Алғашында жеке ветеринарлық тәжірибемен айналысып, мал дәрігері болып еңбек еткен Татьяна Павловна кейін кинологиялық қызметтің бұрынғы басшысы, бүгінде зейнеткер Серік Амангелдіұлы Айтбаевтың шақыруымен кинологиялық орталыққа жұмысқа орналасады. Осылайша оның полиция құрылымындағы ерекше әрі жауапты қызмет жолы басталады. Кинологиялық орталықта қызметтік иттерді бейресми түрде «кіші қызметкерлер» деп атайды. Бұл – жай ғана теңеу емес, олардың атқаратын міндетінің маңызын айқындайтын анықтама. Себебі қызметтік иттер полиция қызметкерлерімен қатар қоғамдық тәртіпті сақтауға, іздестіру шараларына, жоғалған адамдарды табуға және арнайы операцияларға белсенді қатысады.

Бүгінде орталықта штат бойынша 17 қызметтік-іздестіру иті бар. Олардың қатарында бельгиялық овчарка, неміс және шығыс еуропалық овчаркалар, лабрадор мен спаниель тұқымдары кездеседі. Әр иттің бағыты мен міндеті әртүрлі болғандықтан, күтім де жеке жоспар бойынша жүргізіледі.

Ветеринарлық фельдшердің күнделікті жұмысы нақты тәртіпке негізделген: иттердің жалпы жағдайын бақылау, дене қызуын өлшеу, тәбеті мен мінез-құлқына назар аудару, алдын алу шараларын жүргізу. Вакцинация, паразиттерге қарсы өңдеу, дәрумендер мен минералдық қоспалар беру, жуындыру жұмыстары толықтай бақылауда болып, тиісті құжаттарға тіркеледі.

Бұл қызметте жұмыс уақыты нақты кестемен шектелмейді. Пандемия кезеңінде полиция қызметкерлері қызметтік иттерімен бірге блокбекеттерде тәулік бойы кезекшілік атқарды. Сол уақытта Татьяна Павловна барлық бекеттерді аралап, иттердің жағдайын бақылап, ауа райының қолайсыз кезінде олардың қауіпсіз әрі қолайлы ортада болуын қадағалады. Қажет болған жағдайда төсеніш пен уақытша баспана мәселесінің шешілуіне де атсалысты.

Маманның айтуынша, ең күрделі кезеңдердің бірі – жас иттердің орталыққа алғаш бейімделуі. Әр күшіктің мінезі әртүрлі, сондықтан оларға ортаға үйрену үшін уақыт қажет. Ал ең ауыр сәт – қызметтік иттерді зейнетке шығарып салу. Әдетте олар 7–8 жасқа келгенде есептен шығарылады. Кинологиялық қызмет әрдайым қауіппен қатар жүреді. Жарылғыш зат туралы хабарламалар, іздестіру жұмыстары, күрделі операциялар кезінде қызметтік иттер алдыңғы шепте болады.

Абырой болғанда, орталықта ауыр жағдайлар тіркелмеген. Эмоциялық жүктемені еңсеруге оған қарапайым, бірақ маңызды дүниелер көмектеседі: тыныш ұйқы, сүт қосылған шай және туған жерге деген сүйіспеншілік. Ол – Атырау өңірінің тумасы. Қызметтік иттерді әріптес санауға бола ма деген сұраққа ол еш ойланбастан: «Әрине, олар – кинологиялық орталықтың ең басты қызметкерлері», – деп жауап береді.

Татьяна Павловна Демяшеваның еңбек жолы – ел қауіпсіздігі жолында үнсіз қызмет ететін сенімді серіктерге деген адалдық пен жануарларға деген шынайы жанашырлықтың жарқын үлгісі. Ол үшін қызметтік иттер – жай ғана жануар емес, ортақ мақсатқа қызмет ететін нағыз әріптестер.

Оның айтуынша, 2025 жылы құқық қорғау органдары шамамен 4 мың есірткі қылмысының жолын кескен, оның 2,7 мыңы есірткі өткізумен байланысты. Заңсыз айналымнан 49 тоннаға жуық есірткі, соның ішінде 1,5 тоннаға тарта синтетикалық заттар тәркіленді. Бұл — тұтынушыларға жетпеген миллиондаған доза деген сөз.

