті әрі болжамды мемлекеттік саясат қажет. Әсіресе, шикізатқа қолжетімділікті арттыру, жеңілдетілген қаржыландыру тетіктерін кеңейту, цифрландыруды жеделдету және білікті кадр даярлау бағытындағы бағдарламаларды күшейту маңызды.

 

Келесі кезеңде басты басымдық – экспорттық әлеуетті арттыру және отандық кәсіпорындарды жаһандық өндірістік тізбектерге интеграциялау. Бұл бағытта «Қазақстан машина жасаушыларының одағының» негізгі міндеті – сала өкілдерінің мүддесін қорғап, тиімді диалог алаңын қалыптастыру.

 

Жалпы алғанда, спикер сөзінің жаны бар. Қазақстан машина жасаушыларының одағынан білгеніміздей, саланың дамуына қажетті негізгі алғышарттар бар. Қазақстанда жеткілікті ресурстық база, өндірістік және инженерлік құзыреттер қалыптасқан. Сондай-ақ, ірі нарықтарға географиялық тұрғыдан жақын орналасуымыз да үлкен артықшылық береді. Ендігі міндет – осы мүмкіндіктерді тиімді пайдаланып, машина жасау саласының тұрақты әрі қарқынды өсімін қамтамасыз ету.

 

Қыстың қаһарынан да қаймықпайды

 

Енді электромбильдер мәселесіне қайта оралайық. Бұл көліктер сықырлаған саршұнақ аяздан да "қорықпайды" деседі. Бірақ бұл жерде көптеген жүргізушілерді бір сұрақ мазалайды: Қазақстанның сақылдаған сары аязына бұл көліктер қалай шыдайды? Біз бұл сауалды сала мамандары мен сарапшыларға қойып көрген едік.

 

«За рулем» журналының бас редакторы Алексей Алексеев заманауи көліктердің қандай ауа райына да төтеп бере алатынын айтады.

 

«Электромобильдер кез келген климаттық жағдайға да төзімді келеді. Мен мұны ауадан алып айтып тұрғаным жоқ. Бұған көптеген зерттеулер мен сынақтар, сондай-ақ, көлік иелерінің пікірлері дәлел бола алады. Иә, елімізде қыс қатты. Бірақ, боранды күні істен шығып жатқан электрокөліктер тіркеле қоймады. Қарапайым бір мысалды келтірейін, Скандинавиялық елдердің бәрі осы электромобильдерге жаппай көшіп жатыр. Не үшін деп ойлайсыз? Ойланатын сұрақ. Сол секілді, Норвегияда да солай. Онда тұрғындар қарапайым көліктерді сатып алуға құлықсыз, одан гөрі электрокөлік сатып алғанды құп көреді. Ал, ол жақта қыс қытымыр, әрі ұзаққа созылатынын бәрі біледі. Қалай десек те, электромобильдер – болашақтың көліктері, мұны мойындамасқа болмайды» дейді сарапшы.      

 

Алексейдің айтуынша, электрокөліктердің қуат көзі жазғы мезгілде 500 шақырымға жетсе, қыста сәл азайып, бұл көрсеткіш 300-ге төмендейді. Алайда, соңғы шығып жатқан батареялардың қуаты әлдеқайда жоғары. Сондықтан бұл да қазір ешқандай қиындық тудырмайды екен.  

 

«Ғаламторды ашып қалсаңыз, электромобильдердің қысқы мезгілге қаншалықты қолайлы екенін дәлелдейтін түрлі мысалдарды таба аласыз. Айталық, елу шақты электрокөлікті Моңғолияға апарып, қыстың қаһарлы аязына қоя берген болатын. Сол кезде көліктің көп бөлігі сынақтан сүрінбей өткен. Рас, кейде көліктегі есік тұтқасы қатты салқында мұз боп қатып қалуы мүмкін. Немесе мультимедиялық бағдарламалар іске кешігіп қосылса, таң қалмаңыз. Аккумулятор да кібіртіктеп қалуы ғажап емес. Әйтсе де, мұның бәрі тек бірлі-екілі жағдай ғана. Оның бәрі қалыпқа келетін дүниелер» дейді Алексеев.

 

Бұл жерде заманауи көліктердің тағы бір артықшылығын айтпай кетуге болмас. Бұл – олардың тез қызып, жылынуы. Электромобиль бірінші секундта-ақ ішке ыстық ауа айдай бастайды. Кәдімгі көліктердегідей салонның жылынғанын күтіп отырудың қажеті жоқ.

 

«Сайып келгенде, астаналық жүргізушілер электрокөліктермен барынша дос болуы керек деп ойлаймын. Өйткені, олар өте ыңғайлы және пайдалы. Себебі, көлікті сәндік үшін айдамайды ғой, ол жай ғана қозғалыс құралы. Осыны ұмытпаған жөн. Тек ең басты мәселе – оны қуаттайтын орынның болуы. Себебі, қарапайым көлікке жанармай құю небәрі он минут қана уақыт алатын болса, электрокөліктерді қуаттау одан да ұзақ уақытқа созылады» деп түйіндеді ол.

 

Қуаттау қиынға соқпасын десек...

 

Бүгінде жай көліктерді электромобильдер алмастырып жатыр. Олардың қатары артпаса, азаяр емес. Әрине, бұл – қазіргі заман талабы. Десек те, кей мамандар бұл көліктер қатаң климаттық жағдайға қауқарсыз келетінін де айтудан кенде емес. Осы орайда, біз сол заманауи көлік иелерінің өздерін сөзге тартып көрдік.

 

Біз тілдекен су жаңа «Tesla Y» электрокөлігінің иесі Евгений Борисов бұл көліктің қуат шығыны едәуір көп екенін жасырмайды. Мәселен, минус 25 градус салқындықта көліктің қуат жұмсау шығыны үш есе көбейеді екен. Ал, 80 пайыз қуат тек екі күнге ғана жетеді. Онда да, күніне 50-60 шақырым жүргенде ғана. Ал, жазда ол көлігін бес-алты күнде бір рет қана қуаттайды екен.

 

«Жазғы мезгілде бір шақырымға 140-160 ватт қуат кетеді. Ал, қыста 350-ге дейін барады. Қоғамдық орындардағы қуаттау нысандарында 1 КВт қуат 45-90 теңге аралығында сатылады. Tesla үшін Талант кешенінің жанында тегін стансалар бар. Ал, жалпы, көлік іші жылы және қолайлы. Қыста батеряны көліктің өзі жылытады. Қосымша шығындарға келсем, 50 мың шақырым жүрген соң электромотордағы қозғалтқыштың майын ауыстыруға тура келеді. Одан басқа айтарлықтай шығындар жоқ» дейді Евгений бізбен әңгімесінде.

 

Көлік иесі, елімізде қуаттау мәселесі өкінішке орай әлі де шешіле қоймағанын айтып қынжылыс білдіреді.

 

«Электрокөліктерді қуаттайтын орындарды көбейту керек. Бұл үлкен мәселеге айналмауы тиіс. Әйтпесе, халықтың бұл көліктерге деген қызығушылығы басылып қалуы әбден мүмкін. Қуаттау нысандары жүргізушінің жұмыс орнында немесе паркингте болса, тіпті жақсы болар еді. Себебі, көлік иесі көп уақытын сол жерде өткізеді ғой. Егер аталған проблема өз шешімін тапса, тұрғындар жаппай осы көлікке көшеді деп толық сеніммен айта аламын. Өйткені, электрокөліктерге қазір тең келер басқалай бәсекелес жоқ» дейді Борисов.

 

Қуат көзі демекші, Астана мен Алматыда елуден астам электроқуат стансасы бар екен. Ал, Павлодарда былтыр бесеу, Қостанайда екеу және Ақтауда біреуі тіркелген. Тағы бірі Астана-Щучинск автожолында орналасқан. Барлығы елімізде осындай жүзден аса нысан есептеледі. Соның 102-сі «Оператор ЭЗС» компаняилар желісіне тиесілі екен. Қалғаны «eDrive.kz» (82 станса), «Qasqir.kz» (27 станса), «Kusto Group» (25 станса) еншісінде.

 

Бұдан бөлек, «ҚазАвтоЖол» мекемесі де халықаралық және республикалық маңызы бар автокөлік жолдарында электроқуат стансаларын көбейту үшін жеке инвесторларды да тартуға әрекеттеніп жатқанын айтпай кетуге болмайды. Айталық, Астана-Щучинск және Астана-Теміртау автожолдарында осындай бес станса салуды бір компания қолға алып жатыр екен. Бұл туралы Көлік министрлігі Автокөлік жолдары комитетінің баспасөз қызметі мәлім етті.

 

2023 жылы электромобильдерге арналған инфрақұрылымды жүргізу үшін арнайы жол картасы жасақталды. Сол бойынша 2029 жылға қарай барлық ірі қалалар қажетті нысандармен қамтамасыз етілетін болады. Көптеген маңызды меморуандумдарға қол да қойылған. Қалғаны енді уақыттың еншісінде.

 

Тиімді ме, тиімсіз бе?

 

Желіде электромобильдерге қатысты түрлі әңгімелер айтылып жатады. Бірі суыққа төзімсіз, тек оңтүстік өңірлердің ауа райына арналған десе, екіншісі қарапайым көліктен гөрі он есе қолайлы екенін айтуда. Ендеше, кімдікі дұрыс, кімдікі бұрыс? Біз мұны сарапшы мамандардан біліп көрдік.

 

Ұлттық санақ бюросының мәліметіне сүйенсек, былтырғы қарашадағы көрсеткіш бойынша Қазақстанда 6 мыңнан астам электромобиль тіркелген екен. Бұл оның алдындағы жылмен салыстырғанда 10,4 есеге көп. Жыл сайын мұндай көліктердің саны бірнеше мыңға артып жатыр.

 

Сонымен, электрокөліктер қаншалықты тиімді?

 

Автокөлік нарығының мониторинг және талдау агенттігінің директоры Артур Мискарянның пікірінше, бұл көліктер жазда қалай қолайлы болса, қыста да солай.

 

«Мен көптеген көлік түрін тізгіндеген жүргізушімін. Олардың арасында кореялық та, американдық та, қытайлық та, еуропалық та брендтер болды. Бірақ, бұлардың бәрін тек жылы мезгілде ғана айдаған едім. Ал, жақында Астанада бір қыс өткізіп, электромобильге отырған едім. Нәтижесінде, олардың қуат көзі анағұрлым мықты екенін байқадым. Қысқы уақытта қуат көзі әйтеуір толық бір күнге еркін жететінін аңғардым. Әрине, бұл керемет көрсеткіш емес. Бірақ, бастысы қыста бұл көлікті емін-еркін айдауға болады деген сөз» дейді ол.

 

Тағы бір атап кетер жайт, электромобильдер салқын мезгілде жылдам қызады.

 

«Жанармаймен жүретін көліктің іші толықтай жылыну үшін кемінде жарты сағат уақыт керек болады. Ал, электрокөліктің іші он минут ішінде жылынып шыға келеді. Бұл қысқы мезгілде өте ыңғайлы. Әрине, бұл қуат көзінің шығындалуына әкеліп соғуы мүмкін. Бірақ, бұл ретте, жылдан-жылға қуатты батареялардың шығып жатқанын да ұмытпау керек. Сөзімді түйіндей келе, Қазақстанда электрокөлік айдау өте қолайлы және қауіпсіз деп айта аламын. Сондықтан жүргізушілерді желідегі неше түрлі әңгімелердің бәріне сене бермеуге шақырамын» дейді Артур.

 

Сондай-ақ, мамандар қандай көлікті болмасын көлікжай ішіне қойып тұру қажеттігін алға тартады. Соңғы кезде көліктер тұрғын үйлердің алдында қаз-қатар тізіліп тұратын тенденция қалыптасқанға ұқсайды. Бұдан көліктің сапасына да зиян келеді, әрі табиғи тосын жағдайларда әбден бүлінуі де мүмкін. Сол сияқты, электрокөліктердің де көшеде тұруы дұрыс емес. Бұл өз кезегінде олардың  қуат көзінің азаюына да алып келуі мүмкін. Мұны естен шығармаған жөн. Бұл – мамандардың ескертуі.

 

Сонымен бірге, электрокөлікке отырмастан жарты сағат бұрын салон ішін жылытып алған жақсы. Оның үстіне, электромобильдерді қашықтықтан да қыздыра беруге болады. Сондықтан мұндай мүмкіндікті мүлт жібермеген абзал.  

 

Көшеде көлік көбейді...

 

Бүгінде қай қаланың көшелерінде де көлік көбейіп, кептелістер көптеп орын алуда. Соның ішіне, әлемнің түкпір-түкпірінде электр қуатымен қозғалатын көліктер қатары артуда. Ендеше, электрокөлік жүргізушілері астындағы темір тұлпарлары туралы қандай ойда екен?

 

Бізбен әңгімелескен Данияр Қуанышев жарты жылдан бері «Tesla Y long range» көлігін тізгіндеп келеді екен. Ол бұл көлікті экологиялық жағынан таза болғандығы үшін таңдағынан айтады.

 

«Жанармаймен жүретін көліктердің дәурені өтіп барады деп ойлаймын. Себебі, қара жердің астындағы «қара алтын» қоры да таусылуға таяды. Шынымен де, мұнай таусылған кезде бүкіл әлем электр қуатымен қозғалатын көліктерге көшетіні айдан анық қой. Сондықтан мен бұл үрдіске алдын ала қамдана бергенді жөн санадым. Бүгінгі заманның көліктерін алсам, олар қазір гаджетке ұқсап барады. Көлікті әдеттегідей қолмен тізгіндеу де өткеннің еншісінде қалып барады. Өйткені, көлікті қазір компьютерлік технология басқарады. Тіпті, жақын болашақта көлікті адам емес, компьютер жүргізіп жатса, еш таңқалмаймын» дейді ол.

 

Ал, қуат көзіне қатысты мәселе оның ойынша қазір орын алғанымен, көп кешікпей ертең-ақ шешімін табатын шаруа.

 

«Әлем бір орында тұрмайды, әрі қарай дами береді. Демек, көлікті қуаттау мәселесі де оңтайлы шешілетін күн алыс емес. Заманауаи көліктердің маған ұнайтын бір қасиеті – олар басқа көліктер секілді жиі бұзыла бермейді. Тіпті, мүлде істен шықпайды десем де артық айтқандық болмас. Себебі, Tesla көлігін алатын болсақ, оны оңдаудың қажеті шамалы. Ол оп-оңай бұзыла қоймайды. Оның тежегіш қызметін де магниттер атқарады. Міне, жаңа заманның жетістігі деп осыны айтыңыз!» дейді таңданысын жасыра алмаған жүргізуші.  

 

Айтпақшы, «жасыл» көлік жүргізушілерінің өз алдына бөлек бас қосатын клубы да бар екен. Онда олар бір-біріне өзара қолдау білдіріп, тәжірибе алмасып тұрады. «Енді тек мемлекет қолдау көрсетсе болғаны» дейді олар.  

 

«Жақында мен Қытайда болған едім. Онда электрокөлік иелеріне жақсы жағдай жасалған. Барлық жерде қуаттау стансалары бар. Тіпті, тез және асықпай қуаттайтын орындар да қарастырылған. Бұл жақтағы көліктердің 90 пайызы – осы элеткромобильдер. Есесіне, көшедегі көлік нөпірінен естілетін шу біраз есе азайғаны анық аңғарылады. Тұрғындардың көлік дыбысынан бастары ауырмайды. Себебі, электр қуатымен оталатын машиналар мүлде дыбыс шығармайды» дейді астаналық жүргізуші Айбек Нысанбаев.

 

P.S. Қалай болғанда да, әлем көшінен қалуға болмайды. Жаңа замандағы темір тұлпар тізгінін ұстаған жандар осыны айтады.  

]]> Мәселен, өткен жылдың өзінде олардың саны 13 есеге өскен екен. Бұлай жалғаса берсе, көп кешікпей біздің елімізде де заманауи көліктер құрастырылуы мүмкін ғой? Ендеше, "Қазақстан машина жасаушыларының одағы" заңды тұлғалар бірлестігінің "құлағына алтын сырға"!


Электромобильдер тақырыбын қозғамас бұрын, алдымен отандық машина жасау саласының бүгінгі тыныс-тіршілігіне тоқталып өткеніміз жөн болар...