Сондай-ақ бір жыл ішінде 128 есірткі зертханасы жойылған, оның 28-і синтетикалық есірткі өндірумен айналысқан.

Журналистерге не көрсетілді?

Ресми деректерден бөлек, дөңгелек үстелге қатысушыларға есірткі бизнесіне қарсы күрестің практикалық қыры да таныстырылды. ОКҚ залында бүгінде есірткі тасымалдаушыларын анықтауда кеңінен қолданылып жүрген дрондар қойылды. Қызметкерлер басқару пульттері мен мониторларды көрсетіп, мұндай ұшу аппараттарының сағатына 65 шақырымға дейін жылдамдықпен қозғалып, жер бедерін жоғары дәлдікпен түсіре алатынын айтты.

Сонымен қатар қатысушыларға есірткі зертханаларын жою және заңсыз айналымға қатысы бар тұлғаларды ұстау сәттері бейнеленген қысқа бейнеролик көрсетілді.

Жекелеген стендте есірткі зертханасының макеті ұсынылып, тыйым салынған заттарды дайындау кезінде қолданылатын жабдықтар мен сыйымдылықтар көрнекі түрде көрсетілді.

Оның жанында «закладкалардың» қандай болатыны, сондай-ақ есірткі, соның ішінде каннабис тұтынуға арналған құралдар — қағазға оралған шылымдар, түтікшелер және жедел іс-шаралар барысында тәркіленетін өзге де бұйымдар қойылды.

Журналистерге көшеде жиі кездесетін түрінде жасалған мефедрон, героин және басқа да есірткі заттарының шынайы макеттері де таныстырылды.

Ұтыс ойындары кейпіндегі жарнама

Есірткі тарату мен оған тарту схемаларына да ерекше назар аударылды. ІІМ қызметкерлері алғаш қарағанда күдік тудырмайтын парақшалар, граффити, мөрлер, штамптар және билборд макеттерін көрсетті. Кейбір жағдайда олар ұтыс ойындары немесе зиянсыз интернет-акциялар ретінде бүркемеленген QR-кодтар болған. Мұндай сілтемелер арқылы өткен адам іс жүзінде синтетикалық есірткі сатумен байланысты арналар мен сайттарға тап болады.

Ведомство өкілдерінің айтуынша, мұндай жасырын жарнама тәсілдері бүгінде цифрлық кеңістіктегі негізгі проблемалардың бірі саналады.

Форма, арнайы жасақ және қызметтік иттер

Іс-шара аясында Астана қалалық полиция департаментінің Есірткі қылмысына қарсы күрес басқармасы қызметкерлерінің арнайы киім-кешегі мен жарақтары таныстырылды. Олардың қатарында арнайы жасақ жауынгерлерінің сауыт кеудешелері, дулығалары және тактикалық қорғаныс элементтері бар. Сонымен бірге есірткіні анықтауға тартылатын қызметтік иттер мен олардың жабдықтары да көрсетілді.

Ата-аналар қауіпті қалай аңғара алады?

Көрме аяқталған соң Turan Times тілшісі қалалық психикалық денсаулық орталығының қабылдау бөлімінің меңгерушісі Данияр Айтқожинмен тілдесті. Ол ата-аналар назар аударуы тиіс негізгі белгілерге тоқталды.

Маманның айтуынша, алдымен клиникалық көрініске — мінез-құлықтағы, мимикадағы, бағдарланудағы өзгерістерге, сөйлеу, ұйқы және эмоциялық күйдің бұзылуына мән беріледі. Кей жағдайларда өзіне тән иіс те белгі болуы мүмкін.

Нақты анықтау үшін экспресс-тестілер мен зертханалық талдаулар, соның ішінде психобелсенді заттардың кең спектрін анықтауға мүмкіндік беретін газды хроматография қолданылады. Анықталу мерзімі ағзаның ерекшелігі мен тұтыну жиілігіне байланысты.

Дәрігер қазіргі синтетикалық есірткілердің тәуелділікті өте тез қалыптастыратынын, кейде алғашқы немесе екінші қолданудан кейін-ақ пайда болатынын атап өтті. Емдеу детоксикациялық терапияны, психотерапияны және кемінде 45 күнге созылатын оңалтуды қамтиды.

Жаңа жоспарлар мен заңнамадағы өзгерістер

ІІМ мәліметінше, Қазақстанда 2026–2028 жылдарға арналған нашақорлық пен наркобизнеске қарсы күрестің кешенді жоспары қарсы іс-қимылдың толық циклін қамтиды. Атап айтқанда, алдын алу, ерте анықтау, цифрландыру және халықаралық ынтымақтастық бағыттары қарастырылған.

Салалық ведомстволар өкілдерінің айтуынша, медициналық жоғары оқу орындарында тәуелділікті зерттеуге арналған пәндерді енгізу, сондай-ақ бұрын есірткі тасымалдаумен айналысқан адамдарды волонтерлік қызметке тарту арқылы профилактикалық жұмысты жалғастыру жоспарланып отыр.

Сонымен қатар ІІМ 6 наурызда қабылданған, есірткі өндірісіне қатысты жауапкершілікті нақты ажырататын заңды еске салды. Аталған құжат қызметтік жағдайды пайдаланып жасалған қылмыстар үшін жазаны қатаңдатып, ал алғаш рет есірткі құқықбұзушылығын жасаған тұлғаларға қатысты жауапкершілікті жеңілдетеді.

Ведомство өкілдері азаматтарды есірткі «закладкаларын» анықтаған жағдайда дереу полицияға хабарлауға шақырды. Бұл құқықбұзушылыққа жедел әрекет етіп, оны дер кезінде тіркеуге мүмкіндік береді.

– Мұндай алып металдан жасалған бекіре мүсінін жасауға не түрткі болды? Таза шығармашылық па, әлде жеке мотивтер де бар ма?

– Несін жасырайын, қазіргі қиын жағдайда мені ең алдымен шабыттандырып отырған нәрсе – қаражат. Шығармашылық – өз алдына бөлек әлем, бірақ өмірдің шындығы бар. Бүгінде қаржы ауадай қажет болып тұрған шақ. Ал өнер арқылы күнкөріс жасау – ең ауыр жолдардың бірі. Сол себепті бұл мүсінді жасауымда шығармашылық ниетпен қоса, нақты табыс табу мақсаты да болды.

– Осындай дәу мүсінді жасау кезінде қандай техникалық қиындықтар туындады?

– Техникалық кедергілер өте көп. Мұндай мүсіндер әдетте арнайы станоктармен, заманауи технологиялардың көмегімен жасалады. Ал менде ондай құрылғылар жоқ. Барлығын дерлік қолмен жасауға тура келеді. Бұл – әрі уақытты көп алады, әрі физикалық тұрғыдан ауыр. Егер әкімдік тарапынан қолдау болып, қажетті станоктар алып беру мүмкіндігі туса немесе демеушілер табылса, жұмысым әлдеқайда жеңілдер еді. Сонда көп ойда жүрген жобаларды жүзеге асырып, қалаға да, ауылдарға да айтарлықтай өнер туындыларын ұсынуға болар еді.

– Көлемі екі автокөліктей болатын алып бекірені жасау қанша уақыт пен материалды талап етті?

– Бұл мүсінге шамамен үш ай уақыт жұмсадым. Қыркүйектің басында басталып, күнделікті еңбекпен аяқталды. Ең негізгі материал – металл. Мен сапалы темір қолдануға тырысамын. Себебі қала көшесінде тұратын мүсін ұзақ жылдар бойы қирап қалмай, тұрғындарға қызмет көрсетуі керек. Қарағай не гипстен жасалған бұйымдар уақыт өте бұзылады, ал темір – көнбіс әрі эстетикалық тұрғыдан әсерлі.

– Металдан мүсін жасаумен қашаннан бері айналысып келесіз?