– Бұл салада қордаланған жүйелі мәселелер әлі де өзекті күйінде қалып отыр, - дейді «Қазақстан машина жасаушыларының одағы» ЗТБ атқарушы дирекциясының директоры Талғат Базарбеков. – Ең алдымен, кадр тапшылығы, импорттық шикізатқа тәуелділік және өндірістегі роботтандыру деңгейінің төмендігі саланың бәсекеге қабілеттілігін тежейді. Сонымен қатар, ішкі нарықта импорт үлесінің жоғары болуы да айтарлықтай мәселе. Қазіргі таңда машина жасау өнімдері еліміз импортының шамамен 44 пайызын құрайды. Бұл – отандық өндірісті күшейтудің қаншалықты маңызды екенін көрсететін нақты көрсеткіш. Бұдан бөлек, сыртқы нарыққа толыққанды шығу үшін халықаралық стандарттарға сәйкестік пен сервистік инфрақұрылымды дамыту қажет.

 

Бұл ретте, мемлекеттік қолдау мен салалық үйлестірудің рөлі ерекше. Кәсіпорындардың өндірістік жүктемесі көбіне тұрақты әрі ұзақмерзімді тапсырыстарға тәуелді. Сондықтан салаға ашық, түсінікті әрі болжамды мемлекеттік саясат қажет. Әсіресе, шикізатқа қолжетімділікті арттыру, жеңілдетілген қаржыландыру тетіктерін кеңейту, цифрландыруды жеделдету және білікті кадр даярлау бағытындағы бағдарламаларды күшейту маңызды.

 

Келесі кезеңде басты басымдық – экспорттық әлеуетті арттыру және отандық кәсіпорындарды жаһандық өндірістік тізбектерге интеграциялау. Бұл бағытта «Қазақстан машина жасаушыларының одағының» негізгі міндеті – сала өкілдерінің мүддесін қорғап, тиімді диалог алаңын қалыптастыру.

 

Жалпы алғанда, спикер сөзінің жаны бар. Қазақстан машина жасаушыларының одағынан білгеніміздей, саланың дамуына қажетті негізгі алғышарттар бар. Қазақстанда жеткілікті ресурстық база, өндірістік және инженерлік құзыреттер қалыптасқан. Сондай-ақ, ірі нарықтарға географиялық тұрғыдан жақын орналасуымыз да үлкен артықшылық береді. Ендігі міндет – осы мүмкіндіктерді тиімді пайдаланып, машина жасау саласының тұрақты әрі қарқынды өсімін қамтамасыз ету.

 

Қыстың қаһарынан да қаймықпайды

 

Енді электромбильдер мәселесіне қайта оралайық. Бұл көліктер сықырлаған саршұнақ аяздан да "қорықпайды" деседі. Бірақ бұл жерде көптеген жүргізушілерді бір сұрақ мазалайды: Қазақстанның сақылдаған сары аязына бұл көліктер қалай шыдайды? Біз бұл сауалды сала мамандары мен сарапшыларға қойып көрген едік.

 

«За рулем» журналының бас редакторы Алексей Алексеев заманауи көліктердің қандай ауа райына да төтеп бере алатынын айтады.

 

«Электромобильдер кез келген климаттық жағдайға да төзімді келеді. Мен мұны ауадан алып айтып тұрғаным жоқ. Бұған көптеген зерттеулер мен сынақтар, сондай-ақ, көлік иелерінің пікірлері дәлел бола алады. Иә, елімізде қыс қатты. Бірақ, боранды күні істен шығып жатқан электрокөліктер тіркеле қоймады. Қарапайым бір мысалды келтірейін, Скандинавиялық елдердің бәрі осы электромобильдерге жаппай көшіп жатыр. Не үшін деп ойлайсыз? Ойланатын сұрақ. Сол секілді, Норвегияда да солай. Онда тұрғындар қарапайым көліктерді сатып алуға құлықсыз, одан гөрі электрокөлік сатып алғанды құп көреді. Ал, ол жақта қыс қытымыр, әрі ұзаққа созылатынын бәрі біледі. Қалай десек те, электромобильдер – болашақтың көліктері, мұны мойындамасқа болмайды» дейді сарапшы.      

 

Алексейдің айтуынша, электрокөліктердің қуат көзі жазғы мезгілде 500 шақырымға жетсе, қыста сәл азайып, бұл көрсеткіш 300-ге төмендейді. Алайда, соңғы шығып жатқан батареялардың қуаты әлдеқайда жоғары. Сондықтан бұл да қазір ешқандай қиындық тудырмайды екен.  

 

«Ғаламторды ашып қалсаңыз, электромобильдердің қысқы мезгілге қаншалықты қолайлы екенін дәлелдейтін түрлі мысалдарды таба аласыз. Айталық, елу шақты электрокөлікті Моңғолияға апарып, қыстың қаһарлы аязына қоя берген болатын. Сол кезде көліктің көп бөлігі сынақтан сүрінбей өткен. Рас, кейде көліктегі есік тұтқасы қатты салқында мұз боп қатып қалуы мүмкін. Немесе мультимедиялық бағдарламалар іске кешігіп қосылса, таң қалмаңыз. Аккумулятор да кібіртіктеп қалуы ғажап емес. Әйтсе де, мұның бәрі тек бірлі-екілі жағдай ғана. Оның бәрі қалыпқа келетін дүниелер» дейді Алексеев.

 

Бұл жерде заманауи көліктердің тағы бір артықшылығын айтпай кетуге болмас. Бұл – олардың тез қызып, жылынуы. Электромобиль бірінші секундта-ақ ішке ыстық ауа айдай бастайды. Кәдімгі көліктердегідей салонның жылынғанын күтіп отырудың қажеті жоқ.

 

«Сайып келгенде, астаналық жүргізушілер электрокөліктермен барынша дос болуы керек деп ойлаймын. Өйткені, олар өте ыңғайлы және пайдалы. Себебі, көлікті сәндік үшін айдамайды ғой, ол жай ғана қозғалыс құралы. Осыны ұмытпаған жөн. Тек ең басты мәселе – оны қуаттайтын орынның болуы. Себебі, қарапайым көлікке жанармай құю небәрі он минут қана уақыт алатын болса, электрокөліктерді қуаттау одан да ұзақ уақытқа созылады» деп түйіндеді ол.

 

Қуаттау қиынға соқпасын десек...

 

Бүгінде жай көліктерді электромобильдер алмастырып жатыр. Олардың қатары артпаса, азаяр емес. Әрине, бұл – қазіргі заман талабы. Десек те, кей мамандар бұл көліктер қатаң климаттық жағдайға қауқарсыз келетінін де айтудан кенде емес. Осы орайда, біз сол заманауи көлік иелерінің өздерін сөзге тартып көрдік.

 

Біз тілдекен су жаңа «Tesla Y» электрокөлігінің иесі Евгений Борисов бұл көліктің қуат шығыны едәуір көп екенін жасырмайды. Мәселен, минус 25 градус салқындықта көліктің қуат жұмсау шығыны үш есе көбейеді екен. Ал, 80 пайыз қуат тек екі күнге ғана жетеді. Онда да, күніне 50-60 шақырым жүргенде ғана. Ал, жазда ол көлігін бес-алты күнде бір рет қана қуаттайды екен.

 

«Жазғы мезгілде бір шақырымға 140-160 ватт қуат кетеді. Ал, қыста 350-ге дейін барады. Қоғамдық орындардағы қуаттау нысандарында 1 КВт қуат 45-90 теңге аралығында сатылады. Tesla үшін Талант кешенінің жанында тегін стансалар бар. Ал, жалпы, көлік іші жылы және қолайлы. Қыста батеряны көліктің өзі жылытады. Қосымша шығындарға келсем, 50 мың шақырым жүрген соң электромотордағы қозғалтқыштың майын ауыстыруға тура келеді. Одан басқа айтарлықтай шығындар жоқ» дейді Евгений бізбен әңгімесінде.

 

Көлік иесі, елімізде қуаттау мәселесі өкінішке орай әлі де шешіле қоймағанын айтып қынжылыс білдіреді.

 

«Электрокөліктерді қуаттайтын орындарды көбейту керек. Бұл үлкен мәселеге айналмауы тиіс. Әйтпесе, халықтың бұл көліктерге деген қызығушылығы басылып қалуы әбден мүмкін. Қуаттау нысандары жүргізушінің жұмыс орнында немесе паркингте болса, тіпті жақсы болар еді. Себебі, көлік иесі көп уақытын сол жерде өткізеді ғой. Егер аталған проблема өз шешімін тапса, тұрғындар жаппай осы көлікке көшеді деп толық сеніммен айта аламын. Өйткені, электрокөліктерге қазір тең келер басқалай бәсекелес жоқ» дейді Борисов.

 

Қуат көзі демекші, Астана мен Алматыда елуден астам электроқуат стансасы бар екен. Ал, Павлодарда былтыр бесеу, Қостанайда екеу және Ақтауда біреуі тіркелген. Тағы бірі Астана-Щучинск автожолында орналасқан. Барлығы елімізде осындай жүзден аса нысан есептеледі. Соның 102-сі «Оператор ЭЗС» компаняилар желісіне тиесілі екен. Қалғаны «eDrive.kz» (82 станса), «Qasqir.kz» (27 станса), «Kusto Group» (25 станса) еншісінде.

 

Бұдан бөлек, «ҚазАвтоЖол» мекемесі де халықаралық және республикалық маңызы бар автокөлік жолдарында электроқуат стансаларын көбейту үшін жеке инвесторларды да тартуға әрекеттеніп жатқанын айтпай кетуге болмайды. Айталық, Астана-Щучинск және Астана-Теміртау автожолдарында осындай бес станса салуды бір компания қолға алып жатыр екен. Бұл туралы Көлік министрлігі Автокөлік жолдары комитетінің баспасөз қызметі мәлім етті.

 

2023 жылы электромобильдерге арналған инфрақұрылымды жүргізу үшін арнайы жол картасы жасақталды. Сол бойынша 2029 жылға қарай барлық ірі қалалар қажетті нысандармен қамтамасыз етілетін болады. Көптеген маңызды меморуандумдарға қол да қойылған. Қалғаны енді уақыттың еншісінде.

 

Тиімді ме, тиімсіз бе?

 

Желіде электромобильдерге қатысты түрлі әңгімелер айтылып жатады. Бірі суыққа төзімсіз, тек оңтүстік өңірлердің ауа райына арналған десе, екіншісі қарапайым көліктен гөрі он есе қолайлы екенін айтуда. Ендеше, кімдікі дұрыс, кімдікі бұрыс? Біз мұны сарапшы мамандардан біліп көрдік.

 

Ұлттық санақ бюросының мәліметіне сүйенсек, былтырғы қарашадағы көрсеткіш бойынша Қазақстанда 6 мыңнан астам электромобиль тіркелген екен. Бұл оның алдындағы жылмен салыстырғанда 10,4 есеге көп. Жыл сайын мұндай көліктердің саны бірнеше мыңға артып жатыр.

 

Сонымен, электрокөліктер қаншалықты тиімді?

 

Автокөлік нарығының мониторинг және талдау агенттігінің директоры Артур Мискарянның пікірінше, бұл көліктер жазда қалай қолайлы болса, қыста да солай.

 

«Мен көптеген көлік түрін тізгіндеген жүргізушімін. Олардың арасында кореялық та, американдық та, қытайлық та, еуропалық та брендтер болды. Бірақ, бұлардың бәрін тек жылы мезгілде ғана айдаған едім. Ал, жақында Астанада бір қыс өткізіп, электромобильге отырған едім. Нәтижесінде, олардың қуат көзі анағұрлым мықты екенін байқадым. Қысқы уақытта қуат көзі әйтеуір толық бір күнге еркін жететінін аңғардым. Әрине, бұл керемет көрсеткіш емес. Бірақ, бастысы қыста бұл көлікті емін-еркін айдауға болады деген сөз» дейді ол.

 

Тағы бір атап кетер жайт, электромобильдер салқын мезгілде жылдам қызады.

 

«Жанармаймен жүретін көліктің іші толықтай жылыну үшін кемінде жарты сағат уақыт керек болады. Ал, электрокөліктің іші он минут ішінде жылынып шыға келеді. Бұл қысқы мезгілде өте ыңғайлы. Әрине, бұл қуат көзінің шығындалуына әкеліп соғуы мүмкін. Бірақ, бұл ретте, жылдан-жылға қуатты батареялардың шығып жатқанын да ұмытпау керек. Сөзімді түйіндей келе, Қазақстанда электрокөлік айдау өте қолайлы және қауіпсіз деп айта аламын. Сондықтан жүргізушілерді желідегі неше түрлі әңгімелердің бәріне сене бермеуге шақырамын» дейді Артур.

 

Сондай-ақ, мамандар қандай көлікті болмасын көлікжай ішіне қойып тұру қажеттігін алға тартады. Соңғы кезде көліктер тұрғын үйлердің алдында қаз-қатар тізіліп тұратын тенденция қалыптасқанға ұқсайды. Бұдан көліктің сапасына да зиян келеді, әрі табиғи тосын жағдайларда әбден бүлінуі де мүмкін. Сол сияқты, электрокөліктердің де көшеде тұруы дұрыс емес. Бұл өз кезегінде олардың  қуат көзінің азаюына да алып келуі мүмкін. Мұны естен шығармаған жөн. Бұл – мамандардың ескертуі.

 

Сонымен бірге, электрокөлікке отырмастан жарты сағат бұрын салон ішін жылытып алған жақсы. Оның үстіне, электромобильдерді қашықтықтан да қыздыра беруге болады. Сондықтан мұндай мүмкіндікті мүлт жібермеген абзал.  

 

Көшеде көлік көбейді...

 

Бүгінде қай қаланың көшелерінде де көлік көбейіп, кептелістер көптеп орын алуда. Соның ішіне, әлемнің түкпір-түкпірінде электр қуатымен қозғалатын көліктер қатары артуда. Ендеше, электрокөлік жүргізушілері астындағы темір тұлпарлары туралы қандай ойда екен?

 

Бізбен әңгімелескен Данияр Қуанышев жарты жылдан бері «Tesla Y long range» көлігін тізгіндеп келеді екен. Ол бұл көлікті экологиялық жағынан таза болғандығы үшін таңдағынан айтады.

 

«Жанармаймен жүретін көліктердің дәурені өтіп барады деп ойлаймын. Себебі, қара жердің астындағы «қара алтын» қоры да таусылуға таяды. Шынымен де, мұнай таусылған кезде бүкіл әлем электр қуатымен қозғалатын көліктерге көшетіні айдан анық қой. Сондықтан мен бұл үрдіске алдын ала қамдана бергенді жөн санадым. Бүгінгі заманның көліктерін алсам, олар қазір гаджетке ұқсап барады. Көлікті әдеттегідей қолмен тізгіндеу де өткеннің еншісінде қалып барады. Өйткені, көлікті қазір компьютерлік технология басқарады. Тіпті, жақын болашақта көлікті адам емес, компьютер жүргізіп жатса, еш таңқалмаймын» дейді ол.

 

Ал, қуат көзіне қатысты мәселе оның ойынша қазір орын алғанымен, көп кешікпей ертең-ақ шешімін табатын шаруа.

 

«Әлем бір орында тұрмайды, әрі қарай дами береді. Демек, көлікті қуаттау мәселесі де оңтайлы шешілетін күн алыс емес. Заманауаи көліктердің маған ұнайтын бір қасиеті – олар басқа көліктер секілді жиі бұзыла бермейді. Тіпті, мүлде істен шықпайды десем де артық айтқандық болмас. Себебі, Tesla көлігін алатын болсақ, оны оңдаудың қажеті шамалы. Ол оп-оңай бұзыла қоймайды. Оның тежегіш қызметін де магниттер атқарады. Міне, жаңа заманның жетістігі деп осыны айтыңыз!» дейді таңданысын жасыра алмаған жүргізуші.  

 

Айтпақшы, «жасыл» көлік жүргізушілерінің өз алдына бөлек бас қосатын клубы да бар екен. Онда олар бір-біріне өзара қолдау білдіріп, тәжірибе алмасып тұрады. «Енді тек мемлекет қолдау көрсетсе болғаны» дейді олар.  

 

«Жақында мен Қытайда болған едім. Онда электрокөлік иелеріне жақсы жағдай жасалған. Барлық жерде қуаттау стансалары бар. Тіпті, тез және асықпай қуаттайтын орындар да қарастырылған. Бұл жақтағы көліктердің 90 пайызы – осы элеткромобильдер. Есесіне, көшедегі көлік нөпірінен естілетін шу біраз есе азайғаны анық аңғарылады. Тұрғындардың көлік дыбысынан бастары ауырмайды. Себебі, электр қуатымен оталатын машиналар мүлде дыбыс шығармайды» дейді астаналық жүргізуші Айбек Нысанбаев.

 

P.S. Қалай болғанда да, әлем көшінен қалуға болмайды. Жаңа замандағы темір тұлпар тізгінін ұстаған жандар осыны айтады.  

]]> Министрлік есірткіге қарсы күресті ашық көрсетті (+фото) https://turantimes.kz/talday/66089-ministrlk-esrtkge-arsy-krest-ashy-krsett-foto.html https://turantimes.kz/talday/66089-ministrlk-esrtkge-arsy-krest-ashy-krsett-foto.html AmandyqAudaru Wed, 14 Jan 2026 14:10:01 +0500 2025 жылы Қазақстанда заңсыз айналымнан шамамен 49 тонна түрлі есірткі заттары тәркіленді. Бұл туралы ҚР Ішкі істер министрлігінің өкілдері Орталық коммуникациялар қызметінде өткен дөңгелек үстел барысында мәлімдеді. Turan Times тілшісі іс-шараға қатысып, бүгінгі таңда есірткі қылмысына қарсы қолданылып жатқан заманауи тәсілдерді — дрондар мен арнайы жабдықтан бастап, тыйым салынған заттарды жарнамалаудың көшедегі үлгілеріне дейін көріп қайтты.

]]> Қазақстанда есірткі қылмысына қарсы күрес күн санап күшейіп, жүйелі сипат алып келеді. Бұл ретте басты назар тек қамауға алу шараларына емес, алдын алуға да аударылып отыр. Бұл туралы ҚР ІІМ-нің Есірткі қылмысына қарсы іс-қимыл комитетінің төрағасы Данияр Мейірхан мәлімдеді.

 

Оның айтуынша, 2025 жылы құқық қорғау органдары шамамен 4 мың есірткі қылмысының жолын кескен, оның 2,7 мыңы есірткі өткізумен байланысты. Заңсыз айналымнан 49 тоннаға жуық есірткі, соның ішінде 1,5 тоннаға тарта синтетикалық заттар тәркіленді. Бұл — тұтынушыларға жетпеген миллиондаған доза деген сөз.

 

Сондай-ақ бір жыл ішінде 128 есірткі зертханасы жойылған, оның 28-і синтетикалық есірткі өндірумен айналысқан.

 

Журналистерге не көрсетілді?

 

Ресми деректерден бөлек, дөңгелек үстелге қатысушыларға есірткі бизнесіне қарсы күрестің практикалық қыры да таныстырылды. ОКҚ залында бүгінде есірткі тасымалдаушыларын анықтауда кеңінен қолданылып жүрген дрондар қойылды. Қызметкерлер басқару пульттері мен мониторларды көрсетіп, мұндай ұшу аппараттарының сағатына 65 шақырымға дейін жылдамдықпен қозғалып, жер бедерін жоғары дәлдікпен түсіре алатынын айтты.

 


Сонымен қатар қатысушыларға есірткі зертханаларын жою және заңсыз айналымға қатысы бар тұлғаларды ұстау сәттері бейнеленген қысқа бейнеролик көрсетілді.



 

 

Жекелеген стендте есірткі зертханасының макеті ұсынылып, тыйым салынған заттарды дайындау кезінде қолданылатын жабдықтар мен сыйымдылықтар көрнекі түрде көрсетілді.


 

Оның жанында «закладкалардың» қандай болатыны, сондай-ақ есірткі, соның ішінде каннабис тұтынуға арналған құралдар — қағазға оралған шылымдар, түтікшелер және жедел іс-шаралар барысында тәркіленетін өзге де бұйымдар қойылды.


 

Журналистерге көшеде жиі кездесетін түрінде жасалған мефедрон, героин және басқа да есірткі заттарының шынайы макеттері де таныстырылды.


 

Ұтыс ойындары кейпіндегі жарнама

 

Есірткі тарату мен оған тарту схемаларына да ерекше назар аударылды. ІІМ қызметкерлері алғаш қарағанда күдік тудырмайтын парақшалар, граффити, мөрлер, штамптар және билборд макеттерін көрсетті. Кейбір жағдайда олар ұтыс ойындары немесе зиянсыз интернет-акциялар ретінде бүркемеленген QR-кодтар болған. Мұндай сілтемелер арқылы өткен адам іс жүзінде синтетикалық есірткі сатумен байланысты арналар мен сайттарға тап болады.


 

Ведомство өкілдерінің айтуынша, мұндай жасырын жарнама тәсілдері бүгінде цифрлық кеңістіктегі негізгі проблемалардың бірі саналады.

 

Форма, арнайы жасақ және қызметтік иттер


 

Іс-шара аясында Астана қалалық полиция департаментінің Есірткі қылмысына қарсы күрес басқармасы қызметкерлерінің арнайы киім-кешегі мен жарақтары таныстырылды. Олардың қатарында арнайы жасақ жауынгерлерінің сауыт кеудешелері, дулығалары және тактикалық қорғаныс элементтері бар. Сонымен бірге есірткіні анықтауға тартылатын қызметтік иттер мен олардың жабдықтары да көрсетілді.



 

Ата-аналар қауіпті қалай аңғара алады?

 

Көрме аяқталған соң Turan Times тілшісі қалалық психикалық денсаулық орталығының қабылдау бөлімінің меңгерушісі Данияр Айтқожинмен тілдесті. Ол ата-аналар назар аударуы тиіс негізгі белгілерге тоқталды.

 

Маманның айтуынша, алдымен клиникалық көрініске — мінез-құлықтағы, мимикадағы, бағдарланудағы өзгерістерге, сөйлеу, ұйқы және эмоциялық күйдің бұзылуына мән беріледі. Кей жағдайларда өзіне тән иіс те белгі болуы мүмкін.

 

«Синтетикалық есірткілерге, соның ішінде мефедронға келсек, көз қарашығының тарылуы, ұйқының бұзылуы, бағдардан жаңылу, масаң күй белгілері байқалады. Адам есірткіні үйде қолданбаса да, оның салдары міндетті түрде сыртқы күйінен көрінеді» деді ол.

 

Нақты анықтау үшін экспресс-тестілер мен зертханалық талдаулар, соның ішінде психобелсенді заттардың кең спектрін анықтауға мүмкіндік беретін газды хроматография қолданылады. Анықталу мерзімі ағзаның ерекшелігі мен тұтыну жиілігіне байланысты.

 

Дәрігер қазіргі синтетикалық есірткілердің тәуелділікті өте тез қалыптастыратынын, кейде алғашқы немесе екінші қолданудан кейін-ақ пайда болатынын атап өтті. Емдеу детоксикациялық терапияны, психотерапияны және кемінде 45 күнге созылатын оңалтуды қамтиды.

 

«Синтетикалық есірткілер өте улы. Әсіресе жүйке жүйесі, ми мен бауыр қатты зардап шегеді» деп түйіндеді маман.

 

Жаңа жоспарлар мен заңнамадағы өзгерістер

 

ІІМ мәліметінше, Қазақстанда 2026–2028 жылдарға арналған нашақорлық пен наркобизнеске қарсы күрестің кешенді жоспары қарсы іс-қимылдың толық циклін қамтиды. Атап айтқанда, алдын алу, ерте анықтау, цифрландыру және халықаралық ынтымақтастық бағыттары қарастырылған.

 

Салалық ведомстволар өкілдерінің айтуынша, медициналық жоғары оқу орындарында тәуелділікті зерттеуге арналған пәндерді енгізу, сондай-ақ бұрын есірткі тасымалдаумен айналысқан адамдарды волонтерлік қызметке тарту арқылы профилактикалық жұмысты жалғастыру жоспарланып отыр.

 

Сонымен қатар ІІМ 6 наурызда қабылданған, есірткі өндірісіне қатысты жауапкершілікті нақты ажырататын заңды еске салды. Аталған құжат қызметтік жағдайды пайдаланып жасалған қылмыстар үшін жазаны қатаңдатып, ал алғаш рет есірткі құқықбұзушылығын жасаған тұлғаларға қатысты жауапкершілікті жеңілдетеді.

 

Ведомство өкілдері азаматтарды есірткі «закладкаларын» анықтаған жағдайда дереу полицияға хабарлауға шақырды. Бұл құқықбұзушылыққа жедел әрекет етіп, оны дер кезінде тіркеуге мүмкіндік береді.

]]> Қазақстанда есірткі қылмысына қарсы күрес күн санап күшейіп, жүйелі сипат алып келеді. Бұл ретте басты назар тек қамауға алу шараларына емес, алдын алуға да аударылып отыр. Бұл туралы ҚР ІІМ-нің Есірткі қылмысына қарсы іс-қимыл комитетінің төрағасы Данияр Мейірхан мәлімдеді.

 

Оның айтуынша, 2025 жылы құқық қорғау органдары шамамен 4 мың есірткі қылмысының жолын кескен, оның 2,7 мыңы есірткі өткізумен байланысты. Заңсыз айналымнан 49 тоннаға жуық есірткі, соның ішінде 1,5 тоннаға тарта синтетикалық заттар тәркіленді. Бұл — тұтынушыларға жетпеген миллиондаған доза деген сөз.

 

Сондай-ақ бір жыл ішінде 128 есірткі зертханасы жойылған, оның 28-і синтетикалық есірткі өндірумен айналысқан.

 

Журналистерге не көрсетілді?

 

Ресми деректерден бөлек, дөңгелек үстелге қатысушыларға есірткі бизнесіне қарсы күрестің практикалық қыры да таныстырылды. ОКҚ залында бүгінде есірткі тасымалдаушыларын анықтауда кеңінен қолданылып жүрген дрондар қойылды. Қызметкерлер басқару пульттері мен мониторларды көрсетіп, мұндай ұшу аппараттарының сағатына 65 шақырымға дейін жылдамдықпен қозғалып, жер бедерін жоғары дәлдікпен түсіре алатынын айтты.

 


Сонымен қатар қатысушыларға есірткі зертханаларын жою және заңсыз айналымға қатысы бар тұлғаларды ұстау сәттері бейнеленген қысқа бейнеролик көрсетілді.



 

 

Жекелеген стендте есірткі зертханасының макеті ұсынылып, тыйым салынған заттарды дайындау кезінде қолданылатын жабдықтар мен сыйымдылықтар көрнекі түрде көрсетілді.


 

Оның жанында «закладкалардың» қандай болатыны, сондай-ақ есірткі, соның ішінде каннабис тұтынуға арналған құралдар — қағазға оралған шылымдар, түтікшелер және жедел іс-шаралар барысында тәркіленетін өзге де бұйымдар қойылды.


 

Журналистерге көшеде жиі кездесетін түрінде жасалған мефедрон, героин және басқа да есірткі заттарының шынайы макеттері де таныстырылды.


 

Ұтыс ойындары кейпіндегі жарнама

 

Есірткі тарату мен оған тарту схемаларына да ерекше назар аударылды. ІІМ қызметкерлері алғаш қарағанда күдік тудырмайтын парақшалар, граффити, мөрлер, штамптар және билборд макеттерін көрсетті. Кейбір жағдайда олар ұтыс ойындары немесе зиянсыз интернет-акциялар ретінде бүркемеленген QR-кодтар болған. Мұндай сілтемелер арқылы өткен адам іс жүзінде синтетикалық есірткі сатумен байланысты арналар мен сайттарға тап болады.


 

Ведомство өкілдерінің айтуынша, мұндай жасырын жарнама тәсілдері бүгінде цифрлық кеңістіктегі негізгі проблемалардың бірі саналады.

 

Форма, арнайы жасақ және қызметтік иттер


 

Іс-шара аясында Астана қалалық полиция департаментінің Есірткі қылмысына қарсы күрес басқармасы қызметкерлерінің арнайы киім-кешегі мен жарақтары таныстырылды. Олардың қатарында арнайы жасақ жауынгерлерінің сауыт кеудешелері, дулығалары және тактикалық қорғаныс элементтері бар. Сонымен бірге есірткіні анықтауға тартылатын қызметтік иттер мен олардың жабдықтары да көрсетілді.



 

Ата-аналар қауіпті қалай аңғара алады?

 

Көрме аяқталған соң Turan Times тілшісі қалалық психикалық денсаулық орталығының қабылдау бөлімінің меңгерушісі Данияр Айтқожинмен тілдесті. Ол ата-аналар назар аударуы тиіс негізгі белгілерге тоқталды.

 

Маманның айтуынша, алдымен клиникалық көрініске — мінез-құлықтағы, мимикадағы, бағдарланудағы өзгерістерге, сөйлеу, ұйқы және эмоциялық күйдің бұзылуына мән беріледі. Кей жағдайларда өзіне тән иіс те белгі болуы мүмкін.

 

«Синтетикалық есірткілерге, соның ішінде мефедронға келсек, көз қарашығының тарылуы, ұйқының бұзылуы, бағдардан жаңылу, масаң күй белгілері байқалады. Адам есірткіні үйде қолданбаса да, оның салдары міндетті түрде сыртқы күйінен көрінеді» деді ол.

 

Нақты анықтау үшін экспресс-тестілер мен зертханалық талдаулар, соның ішінде психобелсенді заттардың кең спектрін анықтауға мүмкіндік беретін газды хроматография қолданылады. Анықталу мерзімі ағзаның ерекшелігі мен тұтыну жиілігіне байланысты.

 

Дәрігер қазіргі синтетикалық есірткілердің тәуелділікті өте тез қалыптастыратынын, кейде алғашқы немесе екінші қолданудан кейін-ақ пайда болатынын атап өтті. Емдеу детоксикациялық терапияны, психотерапияны және кемінде 45 күнге созылатын оңалтуды қамтиды.

 

«Синтетикалық есірткілер өте улы. Әсіресе жүйке жүйесі, ми мен бауыр қатты зардап шегеді» деп түйіндеді маман.

 

Жаңа жоспарлар мен заңнамадағы өзгерістер

 

ІІМ мәліметінше, Қазақстанда 2026–2028 жылдарға арналған нашақорлық пен наркобизнеске қарсы күрестің кешенді жоспары қарсы іс-қимылдың толық циклін қамтиды. Атап айтқанда, алдын алу, ерте анықтау, цифрландыру және халықаралық ынтымақтастық бағыттары қарастырылған.

 

Салалық ведомстволар өкілдерінің айтуынша, медициналық жоғары оқу орындарында тәуелділікті зерттеуге арналған пәндерді енгізу, сондай-ақ бұрын есірткі тасымалдаумен айналысқан адамдарды волонтерлік қызметке тарту арқылы профилактикалық жұмысты жалғастыру жоспарланып отыр.

 

Сонымен қатар ІІМ 6 наурызда қабылданған, есірткі өндірісіне қатысты жауапкершілікті нақты ажырататын заңды еске салды. Аталған құжат қызметтік жағдайды пайдаланып жасалған қылмыстар үшін жазаны қатаңдатып, ал алғаш рет есірткі құқықбұзушылығын жасаған тұлғаларға қатысты жауапкершілікті жеңілдетеді.

 

Ведомство өкілдері азаматтарды есірткі «закладкаларын» анықтаған жағдайда дереу полицияға хабарлауға шақырды. Бұл құқықбұзушылыққа жедел әрекет етіп, оны дер кезінде тіркеуге мүмкіндік береді.

]]> МӘМС мәртебесі қалай өзгереді және жарнаны кім төлейді? https://turantimes.kz/talday/66088-mms-mrtebes-alaj-zgered-zhne-zharnany-km-tlejd.html https://turantimes.kz/talday/66088-mms-mrtebes-alaj-zgered-zhne-zharnany-km-tlejd.html AmandyqAudaru Wed, 14 Jan 2026 12:34:34 +0500 Міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыру (МӘМС) жүйесі азаматтар арасында, әсіресе адам ауруға шалдығып, демалысқа шыққанда немесе жұмыстан айырылған кезде уақытша табыссыз қалатын жағдайларда, әлі де көп сұрақ тудырып келеді. Осы даулы тұстарды нақтылау үшін Turan Times редакциясы Әлеуметтік медициналық сақтандыру қорының түсіндірмесіне жүгінді.

]]> Егер қызметкер жұмыс орнын сақтай отырып, ұзақ мерзімді еңбекке жарамсыздық парағын ашса, оның МӘМС жүйесіндегі сақтандырылған мәртебесі соңғы жарна төленген күннен бастап тек үш ай бойы сақталады. Осы мерзім өткен соң медициналық көмекті МӘМС аясында алу құқығы жарнаны өз бетінше төлеуге тікелей байланысты болады.