– Бұл іске 2022 жылдан бастап ден қойдым. Осы уақыт ішінде тәжірибемді жетілдіріп, материалмен жұмыс істеудің түрлі әдісін меңгердім. Металдың өз тілі бар: дұрыс кессең – икемделеді, қате істесең – морт сынып, бар еңбекті жерге келтіруі мүмкін.

– Қазірге дейін қанша ірі мүсін жасап үлгердіңіз?

– Айтып тауысу қиын. Үлкенді-кішілі мүсіндер жеткілікті. Кейбірінің биіктігі мен ені үш метрге дейін барады. Әрқайсысының өз тарихы, жасалу барысындағы өзіндік қиындықтары бар.

– Шығармаларыңызды қайда немесе кімдерге ұсынасыз?

– Әдетте әкімдікке ұсынамын. Арбат, аллея, саябақ, ауылдардағы көрікті орындарға қоюға лайық мүсіндер жасаймын. Ең алғашқы ресми тапсырысымды «Инфинити» орталығынан алдым. Ол жаққа жылқылар мүсінін жасап бергенмін. Бірақ содан кейін тұрақты тапсырыс жиі түсе қойған жоқ. Бұл да – шеберлер үшін үлкен мәселе. Нақты нарық пен сұраныс қалыптаспаған.

– Металдан мүсіндерді тапсырыс бойынша жасауға дайынсыз ба?

– Әрине. Бұл бекіре мүсінін де бастапқыда қалалық әкімдікке ұсындым. Вокзал маңына немесе әуежайға қойылса, өте жақсы болар еді деп ойладым. Себебі ол жерге адамдар көп келеді. Қонақтар естелікке суретке түсетін әдемі фотозонаға айналар еді. Ал саябаққа қою жағында аздап қауіп бар: балалар ойнап жүріп бүлдіріп қоюы мүмкін.

– Жалпы, сіз жасаған мүсіндердің қолданылу мақсаты қандай? Көрме ме, саябақ па, әлде жеке коллекциялар ма?

– Менің бұйымдарым негізінен арт-нысан ретінде қарастырылады. Қаланың көркін ашып, ерекше атмосфера қалыптастыру үшін жасалады. Өнер – адамдармен «сөйлесуі» керек. Сол үшін мүсіннің қайда қойылатыны өте маңызды.

– Адамдар алып бекірені көргенде қандай эмоция сезінгенін қалайсыз? Бұл мүсіннің символдық мәні бар ма?

– Ең алдымен таңданыс пен сүйсініс тудырса екен деймін. Адамдар ерекше әсер алып, шабыттанса, мен үшін үлкен қуаныш. Бекіре – Атыраудың символдарының бірі. Әр өңірдің өзіндік ерекшелігі, тарихы бар. Мен мүсіндерімді сол ерекшеліктерді ескере отырып жасаймын. Егер туындым сол өңірмен байланысып, адамдар оны мақтанышпен қабылдап, суретке түсіп, бөліссе – демек, еңбегім ақталды.

– Болашақта бұдан да үлкен немесе ерекше жобалар жасауды жоспарлап жүрсіз бе?

– Әрине, ойда жүрген дүниелер өте көп. Бүгінде металл өңдеудің сан түрлі технологиясы бар: темірді қайыратын, майыстыратын, лазермен кесетін заманауи құралдар жетерлік. Бірақ олардың барлығын әзірге қолымда жоқ. Барлығын қолдан, қарапайым құралдармен жасауға мәжбүрмін. Егер әкімдік қолдау көрсетіп, демеушілер табылса, арнайы станок сатып алып, әлдеқайда күрделі, ауқымды мүсіндер жасауға мүмкіндік туар еді. Сол кезде Атыраудың көркін ашатын бірнеше ерекше арт-нысан дүниеге келген болар еді.

Азамат Кенжеғалиевтің әңгімесінен оның өнерге деген адалдығын, туған өңірінің мәдени бейнесіне үлес қосқысы келетін шынайы ниетін анық сезесін. Қаржы мен құрал-жабдық мәселесі қанша қиындық туғызса да, ол қолөнерін тастамай, күн сайын жаңа дүниелер ойлап, үлкен арманын жүзеге асыруға талпынып келеді. Мұндай шеберлерді қолдау – кез келген қаланың мәдени келбетіне инвестициямен пара-пар.

Биыл мамыр айында оның осы салада табан аудармастан аянбай адал қызмет қылып келе жатқанына тура қырық жыл толған екен. Өзінің айтуынша, оның бұл мамандықты таңдауына ата-анасының ықпалы болғанға ұқсайды. Себебі, әкесі ұжымшарда жылқы бағыпты. Сөйтіп, сегізінші сыныпты бітірген бозбала бірден ауылшаруашылық техникумына оқуға түседі...

Кейіпкеріміздің бұл саламен қоштасуға сәл қалған кездері де болған. Бірақ, ветеринарияға деген ерекше қызығушылығы мен зор жауапкершілігінің арқасында ол әлі де болса осы салада жемісті жұмыс жасап келеді.

«Дорба арқалап, қора аралап жүрмейміз»

Иә, өз қызметін жан-тәнімен сүйе білген адам ғана халқына қалтқысыз қызмет ете алады, елдің аманатын ақтап, сенімін сақтайды. Ендеше, Самат ағамыз да дәл осындай жандардың бірі десек, артық айтқандығымыз емес. Өз кезегінде ол қазіргідей таңдай қақтырар технология жоқ және күнкөріс деңгейі төмен болған заманда еңбек жолын бастағанына еш өкінбейтінін айтады. Керісінше, қиын уақытта мықты тұлғалар туылады емес пе?

Еңбек адамды есейтеді

Қай мамандықты алсақ та, ол адамның шеберлігін немесе шығармашылығын шыңдап қана қоймайды, сонымен қатар, тұлға ретінде тәрбиелеп шығарады. Себебі, адам жападан жалғыз еңбек етпейді, ол белгілі бір ұжымда немесе ортада қызмет етеді. Сәйкесінше, оны қоғам тәрбиелейді деген сөз. Қоршаған қоғам қандай болса, оның мүшесі де соны қайталайды.

«Жыл сайын мыңдаған инженер, құрылысшы және ауыл шаруашылығы маманы оқуын бітіріп шығады. Оларға білім беру үшін мемлекет қомақты қаражат бөліп жатыр. Алайда көбі мамандығы бойынша жұмыс істемейді. Олар арнайы білімді қажет етпейтін, тез табыс әкелетін жұмыстарды таңдайды. Әрине, жұмыстың жаманы жоқ, адал еңбектің бәрі – маңызды. Бірақ бұл үрдіс жеке адамға да, бүкіл елге де үлкен пайда әкелмейді» деген Президент бүгінде азаматтардың өндіріске барғанын құп көріп отыр. Ендеше, «ауырдың үстімен, жеңілдің астымен» жүргенді жақсы көретін кей жастарымызға Мемлекет басшысының сөзі біраз сабақ болары анық. Мұны кейіпкеріміз де жасырмайды...

Мал бәрін сезеді...

Бір қызығы, мал екеш мал да адам сияқты бәрін сезіп, біледі екен. Тек тіл жоқ. Яғни, ауру мал қай жері ауырып тұрғанын айта алмайды. Ендеше, ветеринарды қинайтыны да – осы.

ТҮЙІН

...Иә, әрбір жұмысшы мамандықтың артында ерен еңбек пен адал қызметтің берік үлгісі жатқанын бұл жолы тағы бір мәрте көз жеткізгендей болдық. Айтпақшы, былтыр елімізде алғаш рет 10 шілде – ветеринария қызметкерлері күні болып бекітілген болатын. Кәсіби мерекені құрманғазылық мал дәрігерлері жоғары деңгейде атап өтті. Ендеше, аталған мамандыққа мемлекеттің өзі зор маңыз беріп отырғаны – қарапайым еңбек иелеріне деген зор құрмет пен қошеметтің белгісі емес пе?!

Бірнеше сағаттың ішінде оқушылар нақты құқық бұзушылықтарға куә болды. Абай даңғылы мен Хәкімжанов көшесінің қиылысында Газель жүргізушісі жаяу жүргіншіні өткізбеген. Жас жол инспекторы жасағының капитаны Айлин Асатова тәртіп бұзушыға жеке өзі ескерту жасады.