 

Аурухана парағы бойынша төлемдер жалақыға жатпайды, олар әлеуметтік жәрдемақы ретінде қарастырылады. Сондықтан бұл кезең үшін жұмыс беруші МӘМС-ке аударымдар жасамайды. МӘМС жүйесіндегі мәртебесін жоғалтпау үшін қызметкер жарнаны өзі төлеуге міндетті. 2026 жылы оның мөлшері айына 4250 теңгені құрайды. Табыс болмау себептеріне қарамастан, өткізіп алған кезең үшін жарна төлеу міндеті сақталады.

 

Ұзақ мерзімді ақылы еңбек демалысы кезінде МӘМС мәртебесі жоғалмайды, тіпті демалыс ақшасы нақты түрде алдыңғы айда төленсе де. Заңнамада демалыс кезеңіне арналған аударымдарды тиісті айларға бөлу тетігі қарастырылған, сондықтан жүйеде үзіліс болмайды. Егер жұмыс беруші төлемдерді уақтылы рәсімдемесе, кінәлі тарап – жұмыс беруші, алайда салдарын қызметкер көреді.

 

Денсаулығының нашарлауына немесе өндірістік жарақат салдарынан еңбек қызметін тоқтатуға мәжбүр болған зиянды өндіріс жұмысшылары үшін МӘМС жүйесінде автоматты жеңілдіктер қарастырылмаған. Егер адам жұмыстан босатылып, жұмыс істемесе және жеңілдік санатына жатпаса (мысалы, ресми тіркелген жұмыссыз немесе мүгедектігі бар тұлға болмаса), ол МӘМС жарналарын өз бетінше төлеуі тиіс.

 

МӘМС аясында медициналық көмек алу құқығы 12 ай бойы үздіксіз жарна төленген жағдайда беріледі. Бұл ретте алдағы кезең үшін аванстық төлем жасауға немесе қарызды (бір жылдан аспайтын мерзім үшін) өтеуге рұқсат етіледі.

 

Формалды түрде уақтылы аударымдар жасауға жауапты – жұмыс беруші: ол қызметкер табысынан 3% аударым жасап, 2% жарнаны ұстап қалуға міндетті. Бұл талаптардың орындалуын мемлекеттік кірістер органдары бақылайды. Алайда іс жүзінде мәртебеден айырылып, медициналық көмекке қолжетімділіктің шектелуімен алғаш бетпе-бет келетін – қызметкердің өзі.

 

Табысы уақытша болмаған азаматтар соңғы жарна төленген күннен бастап үш ай бойы сақтандырылған мәртебесін сақтайды. Одан кейін тек жарнаны өздігінен төлеген жағдайда ғана жүйеде қала алады. Сонымен қатар жүйеге толыққанды қатысу үшін бұрынғыша 12 айлық үздіксіз төлем талап етіледі.

 

2026 жылғы 1 қаңтардан бастап қолданысқа енгізілетін өзгерістер қолданыстағы тетікті ішінара жұмсартуды көздейді. Атап айтқанда, үш айдан астам табысы жоқ әлеуметтік осал азаматтар үшін МӘМС жарналарын мемлекет төлей бастайды. Ал бес жыл бойы үздіксіз жарна төлеген тұлғалар уақытша төлем жасалмаған жағдайда да алты айға дейін медициналық көмек алу құқығын сақтай алады. Сонымен бірге болашақта жаңа жұмысқа орналасқанда, өткен айлар үшін берешекті өтеу міндеті сақталады.

 

Формалды түрде МӘМС жүйесі баршаға ортақ әрі бірыңғай. Алайда ауру, жарақат немесе табыстан айырылу жағдайларында ол азаматтардан қаржылық тәртіпті дәл мүмкіндігі шектеулі кезеңде талап етеді. 2026 жылдан бастап күшіне енетін өзгерістер жүйені әлеуметтік тұрғыдан бағдарлы етуге бағытталғанымен, мәртебені сақтау жауапкершілігі әлі де көп жағдайда азаматтардың өзіне жүктеліп отыр.

]]> Егер қызметкер жұмыс орнын сақтай отырып, ұзақ мерзімді еңбекке жарамсыздық парағын ашса, оның МӘМС жүйесіндегі сақтандырылған мәртебесі соңғы жарна төленген күннен бастап тек үш ай бойы сақталады. Осы мерзім өткен соң медициналық көмекті МӘМС аясында алу құқығы жарнаны өз бетінше төлеуге тікелей байланысты болады.

 

Аурухана парағы бойынша төлемдер жалақыға жатпайды, олар әлеуметтік жәрдемақы ретінде қарастырылады. Сондықтан бұл кезең үшін жұмыс беруші МӘМС-ке аударымдар жасамайды. МӘМС жүйесіндегі мәртебесін жоғалтпау үшін қызметкер жарнаны өзі төлеуге міндетті. 2026 жылы оның мөлшері айына 4250 теңгені құрайды. Табыс болмау себептеріне қарамастан, өткізіп алған кезең үшін жарна төлеу міндеті сақталады.

 

Ұзақ мерзімді ақылы еңбек демалысы кезінде МӘМС мәртебесі жоғалмайды, тіпті демалыс ақшасы нақты түрде алдыңғы айда төленсе де. Заңнамада демалыс кезеңіне арналған аударымдарды тиісті айларға бөлу тетігі қарастырылған, сондықтан жүйеде үзіліс болмайды. Егер жұмыс беруші төлемдерді уақтылы рәсімдемесе, кінәлі тарап – жұмыс беруші, алайда салдарын қызметкер көреді.

 

Денсаулығының нашарлауына немесе өндірістік жарақат салдарынан еңбек қызметін тоқтатуға мәжбүр болған зиянды өндіріс жұмысшылары үшін МӘМС жүйесінде автоматты жеңілдіктер қарастырылмаған. Егер адам жұмыстан босатылып, жұмыс істемесе және жеңілдік санатына жатпаса (мысалы, ресми тіркелген жұмыссыз немесе мүгедектігі бар тұлға болмаса), ол МӘМС жарналарын өз бетінше төлеуі тиіс.

 

МӘМС аясында медициналық көмек алу құқығы 12 ай бойы үздіксіз жарна төленген жағдайда беріледі. Бұл ретте алдағы кезең үшін аванстық төлем жасауға немесе қарызды (бір жылдан аспайтын мерзім үшін) өтеуге рұқсат етіледі.

 

Формалды түрде уақтылы аударымдар жасауға жауапты – жұмыс беруші: ол қызметкер табысынан 3% аударым жасап, 2% жарнаны ұстап қалуға міндетті. Бұл талаптардың орындалуын мемлекеттік кірістер органдары бақылайды. Алайда іс жүзінде мәртебеден айырылып, медициналық көмекке қолжетімділіктің шектелуімен алғаш бетпе-бет келетін – қызметкердің өзі.

 

Табысы уақытша болмаған азаматтар соңғы жарна төленген күннен бастап үш ай бойы сақтандырылған мәртебесін сақтайды. Одан кейін тек жарнаны өздігінен төлеген жағдайда ғана жүйеде қала алады. Сонымен қатар жүйеге толыққанды қатысу үшін бұрынғыша 12 айлық үздіксіз төлем талап етіледі.

 

2026 жылғы 1 қаңтардан бастап қолданысқа енгізілетін өзгерістер қолданыстағы тетікті ішінара жұмсартуды көздейді. Атап айтқанда, үш айдан астам табысы жоқ әлеуметтік осал азаматтар үшін МӘМС жарналарын мемлекет төлей бастайды. Ал бес жыл бойы үздіксіз жарна төлеген тұлғалар уақытша төлем жасалмаған жағдайда да алты айға дейін медициналық көмек алу құқығын сақтай алады. Сонымен бірге болашақта жаңа жұмысқа орналасқанда, өткен айлар үшін берешекті өтеу міндеті сақталады.

 

Формалды түрде МӘМС жүйесі баршаға ортақ әрі бірыңғай. Алайда ауру, жарақат немесе табыстан айырылу жағдайларында ол азаматтардан қаржылық тәртіпті дәл мүмкіндігі шектеулі кезеңде талап етеді. 2026 жылдан бастап күшіне енетін өзгерістер жүйені әлеуметтік тұрғыдан бағдарлы етуге бағытталғанымен, мәртебені сақтау жауапкершілігі әлі де көп жағдайда азаматтардың өзіне жүктеліп отыр.

]]> Машина жасау зауыты – ғасыр биігінде (+ВИДЕО) https://turantimes.kz/talday/32139-mashina-zhasau-zauyty-asyr-bignde.html https://turantimes.kz/talday/32139-mashina-zhasau-zauyty-asyr-bignde.html AmandyqAudaru Mon, 12 Jan 2026 17:31:59 +0500 Мұнайлы мекен, өндірісті өңір Атырау өлкесімен біте қайнасқан айтулы саланың бірі, бұл – машина құрастыру. Аталған сала бүгінде өз кезегінде "Қазақстан машина жасаушыларының одағы" заңды тұлғалар бірлестігінің берік бақылауында тұр, деп хабарлайды Turantimes.kz тілшісі.

]]> – Бүгінде отандық машина жасау өнімдерінің экспорт географиясы айтарлықтай кеңейіп келеді, - дейді «Қазақстан машина жасаушыларының одағы» ЗТБ атқарушы дирекциясының директоры Талғат Базарбеков. – Қазақстанда өндірілген өнімдер Орталық Азия мен ТМД елдеріне ғана емес, сонымен қатар Әзербайжан мен Вьетнам нарықтарына да жеткізілуде. Бұл оң динамика, ең алдымен, халықаралық әріптестіктің нығаюымен байланысты. Қазақстанда Alstom, Wabtec және Stadler сияқты ірі трансұлттық компаниялардың қатысуы технология трансферін жеделдетіп, өндірістік процестердің сапасын арттыруға ықпал етуде. Ал тұрмыстық техника мен электроника сегментінде Samsung Electronics және басқа да инвесторлардың жобалары табысты жүзеге асырылып жатыр. Сонымен қатар, ауыл шаруашылығы машина жасау саласында да әлемдік брендтердің қатысуы артып келеді, бұл бағыттағы бәсекелестікті күшейтіп, өнім сапасын жаңа деңгейге көтеруде. Саланың экспортқа бағдарлануы нақты инвестициялық жобалар арқылы да көрініс табуда. Өткен жылы жалпы құны 655,5 миллиард теңгені құрайтын 38 жоба іске қосылып, он мыңға жуық жаңа жұмыс орны құрылды. Олардың қатарында Astana Motors Manufacturing Kazakhstan зауытының іске қосылуы және Қостанай облысындағы KIA Qazaqstan өндірісінің дамуы бар. Сондай-ақ өңірде KamLitKZ зауыты іске қосылып, жүк техникасына арналған редукторлар өндірісі жолға қойылды. Жалпы алғанда, бұл үрдістер Қазақстан машина жасау саласының экспорттық әлеуетінің артып келе жатқанын көрсетеді. Халықаралық серіктестік, инвестициялық белсенділік және өндірістік қуаттардың кеңеюі – саланың тұрақты дамуына негіз болатын маңызды факторлар.

 

Енді ең қызығына көшелік... Экономиканың "екінші тынысы" саналатын салада талай еңбек әулеттері қалыптасты. Міне, солардың бірі – Атыраудағы Мырзағалиевтар әулетін біз бүгінгі әңгімемізге арқау еткенді жөн көрдік. Қызықты қараңыз, машина жасаушылар әулетінің жалпы еңбек өтілі бір ғасырға таяп қалған!

 

Алдымен, тарих тереңіне үңілер болсақ... Сонау 1918 жылдың аяғында су және темір жол көліктеріне қызмет жасау үшін Атырауда механикалық шеберхана құрылды. 1922 жылдан бастап, шеберхана мұнай құрал жабдықтарының қосалқы бөлшектерін шығару мен жөндеуге қайта мамандандырылды да, «Ембімұнай» комбинатының қарамағына берілді. Ұлы Отан соғысы басталғанда Атырауға Донбастан көшіп келген Г.И.Петровский атындағы машина жасау зауыты осы шеберхана негізінде калыптасқан жөндеу-механикалық зауытымен қосылып, бүгінгі машина жасау кәсіпорнына айналды. Петровский атындағы машина жасау зауыты — мұнай кәсіпшілігіне және геологиялық барлау жұмыстарына қажетті аспаптар мен қосалқы бөлшектерді, насостар, балшық араластыратын машиналар, тракторлардың қосалқы бөлшектерін т.б. шығаратын ірі кәсіпорын. Зауыт 1921 ж. “Ембімұнай” тресінің мех. шеберханасы негізінде мех. зауыт болып құрылған. 1941 ж. қазан айында Донбастан көшірілген Петровский атындағы зауытпен біріктірілді. Зауытта токарлық станоктар, 8 шпиндельді оймалауыш, жартылай автоматты станоктар, сегментті араларды қайрайтын жартылай автоматтар, жоғары өнімді престер т.б. жабдықтар өндіру игерілген.


 

1985 жылдан бастап автоматтандырылған желілер, металл өңдеудің қазіргі заманғы технологиялары (престеу, қалыптау, автоматты түрде пісіру, металдарды дайындау мен дәл пішу тәсілі) енгізілді. Зауытта 1995 жылдан бастап еліміздің мұнай өнеркәсібіне қажетті құрал-саймандарды шығару қолға алынды. Шикізат ретінде зауыт әр түрлі болат, шойын, түсті қорытпаларды пайдаланады. Металл зауытқа әр түрлі металлургиялық кәсіпорындардан, оның ішінде Қарағандыдан түседі. Зауыт өнімі негізінен Атырау және Маңғыстаудың мұнай кәсіпшіліктерінің мұқтаждарын қамтамасыз етуге кетеді. Зауыт 1993 жылы мұнай жабдықтарын шығаратын акционерлік қоғамға айналып «Заман» ЖШС-не берілді.


Picture background

 

ҒАСЫР ЖАСАҒАН САЛА

 

Жалпы, Атырауда машина жасау саласының ғасырдан асқан тарихы бар. Сіздер бұрын-соңды бір әулеттен шыққан 14 бірдей адам бір салада жұмыс жасағанын естіп көрдіңіздер ме? Олай болса, Атыраудағы Мырзағалиевтар – дәл сондай әулет. Осы орайда, біз әулеттің үлкені, еңбек ардагері Сисенбай Қабдоловты сөзге тартып көрген едік.

 

– Менің әкем Қабдол Мырзағалиевтан екі ұл мен екі қыз тараған. Олар – Жексенбай, Айжан, мен және Жұмабике. Жексенбайдан төрт бала – Ұлмекен, Өтеген, Жалғас, Жәрдем, ал, менен жетеу – Бауыржан, Жанбике, Нұрбике, Бағытжан, Сағытжан, Мұхамеджан, Нұрмұхамеджан. Өмір бойы осы салада еңбек еткен әкем 1958 жылы зейнетке шықты. Тіпті, жеңгеміз де осы салада тер төкті. Енді олардың қызметін балалары жалғастырып жатыр. Бұл – ең ауыр жұмыс болып есептеледі. Соған қарамастан,  табан аудармастан 44 жыл еңбек еттім. Қазір шүкір ғой, қара жұмыстың көп бөлігін техника атқарады. Ол кезде техника тапшы болды. Есесіне, қара жұмыс жігерімізді қайрай түсті. Қандай қиындыққа да қарсы тұра алатындай болдық, - деп еске алады ол.

 

«МҰНАЙШЫЛАРДАН АЗ ЖАЛАҚЫ АЛДЫҚ»

 

Расымен де, бұрынғы уақытты қазіргімен салыстыруға болмайды. Арасы – жер мен көктей. Ол кезде бүгінгідей тоқшылық пен молшылық заман жоқ қой. Жан бағып, отбасын асырау үшін адамдар қиындықтан қашпай, ауыр еңбектің бәрін де жұмыла жүріп атқарды. Ауырдың астымен, жеңілдің үстімен жүрді. Ал, сол күні-түні тынбай жасалған жұмыстың жалақысы да аз болғанын айтады кейіпкеріміз.  

 

«Бұрынғы кезде біздер мұнайшылардан едәуір аз жалақы алдық. Бірақ, еңбек демалысына шыққан кезде бүкіл отбасымызға еліміздегі немесе Ресейдегі санаторийлерде демалуға тегін жолдама берілетін. Пойызда тегін қатынайтын болдық. Ал, қазір ондай мүмкіндіктер мүлде жоқ. Сонда да, балаларым әулетіміздің жолын жалғап, жұмыс жасап жатыр. Жеке-жеке тоқталсам, тұңғыш ұлым Бауыржан ағамның үйінде жатып, слесарь болып еңбек етті. Ал, тағы бір балам дәнекерлеуші болып қызмет атқарады. Бұрын үлкендер «директордың баласы директор, шабанның баласы шабан болады» деп айтып отырушы еді. Біздің балаларымыз машина жасаушы болды. Құдайға шүкір, тамырымыз кеңге жайылып жатыр, соған қуанамын» дейді қария.