Тағы бір жүргізуші қозғалыс кезінде телефонмен сөйлескені үшін, ал екіншісі қауіпсіздік белдігін тақпағаны үшін тоқтатылды. Рейд барысында полицейлер мен жас инспекторлар ескерту әңгімелерін өткізіп, жадынамалар таратты. Акцияның басты мақсаты — жазалау емес, алдын алу.

Министр өз хатында Құрмат Рахимұлының құқықтық тәртіпті нығайту ісіне қосқан зор үлесін атап өтіп, шын жүректен алғысын білдіріп, ардагерге мықты денсаулық, ұзақ ғұмыр, жайлылық пен қамқорлық тіледі. Сонымен қатар Шығыс Қазақстан облысы полиция департаментінің бастығы ардагерге алғысын білдіріп:

Бұл күн ардагердің өзі үшін ғана емес, сонымен қатар оны құттықтап, тағылымды сөздерін тыңдаған барша жан үшін де маңызды әрі есте қаларлық күн болды.

«Құрылыс саласында 1979 жылдан бері жұмыс істеймін. «КазКом-С» кәсіпорнына 2017 жылы арматуршы болып жұмысқа орналастым, қазір контактілі дәнекерлеу шеберімін. Мұндағы еңбек жағдайы жақсы – тегін асхана, жуынатын орынға дейін бар. Егер тапсырыс көп болып, демалыс күндері жұмыс жасасақ, қосымша ақы төленеді. Маған бұл жерде өз тәжірибемді жастарға үйрету мүмкіндігінің бары ұнайды. Колледж бітірген түлектерге сапалы өндірістік тәжірибе өте қажет. Бұл – олардың болашағына жолдама. Осы істе менің де үлесім бар екеніне қуаныштымын», – деді Куангали Қадралиев.

Айта кету керек, «КазКом-С» кәсіпорны өңірде дуалды білім беру жүйесін алғашқылардың бірі болып қолдаған. Бұл бағытта олар Атырау облысының Кәсіпкерлер палатасымен тығыз ынтымақтастықта жұмыс істейді. Студенттердің жыл сайынғы өндірістік тәжірибесін ұйымдастырумен қатар, мектеп оқушыларына арналған бірлескен кәсіби бағдарлау іс-шараларына да белсенді қатысады. Кәсіпорын басшылығы техникалық және кәсіптік білім беру ұйымдары арасында мемлекеттік білім беру тапсырысын бөлу жөніндегі облыстық комиссия құрамына және облыстық кәсіпкерлер палатасы жанындағы адами капиталды дамыту жөніндегі салалық кеңес құрамына енеді.

«Ағымдағы жылдың Жұмысшы мамандықтар жылы деп жарияланғанына өте қуаныштымыз. Бұл мәселеге ерекше назар аудару қажет. Себебі, осы кадрлардың кәсіби деңгейі біздің кәсіпорындардың тиімді жұмысына тікелей әсер етеді. «КазКом-С» ЖШС дуалды білім беру жүйесі енгізілген алғашқы жылдардан бастап осы жүйе бойынша жұмыс істеп келеді. Бұл жүйе жұмыс берушілер үшін де, жас мамандар үшін де маңызды. Жыл сайын 3–5 ай мерзімге бізде 15-ке дейін колледж студенті өндірістік тәжірибеден өтеді. Кейін олар өз қалауы бойынша бізде жұмыс істей алады немесе басқа жерден жұмыс таба алады» деді «КазКом-С» ЖШС директоры Светлана Долгова.

Айта кетейік, темір бетон бұйымдарын өндіретін «КазКом-С» ЖШС 2004 жылы Атырау облысындағы құрылыс саласы кәсіпорындарының қажеттілігін қамтамасыз ету мақсатында құрылған. Бүгінде кәсіпорында елу адам еңбек етеді. Кәсіпорын 200-ден астам өнім түрін шығарады.

– Қазақ – болмысынан жаужүрек халық. Батыр бабаларымыз кең-байтақ жерімізді ақ білектің күшімен, ақ найзаның ұшымен қорғады. «Ер – елдің айнасы» дейді. Шын мәнінде, халқымыздың ерлік дәстүрі атадан балаға жалғасып келеді. Қазақ сарбазы қай кезде де елін қорғай білген. Жерінің шетіне жау тисе, жұдырықтай жұмылып бір тудың астынан табылған. Биыл Ұлы Жеңіске 80 жыл толып отыр. Адамзат тарихындағы осындай сұрапыл соғыс барша елдер үшін үлкен сынақ болғаны сөзсіз. Майданға бір миллион екі жүз мыңнан астам азаматымыз аттанды. Олардың жартысы ұрыс даласынан оралған жоқ. Тыл еңбеккерлері күн-түн демей тер төкті. Осылайша, халқымыз Ұлы Жеңіске өлшеусіз үлес қосты. Жеңіс мерекесі ерен ерлікті паш етеді. Сондай-ақ бейбіт өмірдің, бірлік пен ынтымақтың маңызын ұғындырады. Жеңіс күні арқылы ұрпаққа берілетін ең басты тағылым – осы, – деді Қасым-Жомарт Тоқаев.

Президент Қазақстанның күштік құрылымдарын баһадүр бабалардың лайықты ізбасары деп атады.

– Қарулы Күштер еліміздің тәуелсіздігін, тыныштығы мен тұтастығын қас қақпай күзетіп тұр. Құқық қорғау органдары заң мен тәртіпті, арнаулы қызметтер ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етіп келеді. Құтқарушылар ел-жұрттың амандығы үшін аянбай еңбек етіп жүр. Былтыр біз Біріккен Ұлттар Ұйымының бітімгерлік миссиясын алғаш рет дербес орындауға кірістік. Бұл қадам халықаралық қауымдастықтың Қазақстан армиясына сенімі жоғары екенін көрсетеді. Біз – бейбіт мемлекетпіз. Барлық елмен достық қатынас орнаттық. Даулы мәселенің бәрін саяси диалог арқылы шешу керек деп санаймыз. Мен бұл Қазақстанның мызғымас ұстанымы екенін үнемі айтып жүрмін. Дегенмен қамсыз отыруға болмайды. Армиямыз кез келген сәтте өз міндетін орындауға сақадай сай тұруға тиіс, – деді Мемлекет басшысы.

Президенттің айтуынша, мемлекет Қарулы Күштердің әлеуетін нығайтуға айрықша мән беріп отыр.

– Әскеріміз ең озық қарумен және техникамен жарақтандырылып жатыр. Қорғаныс өнеркәсібі кешені дамып келеді. Жаңа гарнизондар, әскери қалашықтар мен заставалар салынуда. Сарбаздардың әзірлігі мен жауынгерлік машығы әрдайым шыңдалады. Әскеріміздің арнаулы халықаралық жарыстардан жүлдемен оралуы – олардың дайындығы жоғары екеніне дәлел. Әскерилер, арнаулы және құқық қорғау, азаматтық қорғаныс органдарының қызметкерлері әлеуметтік тұрғыдан жан-жақты қамтылған. Оларды мемлекет әрқашан қолдайды. Ел қауіпсіздігі мен шекарасын қас қақпай күзету, заң мен тәртіп үстемдігін қамтамасыз ету – жауапты әрі қастерлі міндет. Мұны тек кәсіби деңгейі жоғары, ант пен борышқа адал, ел үшін аянып қалмайтын батыл жандар ғана атқара алады. Сондықтан әскерилер, құтқарушылар мен күштік құрылым қызметкерлері өскелең ұрпақ пен барша халқымыз үшін Отанға адал қызмет етудің үлгісі болуға тиіс, – деді Қасым-Жомарт Тоқаев.

Жиын соңында Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев әскери қызметшілерге, құтқарушылар мен күштік құрылым қызметкерлеріне жоғары әскери және арнаулы атақтар, сыныптық шендер, сондай-ақ жоғары мемлекеттік наградалар табыс етті.