 

Айтпақшы, бұл әулет 2022 жылы республикалық «Еңбек жолы» байқауына қатысқан екен. Сөйтіп, әлеуметтік әріптестік және еңбек қатынастарын реттеу жөніндегі облыстық комиссия шешімімен «Үздік еңбек әулеті» атанып, арнайы аталымды жеңіп алған!


 

БҰЛ ӘУЛЕТТЕ – БӘРІ БІР САЛАДА

 

Кезінде осынау үлкен әулетке келін болып түскен, бүгінде бірнеше теміржолшыны тәрбиелеп өсірген аяулы ана Гүлмира Садыққызының өзі де осы салаға саналы ғұмырын арнаған екен. 

 

– Мен сол кездегі Гурьев теміржол техникумына оқуға түсіп, техник мамандығын меңгеріп шықтым. 1988 жылы көлік құрастыру саласында жұмысқа орналасып, еңбек жолымды бастадым. Осы жерде болашақ жарымды жолықтырдым. Ол биргадир болып еңбек етті. Жұмысқа бес минут кешігіп келсек, ұрыс естуші едік. Сөйтіп жүргенде көп ұзамай көңіл жарастырып, отбасын құрдық. Осылайша, машина жасаушылар әулетіне келін болып түстім. Қазір төрт ұлым бар. Соның біреуі ғана кәсіпкер де, қалғанының бәрі осы салада нәпақасын тауып жүр. Бәрі де үйленіп, өз отауларын құрды. Шүкір, төрт келінім бар. Бүгінде сол бала-келіндерімнен 17 немере сүйіп отырған бақытты әжемін, - дейді ол.


 

Бүгінде ол – еңбек өтілі 35 жылды құрайтын майталман маман. Отыз жыл бойы монтер болып еңбек етсе, бес жыл басқа да түрлі жұмыстармен айналысты.  

 

«Жалпы, бұл – жартылай әскерилендірілген сала ғой. Соған сәйкес қиыншылықтары да жетіп артылады. Мұнда жұмыстың басым бөлігі аяқ астынан туындайды. Басқа мамандық иелері секілді түсте тамақтанамын, кешке көз ілемін деген жоспар жоқ. Егер шұғыл шаруаның шеті шыға келсе, ұйқыны да, басқасын да ұмтыуға тура келеді. Ендеше, бұл мамандықты көзді жұмып қойып таңдай салуға болмайды. Тіпті, тұтастай әулет бір сәтте басқа мамандыққа бет бұрып кетуі мүмкін. Себебі, келешек дүниеге келетін ұрпақ қай кәсіптің жалынан ұстайды, белгісіз ғой. Ойымды түйіндей келе айтарым, осындай маңызы зор, жауапкершілігі мол, зейнетінен бейнеті көп жұмыс бәрінің бірдей қолынан келе бермесі анық» дейді кейіпкеріміз.


 

«100 ЖАС ЕСІМ» ҚАТАРЫНА ҚОСЫЛДЫ

 

Жоғарыда айтып өткен Қабдол Мырзағалиевтың шөбересі – Жұмабек Мырзағалиев бүгінде аудандағы ең үлгілі мамандардың бірі болып табылады. Өйтпегенде қайтсін? Арғы атасы Қабдол, бергі атасы Жексенбай, әкесі Өтеген – бәрі де машина жасаушы ғой!

 

– Бұл сала мені қатты қызықтырды. Сөйтіп, мамандық таңдағанда да осы салаға бет бұрып, тиісті білім алдым. Мен үшін бұл – болашағы зор абыройлы мамандық. Өйткені, бүгінде ел экономикасын еселеп отырған қарапайым жұмысшылар емес пе? Бұл мамандықты таңдағаныма ешқашан өкінбеймін. Керісінше, болашақта өз балаларыма да осы саланың қыр-сырын үйрететін боламын. Рас, мойындауға тура келеді, физикалық тұрғыдан алғанда, бұл – уақытпен санаспайтын өте қиын және ауыр жұмыс. Оны екінің бірі жасай алмауы мүмкін. Бұл ерекше төзімділік пен табандылықты талап етеді, - дейді Жұмабек бізбен әңгімесінде.


 

2011 жылы осында оператор болып жұмысқа қабылданған ол осы уақыт ішінде біраз нәрсені үйреніп, бірқатар жетістіктерге де жетіп үлгеріпті. Соның бірін айтсақ, жуырда жүзеге асқан «100 жас есім» жобасына қатысып, үздіктер қатарынан табылған. Жоба компанияның жастар саясаты аясында болашағынан үміт күттіретін дарынды қызметкерлерін кәсіби жағынан және белсенді идеяларын дамытуға бағытталған.

 

«Қазіргі заманда әрдайым бәсекеге дайын болу қажет. Жаңа Қазақстанымыздың болашағы – білікті мамандардың қолында! Мықты маман кез келген салада ауадай қажет. Соны ескеріп, сұранысқа ие болуға ұмтылу – бүгінгі менің замандастарымның басты мақсаты. Мен де «100 жас есім» жобасы аясында көптеген бағдарламаларға қатысып, жан-жақты дамығым келді. Жобаның тұлғалық және кәсіби даму жағынан көп көмегі тиді. Оған қатысқан жастар бүгінгі күні де жан-жақты араласып, ақылдасып, кейбір мәселелерді ортақ талқыға салып отырамыз» дейді жас маман.

 

Жұмабектің жұбайы медицина саласында жұмыс жасайды. Бірақ, бұл балаларынан болашақ теміржолшыларды тәрбиелеп шығаруға кедергі емес екенін айтады.


 

СӨЗ СОҢЫНДА...

 

Міне, өзі жақсы көретін жұмысқа жан-тәнімен берілген машина жасаушылар әулетінің бүгінгі тыныс-тіршілігі осындай. Бұдан бөлек, биыл бірнеше мұнай өндіретін ұңғымаларды біріктіретін мұнай-газ басқармасы, автокөлік пен теміржол бекеттері, әлеуметтік ағарту орындары және басқа да әлеуметтік-экономикалық нысандар халықпен біте қайнасып, тұрғындарға сапалы қызмет көрсетіп келеді. Келесі жолы олар туралы да жазыла жатыр. Ал, әзірге атадан балаға аманат болып келе жатқан әулеттің алтын жібі үзілмегей деп тілейік!

 

Амандық САҒЫНТАЙҰЛЫ


 

 

]]> – Бүгінде отандық машина жасау өнімдерінің экспорт географиясы айтарлықтай кеңейіп келеді, - дейді «Қазақстан машина жасаушыларының одағы» ЗТБ атқарушы дирекциясының директоры Талғат Базарбеков. – Қазақстанда өндірілген өнімдер Орталық Азия мен ТМД елдеріне ғана емес, сонымен қатар Әзербайжан мен Вьетнам нарықтарына да жеткізілуде. Бұл оң динамика, ең алдымен, халықаралық әріптестіктің нығаюымен байланысты. Қазақстанда Alstom, Wabtec және Stadler сияқты ірі трансұлттық компаниялардың қатысуы технология трансферін жеделдетіп, өндірістік процестердің сапасын арттыруға ықпал етуде. Ал тұрмыстық техника мен электроника сегментінде Samsung Electronics және басқа да инвесторлардың жобалары табысты жүзеге асырылып жатыр. Сонымен қатар, ауыл шаруашылығы машина жасау саласында да әлемдік брендтердің қатысуы артып келеді, бұл бағыттағы бәсекелестікті күшейтіп, өнім сапасын жаңа деңгейге көтеруде. Саланың экспортқа бағдарлануы нақты инвестициялық жобалар арқылы да көрініс табуда. Өткен жылы жалпы құны 655,5 миллиард теңгені құрайтын 38 жоба іске қосылып, он мыңға жуық жаңа жұмыс орны құрылды. Олардың қатарында Astana Motors Manufacturing Kazakhstan зауытының іске қосылуы және Қостанай облысындағы KIA Qazaqstan өндірісінің дамуы бар. Сондай-ақ өңірде KamLitKZ зауыты іске қосылып, жүк техникасына арналған редукторлар өндірісі жолға қойылды. Жалпы алғанда, бұл үрдістер Қазақстан машина жасау саласының экспорттық әлеуетінің артып келе жатқанын көрсетеді. Халықаралық серіктестік, инвестициялық белсенділік және өндірістік қуаттардың кеңеюі – саланың тұрақты дамуына негіз болатын маңызды факторлар.

 

Енді ең қызығына көшелік... Экономиканың "екінші тынысы" саналатын салада талай еңбек әулеттері қалыптасты. Міне, солардың бірі – Атыраудағы Мырзағалиевтар әулетін біз бүгінгі әңгімемізге арқау еткенді жөн көрдік. Қызықты қараңыз, машина жасаушылар әулетінің жалпы еңбек өтілі бір ғасырға таяп қалған!

 

Алдымен, тарих тереңіне үңілер болсақ... Сонау 1918 жылдың аяғында су және темір жол көліктеріне қызмет жасау үшін Атырауда механикалық шеберхана құрылды. 1922 жылдан бастап, шеберхана мұнай құрал жабдықтарының қосалқы бөлшектерін шығару мен жөндеуге қайта мамандандырылды да, «Ембімұнай» комбинатының қарамағына берілді. Ұлы Отан соғысы басталғанда Атырауға Донбастан көшіп келген Г.И.Петровский атындағы машина жасау зауыты осы шеберхана негізінде калыптасқан жөндеу-механикалық зауытымен қосылып, бүгінгі машина жасау кәсіпорнына айналды. Петровский атындағы машина жасау зауыты — мұнай кәсіпшілігіне және геологиялық барлау жұмыстарына қажетті аспаптар мен қосалқы бөлшектерді, насостар, балшық араластыратын машиналар, тракторлардың қосалқы бөлшектерін т.б. шығаратын ірі кәсіпорын. Зауыт 1921 ж. “Ембімұнай” тресінің мех. шеберханасы негізінде мех. зауыт болып құрылған. 1941 ж. қазан айында Донбастан көшірілген Петровский атындағы зауытпен біріктірілді. Зауытта токарлық станоктар, 8 шпиндельді оймалауыш, жартылай автоматты станоктар, сегментті араларды қайрайтын жартылай автоматтар, жоғары өнімді престер т.б. жабдықтар өндіру игерілген.


 

1985 жылдан бастап автоматтандырылған желілер, металл өңдеудің қазіргі заманғы технологиялары (престеу, қалыптау, автоматты түрде пісіру, металдарды дайындау мен дәл пішу тәсілі) енгізілді. Зауытта 1995 жылдан бастап еліміздің мұнай өнеркәсібіне қажетті құрал-саймандарды шығару қолға алынды. Шикізат ретінде зауыт әр түрлі болат, шойын, түсті қорытпаларды пайдаланады. Металл зауытқа әр түрлі металлургиялық кәсіпорындардан, оның ішінде Қарағандыдан түседі. Зауыт өнімі негізінен Атырау және Маңғыстаудың мұнай кәсіпшіліктерінің мұқтаждарын қамтамасыз етуге кетеді. Зауыт 1993 жылы мұнай жабдықтарын шығаратын акционерлік қоғамға айналып «Заман» ЖШС-не берілді.


Picture background

 

ҒАСЫР ЖАСАҒАН САЛА

 

Жалпы, Атырауда машина жасау саласының ғасырдан асқан тарихы бар. Сіздер бұрын-соңды бір әулеттен шыққан 14 бірдей адам бір салада жұмыс жасағанын естіп көрдіңіздер ме? Олай болса, Атыраудағы Мырзағалиевтар – дәл сондай әулет. Осы орайда, біз әулеттің үлкені, еңбек ардагері Сисенбай Қабдоловты сөзге тартып көрген едік.

 

– Менің әкем Қабдол Мырзағалиевтан екі ұл мен екі қыз тараған. Олар – Жексенбай, Айжан, мен және Жұмабике. Жексенбайдан төрт бала – Ұлмекен, Өтеген, Жалғас, Жәрдем, ал, менен жетеу – Бауыржан, Жанбике, Нұрбике, Бағытжан, Сағытжан, Мұхамеджан, Нұрмұхамеджан. Өмір бойы осы салада еңбек еткен әкем 1958 жылы зейнетке шықты. Тіпті, жеңгеміз де осы салада тер төкті. Енді олардың қызметін балалары жалғастырып жатыр. Бұл – ең ауыр жұмыс болып есептеледі. Соған қарамастан,  табан аудармастан 44 жыл еңбек еттім. Қазір шүкір ғой, қара жұмыстың көп бөлігін техника атқарады. Ол кезде техника тапшы болды. Есесіне, қара жұмыс жігерімізді қайрай түсті. Қандай қиындыққа да қарсы тұра алатындай болдық, - деп еске алады ол.

 

«МҰНАЙШЫЛАРДАН АЗ ЖАЛАҚЫ АЛДЫҚ»

 

Расымен де, бұрынғы уақытты қазіргімен салыстыруға болмайды. Арасы – жер мен көктей. Ол кезде бүгінгідей тоқшылық пен молшылық заман жоқ қой. Жан бағып, отбасын асырау үшін адамдар қиындықтан қашпай, ауыр еңбектің бәрін де жұмыла жүріп атқарды. Ауырдың астымен, жеңілдің үстімен жүрді. Ал, сол күні-түні тынбай жасалған жұмыстың жалақысы да аз болғанын айтады кейіпкеріміз.  

 

«Бұрынғы кезде біздер мұнайшылардан едәуір аз жалақы алдық. Бірақ, еңбек демалысына шыққан кезде бүкіл отбасымызға еліміздегі немесе Ресейдегі санаторийлерде демалуға тегін жолдама берілетін. Пойызда тегін қатынайтын болдық. Ал, қазір ондай мүмкіндіктер мүлде жоқ. Сонда да, балаларым әулетіміздің жолын жалғап, жұмыс жасап жатыр. Жеке-жеке тоқталсам, тұңғыш ұлым Бауыржан ағамның үйінде жатып, слесарь болып еңбек етті. Ал, тағы бір балам дәнекерлеуші болып қызмет атқарады. Бұрын үлкендер «директордың баласы директор, шабанның баласы шабан болады» деп айтып отырушы еді. Біздің балаларымыз машина жасаушы болды. Құдайға шүкір, тамырымыз кеңге жайылып жатыр, соған қуанамын» дейді қария.

 

Айтпақшы, бұл әулет 2022 жылы республикалық «Еңбек жолы» байқауына қатысқан екен. Сөйтіп, әлеуметтік әріптестік және еңбек қатынастарын реттеу жөніндегі облыстық комиссия шешімімен «Үздік еңбек әулеті» атанып, арнайы аталымды жеңіп алған!


 

БҰЛ ӘУЛЕТТЕ – БӘРІ БІР САЛАДА

 

Кезінде осынау үлкен әулетке келін болып түскен, бүгінде бірнеше теміржолшыны тәрбиелеп өсірген аяулы ана Гүлмира Садыққызының өзі де осы салаға саналы ғұмырын арнаған екен. 

 

– Мен сол кездегі Гурьев теміржол техникумына оқуға түсіп, техник мамандығын меңгеріп шықтым. 1988 жылы көлік құрастыру саласында жұмысқа орналасып, еңбек жолымды бастадым. Осы жерде болашақ жарымды жолықтырдым. Ол биргадир болып еңбек етті. Жұмысқа бес минут кешігіп келсек, ұрыс естуші едік. Сөйтіп жүргенде көп ұзамай көңіл жарастырып, отбасын құрдық. Осылайша, машина жасаушылар әулетіне келін болып түстім. Қазір төрт ұлым бар. Соның біреуі ғана кәсіпкер де, қалғанының бәрі осы салада нәпақасын тауып жүр. Бәрі де үйленіп, өз отауларын құрды. Шүкір, төрт келінім бар. Бүгінде сол бала-келіндерімнен 17 немере сүйіп отырған бақытты әжемін, - дейді ол.


 

Бүгінде ол – еңбек өтілі 35 жылды құрайтын майталман маман. Отыз жыл бойы монтер болып еңбек етсе, бес жыл басқа да түрлі жұмыстармен айналысты.  

 

«Жалпы, бұл – жартылай әскерилендірілген сала ғой. Соған сәйкес қиыншылықтары да жетіп артылады. Мұнда жұмыстың басым бөлігі аяқ астынан туындайды. Басқа мамандық иелері секілді түсте тамақтанамын, кешке көз ілемін деген жоспар жоқ. Егер шұғыл шаруаның шеті шыға келсе, ұйқыны да, басқасын да ұмтыуға тура келеді. Ендеше, бұл мамандықты көзді жұмып қойып таңдай салуға болмайды. Тіпті, тұтастай әулет бір сәтте басқа мамандыққа бет бұрып кетуі мүмкін. Себебі, келешек дүниеге келетін ұрпақ қай кәсіптің жалынан ұстайды, белгісіз ғой. Ойымды түйіндей келе айтарым, осындай маңызы зор, жауапкершілігі мол, зейнетінен бейнеті көп жұмыс бәрінің бірдей қолынан келе бермесі анық» дейді кейіпкеріміз.


 

«100 ЖАС ЕСІМ» ҚАТАРЫНА ҚОСЫЛДЫ

 

Жоғарыда айтып өткен Қабдол Мырзағалиевтың шөбересі – Жұмабек Мырзағалиев бүгінде аудандағы ең үлгілі мамандардың бірі болып табылады. Өйтпегенде қайтсін? Арғы атасы Қабдол, бергі атасы Жексенбай, әкесі Өтеген – бәрі де машина жасаушы ғой!

 

– Бұл сала мені қатты қызықтырды. Сөйтіп, мамандық таңдағанда да осы салаға бет бұрып, тиісті білім алдым. Мен үшін бұл – болашағы зор абыройлы мамандық. Өйткені, бүгінде ел экономикасын еселеп отырған қарапайым жұмысшылар емес пе? Бұл мамандықты таңдағаныма ешқашан өкінбеймін. Керісінше, болашақта өз балаларыма да осы саланың қыр-сырын үйрететін боламын. Рас, мойындауға тура келеді, физикалық тұрғыдан алғанда, бұл – уақытпен санаспайтын өте қиын және ауыр жұмыс. Оны екінің бірі жасай алмауы мүмкін. Бұл ерекше төзімділік пен табандылықты талап етеді, - дейді Жұмабек бізбен әңгімесінде.


 

2011 жылы осында оператор болып жұмысқа қабылданған ол осы уақыт ішінде біраз нәрсені үйреніп, бірқатар жетістіктерге де жетіп үлгеріпті. Соның бірін айтсақ, жуырда жүзеге асқан «100 жас есім» жобасына қатысып, үздіктер қатарынан табылған. Жоба компанияның жастар саясаты аясында болашағынан үміт күттіретін дарынды қызметкерлерін кәсіби жағынан және белсенді идеяларын дамытуға бағытталған.

 

«Қазіргі заманда әрдайым бәсекеге дайын болу қажет. Жаңа Қазақстанымыздың болашағы – білікті мамандардың қолында! Мықты маман кез келген салада ауадай қажет. Соны ескеріп, сұранысқа ие болуға ұмтылу – бүгінгі менің замандастарымның басты мақсаты. Мен де «100 жас есім» жобасы аясында көптеген бағдарламаларға қатысып, жан-жақты дамығым келді. Жобаның тұлғалық және кәсіби даму жағынан көп көмегі тиді. Оған қатысқан жастар бүгінгі күні де жан-жақты араласып, ақылдасып, кейбір мәселелерді ортақ талқыға салып отырамыз» дейді жас маман.

 

Жұмабектің жұбайы медицина саласында жұмыс жасайды. Бірақ, бұл балаларынан болашақ теміржолшыларды тәрбиелеп шығаруға кедергі емес екенін айтады.


 

СӨЗ СОҢЫНДА...

 

Міне, өзі жақсы көретін жұмысқа жан-тәнімен берілген машина жасаушылар әулетінің бүгінгі тыныс-тіршілігі осындай. Бұдан бөлек, биыл бірнеше мұнай өндіретін ұңғымаларды біріктіретін мұнай-газ басқармасы, автокөлік пен теміржол бекеттері, әлеуметтік ағарту орындары және басқа да әлеуметтік-экономикалық нысандар халықпен біте қайнасып, тұрғындарға сапалы қызмет көрсетіп келеді. Келесі жолы олар туралы да жазыла жатыр. Ал, әзірге атадан балаға аманат болып келе жатқан әулеттің алтын жібі үзілмегей деп тілейік!

 

Амандық САҒЫНТАЙҰЛЫ


 

 

]]> Қазақстан су мамандарына "шөлдеп" отыр... https://turantimes.kz/talday/50172-su-salasy-blkt-mamandara-shldep-otyr.html https://turantimes.kz/talday/50172-su-salasy-blkt-mamandara-shldep-otyr.html AmandyqAudaru Mon, 12 Jan 2026 10:04:12 +0500 Осыдан екі жыл бұрын еліміздің үштен екі бөлігін су басқан болатын. Тосыннан келген тасқынға тосқауыл болу үшін халқымыз қолдан келгенше тырысып баққан еді, деп хабарлайды Turantimes.kz тілшісі.

]]> Халық «бір жағадан бас, бір жеңнен» қол шығарып, болаттай берік бөгеттер тұрғызды. Осыған дейін бір бұрышта тығылып, телефонға телмірген жас та, үйден сыртқа сүйреп шығара алмайтын бала да  сол күні қолға күрек алып, қапшықты топыраққа толтырды. Тіпті, жасы тоқсаннан асқан махамбеттік Орынша әжейге дейін жаға бекіту жұмыстарына өз үлесін қосып, желі жұлдызына айналды емес пе?!

 

«БОЛАШАҒЫ ЖОҚ» ДЕП ЖЫЛЫ ЖАПҚАН

 

Екінші жағынан, биылғы жағдай елімізде су саласының кемшілігі мен кем-кетігі көп екенін айқын аңғартқандай болды. Егер «ауруын жасырған өледі» десек, бұл да бір сабақ алатындай ауыр сынақ болды десек, артық айтқандығымыз емес. Расымен де, елімізде қазір білікті гидролог, гидротехник, гидрогеолог, мелиоратор секілді мамандар – жоқтың қасы. Ал, былтыр ғана құрылған Су ресурстары және ирригация министрлігі әлі өз жемісін беріп үлгерген жоқ. Оның үстіне, отыз жыл бойы шешімін таппай келген маман тапшылығы мәселесі бір сәтте шешіле кетуі – мүмкін емес нәрсе. Енді қайтпек керек? Біз бұл сауалды географ-ғалым Арман Жұмағазиевке қойып көрдік.

 

«Бұрын университетте жаратылыстану және ауылшаруашылық ғылымдары факультетінде «су ресурстары және су пайдалану» бағытында маман даярлау ісі қолға алынған болатын. Алайда, кейін бұл мамандық «болашағы жоқ» деген желеумен жабылып тынды» дейді ол.

 

Аталған мамандық бойынша білім алғандардың бірі – Жанар Кадашева. Ол, тіпті, арман қуып Алматыға аттанып, магистратура мен докторантураны да оқып шығыпты. Бүгінде ол су мамандарын дайындаудың орнына химия кафедрасының меңгерушісі болып қызмет атқаруда. Сонда қалай, Қазақстанда өзен-көлдердің бәрі құрғап қалған ба?! Айтпақшы, күні кеше ғана Мемлекет басшысы тасқынға байланысты Батыс Қазақстан облысына іссапармен барған кезде суға қатысты мамандық иелерін дереу даярлауды тапсырды. Яғни, Президенттің өзі бұл мәселені шұғылу шешу қажеттігін айтып отыр. 

 

– Жалпы, «су ресурстары және су пайдалану», бұл – кешенді мамандық. Яғни, оның ішіне мелиорация да, гидротехникалық құрылыс та кіреді. Былайша айтқанда, бұл бөлімде бесаспап маманды дайындайды деген сөз. Ал, мәселен, Қызылорда мен Тараздағы жоғары оқу орындарын алсақ, онда нақты инженер-гидротехниктерді дайындайды. Бірақ, небәрі бірлі-екілі маман ғана даярланып шығады. Себебі, талапкерлер бұл мамандыққа түсуге құлшыныс таныта бермейді, - дейді Жанар бізбен әңгімесінде.

 

ГРАНТ СУДАЙ АҒЫЛУЫ КЕРЕК!

 

Ал, Арман Жұмағазиев білім беру бағытындағы мемлекеттік тапсырыс шеңберінде су мамандықтарына грант көбірек бөлінуі тиіс деп санайды. Республика бойынша бүгінде аталған бағытта студенттерді оқыту мен даярлауға орташа есеппен бар болғаны 10-15 грант қана бөлінеді екен. Егер елімізде жеті мыңдай өзен, жалпы ауданы 45 мың шаршы шақырым мен көлемі 190 текше шақырымды құрайтын елу мыңға тарта үлкен және кіші көл, сондай-ақ, жүздеген және он мыңдаған шақырымға созылатын үш мыңнан астам канал барын ескерсек, шынымен де, бұл гранттардың саны анағұрлым көбірек болуы керек-ақ!..   

 

Қазір елімізде су мамандарын даярлайтын білім ордаларын саусақпен санап шығуға болады. Атап айтсақ, бұлар – Алматыдағы «География және су қауіпсіздігі институты» акционерлік қоғамы мен Астанадағы Л.Гумилев атындағы Еуразия университеті (гидролог пен гидрогеолог), Су шаруашылығы мен табиғат абаттандыру институты базасындағы  М.Х.Дулати атындағы Тараз өңірлік және Қорқыт ата атындағы Қызылорда университеттері (инженер-гидротехник), Алматыдағы Қазақ ұлттық аграрлы-зерттеу мен Жамбыл гидромелиоративті-құрылыс институттары және Шымкенттегі жеке жоғары оқу орны.  

 

«Біз бұрын су мамандарын дайындаған кезде мемлекеттік «Серпін» бағдарламасы жұмыс жасады. Оның мақсаты – Алматы, Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл секілді еліміздің оңтүстік өңірлерінің, сондай-ақ, Қызылорда, Маңғыстау облыстарының жастарын оқытып, жұмысқа орналастыру еді. Бұның елге көп көмегі тиді деп ойлаймын. Өйткені, аталған аймақтарда еңбек ресурстары көп болатын. Ал, керісінше, еліміздің шығысы мен батысында және солтүстігінде маман тапшы еді. Сондықтан бұл бағдарламаның берері мол болды. Қалай болғанда да, жергілікті жастар су мамандықтарын меңгеруге мұқтаж болмады. Оны тек екінші мамандық есебінде қарастырды. Сол дипломдар қазір де бір бұрышта шаң басып жатқан шығар. Ал, сұраныс ұсыныстан туындайтыны – нарықтың қатаң қағидасы ғой» дейді А.Жұмағазиев.

 

ГИДРОТЕХНИК ПЕН ГИДРОЛОГТЫҢ АЙЫРМАШЫЛЫҒЫ

 

Сұхбаттасуышмыз Жанар Кадашеваның айтуынша, гидротехника – негізінен құрылысшы. Яғни, ол дамба, канал, су реттеуіш құралдар мен бөгет біткеннің бәрін жобалап, салатын маман. Көп жағдайда аты айтып тұрғандай техникалық бағытта қызмет етеді. Ал, гидролог болса, су бассейндерін зерттейді, ағындар мен ағыстарды реттеу мәселелерімен айналысады, есеп жүргізеді, су теңгерімін зерделейді, қанша су келіп-кетті, оның ішінде пайдаланылғаны мен буланғаны бар – бәрін бақылап отырады. Сондай-ақ, ол жерасты суын, топырақ құрамын, ұңғымалар мен құдықтарды да тексеріп тұрады.

 

Бұдан бөлек, ирригатор-мелиоратор деген де маман бар екен. Ол ауыл шаруашылығындағы су маманы болып саналады. Оның міндеті – сумен жабдықтау жүйелерін жүргізу, егістік алқаптарын суару, су шығынын есептеу.

 

Сол секілді, елімізде Қазақ су шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты да құрылған. Бұл – су ресурстарын басқару бағытында зерттеу жұмыстарын жүргізетін мемлекеттік ұйым болып табылады. Сонымен бірге, Мемлекет басшысының тапсырмасымен Ақтау қаласынан Каспий мәселелері бойынша ғылыми-зерттеу институты ашылайын деп жатыр. Ертең оған да су мамандары ауадай қажет болатыны белгілі. Сондықтан бұл мамандықтың бұрынғыдай «болашағы жоқ» деген желеумен тамырына балта шабуға енді жол берілмейді.  

 

«ҒЫЛЫМ ТАППАЙ МАҚТАНБА»

 

– Мойындау керек, Қазақстанда бұрынғы Кеңес одағы кезінде қалыптасқан су ресурстарын реттеу саласында білікті мамандар мен ізденуші ғалымдар даярлау жүйесі жойылып кетті. Неге бұлай болғанын ешкім жөнді айтып түсіндіре алмайды. Жә, өткенге өкініп отыратын қазір уақыт жоқ. Енді болашаққа бағдар құру қажет. Десек те, бір шындық анық – ұрпақтар сабақтастығы болмағандықтан қолда бардан айырылып қалып отырыз. Айталық, бүгінде су саласын бес саусағындай білетін бұрынғы ардагерлеріміз баршылық. Өкінішке орай, олар да өмірдің заңдылығымен «бiрi мiнiп келместiң кемесiне, бiрi күтiп, әнеки, жағада тұр». Сондай-ақ, өмір-өзеннің бергі бетінде жас ұрпақ қол бұлғайды. Олар айтылған ақылды санасына сіңіріп алуға дайын. Әйтсе де, осы қос «құрлықты» жалғайтын орта буынның болмауы кері әсерін тигізуде, - дейді Ж.Кадашева.

 

Ал, 2000-шы жылдарға оралсақ, бұл кезде жаңа мамандықтар ашуға көп көңіл бөлінген болатын. Міне, су саласы соның көлеңкесінде қалып қойған сыңайлы. Осылайша, жиырма жыл да зымырандай зулап өте шықты. Енді өзен-көлдеріміз әбден арнасынан асқанда, байбалам салып жатырмыз...

 

Жалпы, елімізде о бастан жоғары білім мен ғылымға қатысты теріс тенденция қалыптасқанын жасыра алмаймыз. Ол кезде ғалымдар елге табыс әкелуі тиіс деп саналды. Ал, шын мәнінде ғылым қаражатқа тәуелді болмауы тиіс. Керісінше, қаржы ғылымға құйылуы қажет. Бірақ, бұрынғы «ақ жағалылар» бұлай ойламады. Олар коммерциялық пайдасы жоқ ғалымдарды қысқартуды жөн санады. Алайда, арадағы уақыт бұл шешімнің қате болғанын көрсетіп отыр. Себебі, көптеген отандық ғалымдар өз елінде қолдау таппаған соң, ойлаған арман-мақсаттарын жырақта жүріп жүзеге асыруға мәжбүр болды.

 

Міне, солардың бірі – география ғылымдарының докторы Адай Секенұлы. Ол кезінде Қытайға көшіп кеткен. Сөйтіп, аспан асты елінде өзінің төл отыз жобасын нақты іске асырып үлгерген. Оған жетпіс мың адам тартылған. Қазір ғибратты ғалым тарихи отанына оралып, Назарбаев университетінде жемісті еңбек етіп жүр. Иә, расымен де, осындай мүйізі қарағайдай ғалымдар кезінде туған топырақта жүріп көзге ілінбегені өкінішті-ақ!..


]]> Халық «бір жағадан бас, бір жеңнен» қол шығарып, болаттай берік бөгеттер тұрғызды. Осыған дейін бір бұрышта тығылып, телефонға телмірген жас та, үйден сыртқа сүйреп шығара алмайтын бала да  сол күні қолға күрек алып, қапшықты топыраққа толтырды. Тіпті, жасы тоқсаннан асқан махамбеттік Орынша әжейге дейін жаға бекіту жұмыстарына өз үлесін қосып, желі жұлдызына айналды емес пе?!

 

«БОЛАШАҒЫ ЖОҚ» ДЕП ЖЫЛЫ ЖАПҚАН

 

Екінші жағынан, биылғы жағдай елімізде су саласының кемшілігі мен кем-кетігі көп екенін айқын аңғартқандай болды. Егер «ауруын жасырған өледі» десек, бұл да бір сабақ алатындай ауыр сынақ болды десек, артық айтқандығымыз емес. Расымен де, елімізде қазір білікті гидролог, гидротехник, гидрогеолог, мелиоратор секілді мамандар – жоқтың қасы. Ал, былтыр ғана құрылған Су ресурстары және ирригация министрлігі әлі өз жемісін беріп үлгерген жоқ. Оның үстіне, отыз жыл бойы шешімін таппай келген маман тапшылығы мәселесі бір сәтте шешіле кетуі – мүмкін емес нәрсе. Енді қайтпек керек? Біз бұл сауалды географ-ғалым Арман Жұмағазиевке қойып көрдік.

 

«Бұрын университетте жаратылыстану және ауылшаруашылық ғылымдары факультетінде «су ресурстары және су пайдалану» бағытында маман даярлау ісі қолға алынған болатын. Алайда, кейін бұл мамандық «болашағы жоқ» деген желеумен жабылып тынды» дейді ол.

 

Аталған мамандық бойынша білім алғандардың бірі – Жанар Кадашева. Ол, тіпті, арман қуып Алматыға аттанып, магистратура мен докторантураны да оқып шығыпты. Бүгінде ол су мамандарын дайындаудың орнына химия кафедрасының меңгерушісі болып қызмет атқаруда. Сонда қалай, Қазақстанда өзен-көлдердің бәрі құрғап қалған ба?! Айтпақшы, күні кеше ғана Мемлекет басшысы тасқынға байланысты Батыс Қазақстан облысына іссапармен барған кезде суға қатысты мамандық иелерін дереу даярлауды тапсырды. Яғни, Президенттің өзі бұл мәселені шұғылу шешу қажеттігін айтып отыр. 

 

– Жалпы, «су ресурстары және су пайдалану», бұл – кешенді мамандық. Яғни, оның ішіне мелиорация да, гидротехникалық құрылыс та кіреді. Былайша айтқанда, бұл бөлімде бесаспап маманды дайындайды деген сөз. Ал, мәселен, Қызылорда мен Тараздағы жоғары оқу орындарын алсақ, онда нақты инженер-гидротехниктерді дайындайды. Бірақ, небәрі бірлі-екілі маман ғана даярланып шығады. Себебі, талапкерлер бұл мамандыққа түсуге құлшыныс таныта бермейді, - дейді Жанар бізбен әңгімесінде.

 

ГРАНТ СУДАЙ АҒЫЛУЫ КЕРЕК!

 

Ал, Арман Жұмағазиев білім беру бағытындағы мемлекеттік тапсырыс шеңберінде су мамандықтарына грант көбірек бөлінуі тиіс деп санайды. Республика бойынша бүгінде аталған бағытта студенттерді оқыту мен даярлауға орташа есеппен бар болғаны 10-15 грант қана бөлінеді екен. Егер елімізде жеті мыңдай өзен, жалпы ауданы 45 мың шаршы шақырым мен көлемі 190 текше шақырымды құрайтын елу мыңға тарта үлкен және кіші көл, сондай-ақ, жүздеген және он мыңдаған шақырымға созылатын үш мыңнан астам канал барын ескерсек, шынымен де, бұл гранттардың саны анағұрлым көбірек болуы керек-ақ!..   

 

Қазір елімізде су мамандарын даярлайтын білім ордаларын саусақпен санап шығуға болады. Атап айтсақ, бұлар – Алматыдағы «География және су қауіпсіздігі институты» акционерлік қоғамы мен Астанадағы Л.Гумилев атындағы Еуразия университеті (гидролог пен гидрогеолог), Су шаруашылығы мен табиғат абаттандыру институты базасындағы  М.Х.Дулати атындағы Тараз өңірлік және Қорқыт ата атындағы Қызылорда университеттері (инженер-гидротехник), Алматыдағы Қазақ ұлттық аграрлы-зерттеу мен Жамбыл гидромелиоративті-құрылыс институттары және Шымкенттегі жеке жоғары оқу орны.  

 

«Біз бұрын су мамандарын дайындаған кезде мемлекеттік «Серпін» бағдарламасы жұмыс жасады. Оның мақсаты – Алматы, Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл секілді еліміздің оңтүстік өңірлерінің, сондай-ақ, Қызылорда, Маңғыстау облыстарының жастарын оқытып, жұмысқа орналастыру еді. Бұның елге көп көмегі тиді деп ойлаймын. Өйткені, аталған аймақтарда еңбек ресурстары көп болатын. Ал, керісінше, еліміздің шығысы мен батысында және солтүстігінде маман тапшы еді. Сондықтан бұл бағдарламаның берері мол болды. Қалай болғанда да, жергілікті жастар су мамандықтарын меңгеруге мұқтаж болмады. Оны тек екінші мамандық есебінде қарастырды. Сол дипломдар қазір де бір бұрышта шаң басып жатқан шығар. Ал, сұраныс ұсыныстан туындайтыны – нарықтың қатаң қағидасы ғой» дейді А.Жұмағазиев.

 

ГИДРОТЕХНИК ПЕН ГИДРОЛОГТЫҢ АЙЫРМАШЫЛЫҒЫ

 

Сұхбаттасуышмыз Жанар Кадашеваның айтуынша, гидротехника – негізінен құрылысшы. Яғни, ол дамба, канал, су реттеуіш құралдар мен бөгет біткеннің бәрін жобалап, салатын маман. Көп жағдайда аты айтып тұрғандай техникалық бағытта қызмет етеді. Ал, гидролог болса, су бассейндерін зерттейді, ағындар мен ағыстарды реттеу мәселелерімен айналысады, есеп жүргізеді, су теңгерімін зерделейді, қанша су келіп-кетті, оның ішінде пайдаланылғаны мен буланғаны бар – бәрін бақылап отырады. Сондай-ақ, ол жерасты суын, топырақ құрамын, ұңғымалар мен құдықтарды да тексеріп тұрады.

 

Бұдан бөлек, ирригатор-мелиоратор деген де маман бар екен. Ол ауыл шаруашылығындағы су маманы болып саналады. Оның міндеті – сумен жабдықтау жүйелерін жүргізу, егістік алқаптарын суару, су шығынын есептеу.

 

Сол секілді, елімізде Қазақ су шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты да құрылған. Бұл – су ресурстарын басқару бағытында зерттеу жұмыстарын жүргізетін мемлекеттік ұйым болып табылады. Сонымен бірге, Мемлекет басшысының тапсырмасымен Ақтау қаласынан Каспий мәселелері бойынша ғылыми-зерттеу институты ашылайын деп жатыр. Ертең оған да су мамандары ауадай қажет болатыны белгілі. Сондықтан бұл мамандықтың бұрынғыдай «болашағы жоқ» деген желеумен тамырына балта шабуға енді жол берілмейді.  

 

«ҒЫЛЫМ ТАППАЙ МАҚТАНБА»

 

– Мойындау керек, Қазақстанда бұрынғы Кеңес одағы кезінде қалыптасқан су ресурстарын реттеу саласында білікті мамандар мен ізденуші ғалымдар даярлау жүйесі жойылып кетті. Неге бұлай болғанын ешкім жөнді айтып түсіндіре алмайды. Жә, өткенге өкініп отыратын қазір уақыт жоқ. Енді болашаққа бағдар құру қажет. Десек те, бір шындық анық – ұрпақтар сабақтастығы болмағандықтан қолда бардан айырылып қалып отырыз. Айталық, бүгінде су саласын бес саусағындай білетін бұрынғы ардагерлеріміз баршылық. Өкінішке орай, олар да өмірдің заңдылығымен «бiрi мiнiп келместiң кемесiне, бiрi күтiп, әнеки, жағада тұр». Сондай-ақ, өмір-өзеннің бергі бетінде жас ұрпақ қол бұлғайды. Олар айтылған ақылды санасына сіңіріп алуға дайын. Әйтсе де, осы қос «құрлықты» жалғайтын орта буынның болмауы кері әсерін тигізуде, - дейді Ж.Кадашева.

 

Ал, 2000-шы жылдарға оралсақ, бұл кезде жаңа мамандықтар ашуға көп көңіл бөлінген болатын. Міне, су саласы соның көлеңкесінде қалып қойған сыңайлы. Осылайша, жиырма жыл да зымырандай зулап өте шықты. Енді өзен-көлдеріміз әбден арнасынан асқанда, байбалам салып жатырмыз...

 

Жалпы, елімізде о бастан жоғары білім мен ғылымға қатысты теріс тенденция қалыптасқанын жасыра алмаймыз. Ол кезде ғалымдар елге табыс әкелуі тиіс деп саналды. Ал, шын мәнінде ғылым қаражатқа тәуелді болмауы тиіс. Керісінше, қаржы ғылымға құйылуы қажет. Бірақ, бұрынғы «ақ жағалылар» бұлай ойламады. Олар коммерциялық пайдасы жоқ ғалымдарды қысқартуды жөн санады. Алайда, арадағы уақыт бұл шешімнің қате болғанын көрсетіп отыр. Себебі, көптеген отандық ғалымдар өз елінде қолдау таппаған соң, ойлаған арман-мақсаттарын жырақта жүріп жүзеге асыруға мәжбүр болды.

 

Міне, солардың бірі – география ғылымдарының докторы Адай Секенұлы. Ол кезінде Қытайға көшіп кеткен. Сөйтіп, аспан асты елінде өзінің төл отыз жобасын нақты іске асырып үлгерген. Оған жетпіс мың адам тартылған. Қазір ғибратты ғалым тарихи отанына оралып, Назарбаев университетінде жемісті еңбек етіп жүр. Иә, расымен де, осындай мүйізі қарағайдай ғалымдар кезінде туған топырақта жүріп көзге ілінбегені өкінішті-ақ!..


]]> Салықтан – цифрлық құқыққа дейін: жыл бойы талқыланған заң жобалары https://turantimes.kz/talday/65922-salytan-cifrly-ya-dejn-zhyl-bojy-talylanan-za-zhobalary.html https://turantimes.kz/talday/65922-salytan-cifrly-ya-dejn-zhyl-bojy-talylanan-za-zhobalary.html AmandyqAudaru Mon, 05 Jan 2026 18:01:22 +0500 2025 жыл Қазақстан үшін қоғамға аса сезімтал әрі ауқымды заңнамалық шешімдерге толы болды. Парламент салық мәселелерін, құрылыс саласын, цифрлық құқықтарды, банктердің қызметін, дәрігерлерді қорғау тетіктерін, қауіпсіздік пен отбасылық қатынастарға қатысты нормаларды талқылады. Бұл заң жобаларының көпшілігі қызу пікірталас тудырып, бірнеше рет түзетіліп, пысықталды, ал кейбірі қазірдің өзінде қабылданып, жақын арада ел өміріне нақты өзгерістер енгізбек. Жыл соңында Turan Times редакциясы осы жылдың ең маңызды әрі көп талқыланған 7 заң жобасын еске алып, олардың мәнін, не үшін қажет екенін және қарапайым азаматтардың өміріне қалай әсер ететінін түсінікті тілмен баяндауды жөн көрді, деп хабарлайды Turantimes.kz тілшісі.

]]> Заң жобаларын көпшілік сирек «басынан аяғына дейін» оқиды. Көбіне олар туралы салдары арқылы, яғни салық, ереже, айыппұл немесе міндет өзгерген кезде ғана біледі. Сондықтан құжаттардың атауын ғана емес, оның мәнін – нақты нені өзгерту көзделгенін және не үшін қажет екенін түсіну маңызды.

 

Салық кодексі

 

Бұл – еш күмәнсіз, жылдың ең басты құжаттарының бірі. Жаңа Салық кодексі Парламенттің екі палатасында мақұлданып, Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың қол қоюымен қабылданды. Ол 2026 жылғы 1 қаңтардан бастап күшіне енеді.

 

Кодекстің негізгі идеясы – салық жүйесін жеңілдету және оны барынша түсінікті ету. Салық есептілігінің көлемі шамамен үштен біріне қысқарады, ал салықтардың саны 20 пайызға жуық азаяды. Бірқатар жеңілдіктер мен алымдар біріктіріледі немесе алынып тасталады. Бұл бизнес пен азаматтарға қандай салықты, қашан төлеу керектігін оңай түсінуге мүмкіндік береді.

 

Ең көп талқыланған өзгерістердің бірі – қосылған құн салығы (ҚҚС). Негізгі мөлшерлеме 16 пайыз деңгейінде белгіленді. Дәрі-дәрмек пен медициналық қызметтер үшін төмендетілген мөлшерлеме енгізіледі: 2026 жылдан бастап – 5 пайыз, 2027 жылдан бастап – 10 пайыз. Ал тегін медициналық көмек пен міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыру аясындағы қызметтер ҚҚС-тен толық босатылады. Сонымен қатар баспа кітаптарын шығару және археологиялық жұмыстар да жеңілдіктерге ие болады.

 

Жеке тұлғалар үшін маңызды жаңалық – жеке табыс салығына (ЖТС) қатысты өзгерістер. Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қорынан төленетін зейнетақы төлемдері ЖТС-тен босатылады. Прогрессивті шкала енгізіледі: егер жылдық табыс белгілі бір жоғары межеден асса, салық мөлшерлемесі 15 пайызға дейін өседі. Бұл дивидендтер мен ірі кәсіпкерлердің табыстарына да қатысты. Фермерлер үшін жеңілдіктер сақталып, олардың салық жүктемесі айтарлықтай төмен болады.

 

Мемлекет сән-салтанат заттарына салынатын салықты да арттырады. Люкс санатындағы автокөліктерге, яхталарға, элиталық алкогольге, сигарларға және қымбат жылжымайтын мүлікке жоғары салық енгізіледі. Қарапайым қағида бар: тұтыну деңгейі жоғары болған сайын, бюджетке қосылатын үлес те артуы тиіс.

 

Бизнес үшін салық әкімшілендіру жүйесі де өзгереді. Шағын қарыздар үшін есепшоттар бірден бұғатталмайды, тексерулер ескерту сипатында жүргізіледі, ал салық органдарымен өзара іс-қимыл кезең-кезеңімен жүзеге асырылады. Өзін-өзі жұмыспен қамтыған азаматтар салықты мобильді қосымша арқылы төлей алады.

 

Құрылыс кодексі

 

Құрылыс кодексі – жылдың ең күрделі әрі көлемді заң жобаларының бірі. Қазіргі таңда Мәжіліс оны мақұлдады, алайда Сенат бірқатар даулы нормаларды атап көрсетіп, құжатты қайта қарауға жіберді. Қазір ол депутаттардың қайта талқылауында.

 

Кодекстің мақсаты – құрылыста тәртіп орнату: қалаларды жоспарлаудан бастап, ғимараттардың сапасын бақылауға дейін. Негізгі басымдықтардың бірі – қауіпсіздік. Ғимараттарды жобалау кезінде сейсмикалық қауіптілік карталарын пайдалану міндеттеледі, ал салынған нысандар «паспортизациядан», яғни жер сілкінісі кезіндегі қауіп деңгейін бағалау рәсімінен өтеді.

 

Цифрландыруға да ерекше көңіл бөлінген. Жобалар, сараптама және бақылау Бірыңғай құрылыс порталы арқылы жүргізіледі. Әрбір нысанға бірегей нөмір беріледі, бұл оны жобалау сәтінен бастап пайдалануға берілгенге дейін бақылауға мүмкіндік береді.

 

Сонымен қатар құрылыс салушылардың жауапкершілігі күшейтіледі. Ғимараттарға берілетін кепілдік мерзімдер ұзартылады, пайдалануға берілгеннен кейін техникалық жағдайын бақылау енгізіледі, аяқталмаған құрылыстардың бірыңғай тізілімі жасалады. Апатты және ескі үйлерді бұзу тәртібі де нақты айқындалады.

 

Сенаторлар мемлекеттік органдардың кейбір өкілеттіктерін шектеуді, жер мәселелерін нақтылауды және мердігерге ғимаратты бұзу туралы шешім қабылдау құқығын беретін нормаларды алып тастауды ұсынды. Осы түзетулер Кодекстің қайта қаралуына себеп болды.

 

Цифрлық кодекс

 

Цифрлық кодекс Мәжіліс пен Сенатта толық мақұлданды. Бұл – елдегі цифрлық кеңістікті реттейтін алғашқы кешенді заңнамалық құжат.

 

Қарапайым тілмен айтқанда, Кодекс мемлекет, бизнес және азаматтардың цифрлық деректермен қалай жұмыс істеуі керектігін айқындайды. Алғаш рет заң деңгейінде адамның цифрлық құқықтары бекітілді. Соның ішінде жеке деректерді жоюды немесе оларды тұлғасыздандыруды талап ету құқығы бар.

 

Маңызды жаңалықтардың бірі – азаматтың жасанды интеллект немесе алгоритм қабылдаған шешімге қарсылық білдіру құқығы. Яғни «машина» қабылдаған шешімді адам маманның қатысуымен қайта қарауды талап ете алады.

 

Кодексте цифрлық объектілер ұғымы кеңінен сипатталған: бағдарламалар, платформалар, цифрлық активтер. Электрондық құжаттар электрондық цифрлық қолтаңбамен расталған жағдайда қағаз құжаттармен теңестіріледі.

 

Жеке бөлім цифрлық үкіметке арналған. Мұнда тек онлайн қызметтерді көрсету ғана емес, деректерге негізделген басқару жүйесіне көшу көзделген. Сондай-ақ смарт-келісімшарттар мен «ақылды қалаларды» дамыту мәселелері қамтылған.

 

Банктер және банк қызметі туралы заң

 

Қазіргі таңда бұл заң жобасын Мәжіліс қабылдады, алайда Сенат бірқатар нормалармен келіспей, оны қайта қарауға жіберді.

 

Негізгі мақсат – банк жүйесін тұрақты әрі ашық ету. Банк басшылығына қойылатын талаптар күшейтіледі, тәуелсіз директорлар мен акционерлерге қатысты қатаң ережелер енгізіледі. Бұл басқарудағы қателіктер мен дағдарыс тәуекелдерін азайтуға бағытталған.

 

Лицензиялау жүйесі екіге бөлінеді: базалық және әмбебап. Шағын банктер жеңілдетілген лицензиямен жұмыс істей алады, алайда қызмет көлемі ұлғайған жағдайда толық лицензияға көшуге міндетті болады.

 

Клиенттерді қорғауға ерекше көңіл бөлінеді. Мінез-құлықтық қадағалау енгізіледі, яғни банктердің клиенттермен адал жұмыс істеуі, қызметтерді мәжбүрлеп ұсынбауы бақыланады. Дауларды шешу үшін қаржылық омбудсменнің бірыңғай кеңсесін құру көзделген.

 

Сенаторлар банк құпиясы, карталық операциялар, исламдық қаржыландыру және клиенттердің қаражатын қорғау мәселелерін нақтылауды ұсынды. Осы келіспеушіліктер заң жобасының кері қайтарылуына себеп болды.

 

Қылмыстық және Қылмыстық-процестік кодекстерге өзгерістер енгізу туралы

 

Бұл заң жобасы екі палатада мақұлданып, Президенттің қол қоюына жолданды. Оның негізгі мақсаты – дәрігерлер мен жедел жәрдем қызметкерлерін қорғауды күшейту.

 

Қылмыстық кодекске медицина қызметкерлеріне қатысты қорқыту мен зорлық-зомбылық үшін жеке бап енгізіледі. Қорқыту үшін – айыппұл немесе 2–3 жылға дейін бас бостандығынан айыру, зорлық көрсеткені үшін – 7 жылға дейін, ал өмірге қауіпті зорлық үшін – 12 жылға дейін жаза қарастырылған.

 

Мемлекет дәрігерге жасалған шабуылды ауыр қылмыс ретінде бағалайды. Мұндай істерді ішкі істер органдары тергейтін болады.

 

Архив ісі мәселелері бойынша заңнамалық актілерге өзгерістер енгізу туралы

 

Бұл заң жобасы да Парламенттен өтіп, Президенттің қол қоюына жіберілді. Ол кәмелетке толмағандар арасында дәстүрлі емес жыныстық бағдар мен педофилияны насихаттауға тыйым салуды көздейді.

 

Бұған 50 мың қол жиналған петиция себеп болды. Осыдан кейін арнайы зерттеу жүргізіліп, «насихат» ұғымына нақты анықтама беру және оны бұқаралық ақпарат құралдарында, интернетте және жарнамада таратуға шектеу қою ұсынылды.

 

Заң авторлары бұл ЛГБТ қауымдастығы өкілдеріне тыйым салу немесе олардың жеке өмірін шектеу емес екенін атап өтті. Норма тек балаларға қолжетімді қоғамдық ақпаратқа қатысты. Ұқсас талаптар бірқатар елдерде бар және олар баланың құқықтарын қорғау жөніндегі халықаралық стандарттарға сәйкес келеді.

 

Қылмыстық заңнаманы оңтайландыру мәселелері бойынша өзгерістер

 

Бұл заңға қол қойылып, ол қазірдің өзінде күшіне енді. Құжат сталкингке – зорлықсыз, бірақ адамда қорқыныш, үрей немесе қауіп сезімін тудыратын қудалауға қылмыстық жауапкершілік енгізеді.

 

Сондай-ақ қаржылық қылмыстармен күрес күшейтіледі: заңсыз аударымдар, дропперлік және заңсыз банк қызметі.

 

Қорқыту, бопсалау немесе зорлық қолдану арқылы некеге мәжбүрлеу де қылмыс деп танылады.

 

Бұдан бөлек, ұшқыштарды лазермен көз қарықтыру және коллекторлардың заңсыз әрекеттері үшін жауапкершілік нақты белгіленді.

 

Бұл заң жобалары тақырыбы мен ауқымы жағынан әртүрлі болғанымен, барлығын біріктіретін ортақ нәрсе бар: олардың әрқайсысы азаматтар күнделікті бетпе-бет келетін негізгі мәселелерге әсер етеді. Кейбір нормалар жақын арада іске қосылады, ал кейбірі әлі де жетілдіріледі. Алайда дәл қазір алдағы жылдарға арналған ережелер қалыптасып жатыр. Осы өзгерістерді түсіну – елдегі жаңаруларға саналы түрде дайындалудың маңызды бір жолы.

]]> Заң жобаларын көпшілік сирек «басынан аяғына дейін» оқиды. Көбіне олар туралы салдары арқылы, яғни салық, ереже, айыппұл немесе міндет өзгерген кезде ғана біледі. Сондықтан құжаттардың атауын ғана емес, оның мәнін – нақты нені өзгерту көзделгенін және не үшін қажет екенін түсіну маңызды.

 

Салық кодексі

 

Бұл – еш күмәнсіз, жылдың ең басты құжаттарының бірі. Жаңа Салық кодексі Парламенттің екі палатасында мақұлданып, Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың қол қоюымен қабылданды. Ол 2026 жылғы 1 қаңтардан бастап күшіне енеді.

 

Кодекстің негізгі идеясы – салық жүйесін жеңілдету және оны барынша түсінікті ету. Салық есептілігінің көлемі шамамен үштен біріне қысқарады, ал салықтардың саны 20 пайызға жуық азаяды. Бірқатар жеңілдіктер мен алымдар біріктіріледі немесе алынып тасталады. Бұл бизнес пен азаматтарға қандай салықты, қашан төлеу керектігін оңай түсінуге мүмкіндік береді.

 

Ең көп талқыланған өзгерістердің бірі – қосылған құн салығы (ҚҚС). Негізгі мөлшерлеме 16 пайыз деңгейінде белгіленді. Дәрі-дәрмек пен медициналық қызметтер үшін төмендетілген мөлшерлеме енгізіледі: 2026 жылдан бастап – 5 пайыз, 2027 жылдан бастап – 10 пайыз. Ал тегін медициналық көмек пен міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыру аясындағы қызметтер ҚҚС-тен толық босатылады. Сонымен қатар баспа кітаптарын шығару және археологиялық жұмыстар да жеңілдіктерге ие болады.

 

Жеке тұлғалар үшін маңызды жаңалық – жеке табыс салығына (ЖТС) қатысты өзгерістер. Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қорынан төленетін зейнетақы төлемдері ЖТС-тен босатылады. Прогрессивті шкала енгізіледі: егер жылдық табыс белгілі бір жоғары межеден асса, салық мөлшерлемесі 15 пайызға дейін өседі. Бұл дивидендтер мен ірі кәсіпкерлердің табыстарына да қатысты. Фермерлер үшін жеңілдіктер сақталып, олардың салық жүктемесі айтарлықтай төмен болады.

 

Мемлекет сән-салтанат заттарына салынатын салықты да арттырады. Люкс санатындағы автокөліктерге, яхталарға, элиталық алкогольге, сигарларға және қымбат жылжымайтын мүлікке жоғары салық енгізіледі. Қарапайым қағида бар: тұтыну деңгейі жоғары болған сайын, бюджетке қосылатын үлес те артуы тиіс.

 

Бизнес үшін салық әкімшілендіру жүйесі де өзгереді. Шағын қарыздар үшін есепшоттар бірден бұғатталмайды, тексерулер ескерту сипатында жүргізіледі, ал салық органдарымен өзара іс-қимыл кезең-кезеңімен жүзеге асырылады. Өзін-өзі жұмыспен қамтыған азаматтар салықты мобильді қосымша арқылы төлей алады.

 

Құрылыс кодексі

 

Құрылыс кодексі – жылдың ең күрделі әрі көлемді заң жобаларының бірі. Қазіргі таңда Мәжіліс оны мақұлдады, алайда Сенат бірқатар даулы нормаларды атап көрсетіп, құжатты қайта қарауға жіберді. Қазір ол депутаттардың қайта талқылауында.

 

Кодекстің мақсаты – құрылыста тәртіп орнату: қалаларды жоспарлаудан бастап, ғимараттардың сапасын бақылауға дейін. Негізгі басымдықтардың бірі – қауіпсіздік. Ғимараттарды жобалау кезінде сейсмикалық қауіптілік карталарын пайдалану міндеттеледі, ал салынған нысандар «паспортизациядан», яғни жер сілкінісі кезіндегі қауіп деңгейін бағалау рәсімінен өтеді.

 

Цифрландыруға да ерекше көңіл бөлінген. Жобалар, сараптама және бақылау Бірыңғай құрылыс порталы арқылы жүргізіледі. Әрбір нысанға бірегей нөмір беріледі, бұл оны жобалау сәтінен бастап пайдалануға берілгенге дейін бақылауға мүмкіндік береді.

 

Сонымен қатар құрылыс салушылардың жауапкершілігі күшейтіледі. Ғимараттарға берілетін кепілдік мерзімдер ұзартылады, пайдалануға берілгеннен кейін техникалық жағдайын бақылау енгізіледі, аяқталмаған құрылыстардың бірыңғай тізілімі жасалады. Апатты және ескі үйлерді бұзу тәртібі де нақты айқындалады.

 

Сенаторлар мемлекеттік органдардың кейбір өкілеттіктерін шектеуді, жер мәселелерін нақтылауды және мердігерге ғимаратты бұзу туралы шешім қабылдау құқығын беретін нормаларды алып тастауды ұсынды. Осы түзетулер Кодекстің қайта қаралуына себеп болды.

 

Цифрлық кодекс

 

Цифрлық кодекс Мәжіліс пен Сенатта толық мақұлданды. Бұл – елдегі цифрлық кеңістікті реттейтін алғашқы кешенді заңнамалық құжат.

 

Қарапайым тілмен айтқанда, Кодекс мемлекет, бизнес және азаматтардың цифрлық деректермен қалай жұмыс істеуі керектігін айқындайды. Алғаш рет заң деңгейінде адамның цифрлық құқықтары бекітілді. Соның ішінде жеке деректерді жоюды немесе оларды тұлғасыздандыруды талап ету құқығы бар.

 

Маңызды жаңалықтардың бірі – азаматтың жасанды интеллект немесе алгоритм қабылдаған шешімге қарсылық білдіру құқығы. Яғни «машина» қабылдаған шешімді адам маманның қатысуымен қайта қарауды талап ете алады.

 

Кодексте цифрлық объектілер ұғымы кеңінен сипатталған: бағдарламалар, платформалар, цифрлық активтер. Электрондық құжаттар электрондық цифрлық қолтаңбамен расталған жағдайда қағаз құжаттармен теңестіріледі.

 

Жеке бөлім цифрлық үкіметке арналған. Мұнда тек онлайн қызметтерді көрсету ғана емес, деректерге негізделген басқару жүйесіне көшу көзделген. Сондай-ақ смарт-келісімшарттар мен «ақылды қалаларды» дамыту мәселелері қамтылған.

 

Банктер және банк қызметі туралы заң

 

Қазіргі таңда бұл заң жобасын Мәжіліс қабылдады, алайда Сенат бірқатар нормалармен келіспей, оны қайта қарауға жіберді.

 

Негізгі мақсат – банк жүйесін тұрақты әрі ашық ету. Банк басшылығына қойылатын талаптар күшейтіледі, тәуелсіз директорлар мен акционерлерге қатысты қатаң ережелер енгізіледі. Бұл басқарудағы қателіктер мен дағдарыс тәуекелдерін азайтуға бағытталған.

 

Лицензиялау жүйесі екіге бөлінеді: базалық және әмбебап. Шағын банктер жеңілдетілген лицензиямен жұмыс істей алады, алайда қызмет көлемі ұлғайған жағдайда толық лицензияға көшуге міндетті болады.

 

Клиенттерді қорғауға ерекше көңіл бөлінеді. Мінез-құлықтық қадағалау енгізіледі, яғни банктердің клиенттермен адал жұмыс істеуі, қызметтерді мәжбүрлеп ұсынбауы бақыланады. Дауларды шешу үшін қаржылық омбудсменнің бірыңғай кеңсесін құру көзделген.

 

Сенаторлар банк құпиясы, карталық операциялар, исламдық қаржыландыру және клиенттердің қаражатын қорғау мәселелерін нақтылауды ұсынды. Осы келіспеушіліктер заң жобасының кері қайтарылуына себеп болды.

 

Қылмыстық және Қылмыстық-процестік кодекстерге өзгерістер енгізу туралы

 

Бұл заң жобасы екі палатада мақұлданып, Президенттің қол қоюына жолданды. Оның негізгі мақсаты – дәрігерлер мен жедел жәрдем қызметкерлерін қорғауды күшейту.

 

Қылмыстық кодекске медицина қызметкерлеріне қатысты қорқыту мен зорлық-зомбылық үшін жеке бап енгізіледі. Қорқыту үшін – айыппұл немесе 2–3 жылға дейін бас бостандығынан айыру, зорлық көрсеткені үшін – 7 жылға дейін, ал өмірге қауіпті зорлық үшін – 12 жылға дейін жаза қарастырылған.

 

Мемлекет дәрігерге жасалған шабуылды ауыр қылмыс ретінде бағалайды. Мұндай істерді ішкі істер органдары тергейтін болады.

 

Архив ісі мәселелері бойынша заңнамалық актілерге өзгерістер енгізу туралы

 

Бұл заң жобасы да Парламенттен өтіп, Президенттің қол қоюына жіберілді. Ол кәмелетке толмағандар арасында дәстүрлі емес жыныстық бағдар мен педофилияны насихаттауға тыйым салуды көздейді.

 

Бұған 50 мың қол жиналған петиция себеп болды. Осыдан кейін арнайы зерттеу жүргізіліп, «насихат» ұғымына нақты анықтама беру және оны бұқаралық ақпарат құралдарында, интернетте және жарнамада таратуға шектеу қою ұсынылды.

 

Заң авторлары бұл ЛГБТ қауымдастығы өкілдеріне тыйым салу немесе олардың жеке өмірін шектеу емес екенін атап өтті. Норма тек балаларға қолжетімді қоғамдық ақпаратқа қатысты. Ұқсас талаптар бірқатар елдерде бар және олар баланың құқықтарын қорғау жөніндегі халықаралық стандарттарға сәйкес келеді.

 

Қылмыстық заңнаманы оңтайландыру мәселелері бойынша өзгерістер

 

Бұл заңға қол қойылып, ол қазірдің өзінде күшіне енді. Құжат сталкингке – зорлықсыз, бірақ адамда қорқыныш, үрей немесе қауіп сезімін тудыратын қудалауға қылмыстық жауапкершілік енгізеді.

 

Сондай-ақ қаржылық қылмыстармен күрес күшейтіледі: заңсыз аударымдар, дропперлік және заңсыз банк қызметі.

 

Қорқыту, бопсалау немесе зорлық қолдану арқылы некеге мәжбүрлеу де қылмыс деп танылады.

 

Бұдан бөлек, ұшқыштарды лазермен көз қарықтыру және коллекторлардың заңсыз әрекеттері үшін жауапкершілік нақты белгіленді.

 

Бұл заң жобалары тақырыбы мен ауқымы жағынан әртүрлі болғанымен, барлығын біріктіретін ортақ нәрсе бар: олардың әрқайсысы азаматтар күнделікті бетпе-бет келетін негізгі мәселелерге әсер етеді. Кейбір нормалар жақын арада іске қосылады, ал кейбірі әлі де жетілдіріледі. Алайда дәл қазір алдағы жылдарға арналған ережелер қалыптасып жатыр. Осы өзгерістерді түсіну – елдегі жаңаруларға саналы түрде дайындалудың маңызды бір жолы.

]]>