Сонау 1929 жылдан бері жұмыс жасап келе жатқан порт бүгінде толық қуатта жұмыс жасай алмай отыр. Неге? Мұны анықтау үшін Turantimes.kz тілшісі порт орналасқан жерге арнайы барып келген болатын.

ТЕҢІЗ ТАМАҒЫ БІТЕЛІП ТҰР...

Біз порт аумағында болғанымызда қайнап жатқан жұмысты көре алмадық. Порт басшысы Азамат Зұлқарнаев мұны теңіздің тамағы аршылмағандықтан, жүк кемелері Жайыққа кіре алмай отырғанымен түсіндірді.

– Өз заманында бұл порт арқылы небір жүктер тасымалданған болатын. Өткенге көз жүгіртсек, тіпті, Мәскеудегі атақты Останкино телемұнарасы салынған уақытта да құрылысқа қажетті қайыршақ, яғни, қазіргі «ПГС» құм мына тұрған Каспий теңізінен осы порт арқылы жеткізілген екен. Сондықтан бұл нысанның кезінде қандай маңызға ие болғанын осыдан-ақ бағамдай беруге болады. Арада, нақтырақ айтқанда, 2008 жылы акционерлер ауысып, порт тұтастай жаңартыла бастады. Жаңа айлақтар мен ғимараттар салынды. Бүгінде порттың жалпы аумағы 10,5 гектарды құрайды. Мұнда 30 мың шаршы метр аумақты құрайтын жүк сақталатын ашық алаңдар бар. Айлақтың өзі 5 мың шаршы метрді құрайды. Сондай-ақ, 16 тоннаға дейінгі жүктерді көтеруге арналған порталдық кран бар (Оны ауызекі тілде «жираф» деп те атайды. Себебі, жирафқа қатты ұқсайды. Авт.). Сол сияқты, жылу-жылусыз қоймалар мен кеңселер тағы бар, - дейді ол.

«ЖҮК ҚАБЫЛДАУҒА ДАЙЫНБЫЗ!»

Осындай барлық жағдайы жасалған порттың кемелерді қабылдай алмай отырғаны өте өкінішті. Ендеше, теңіздің тамағы қашан тереңдетіледі?

– Біз жүк қабылдауға дайынбыз. Жалпы, 100-500 тонна аралығында жүк қабылдайтын мүмкіндігіміз бар. Тек теңіз тамағының бітеліп тұрғаны қынжылтады. Осыдан бір ай бұрын биылға түп тереңдету жұмыстары жүргізілмейтіні туралы да айтылды. Бірақ, бұл жұмыстар қалайда қолға алынады деп үміттеніп отырмыз. Өйткені, күні кеше ғана өңірдегі «Ұлттық индустриялық мұнай-химия технопаркі» арнайы экономикалық аймағында көпшілік көптен күткен ең ауқымды жоба – полиэтилен өндіретін зауыттың алғашқы қадасы қағылған болатын. Енді 2026-2027 жылдары құрылыс жұмыстары жүргізіледі. Осы орайда, біздің порт арқылы Қарабатанға үлкен жүктер жеткізілетін болады. Біз соны күтіп отырмыз. Бұған дейін соңғы рет 2020 жылы КРІ жобасына  қажетті Оңтүстік Кореядан келген 5 мың тоннадай жүкті қабылдап, жеткізген едік, - дейді А.Зұлқарнаев.

Облыстық құрылыс басқармасындағы мамандардың айтуынша, Жайықтың түбін тереңдету жұмыстары Үкіметтің резервінен атқарылатын болады. Бұл жерде  резервтен бөлінетін қаржыға сәйкес, конкурс жұмыстары емес, атқаратын компаниялармен келісімшарт жасақталатын болады. Өзен портының жұмысы жанданса, бұл маңға түрлі қойма салу жоспарда бар. Кәсіпкерлер тапсырыстарын алғанша келген тауар сол қоймада сақталмақ.

ПОРТ АУМАҒЫ ЖАЛҒА БЕРІЛЕДІ

Бұл ретте, ойымыздан бір сұрақ кетпей қойды. Осындай қиын жағдайда порт қалай күн көріп отыр?

– Иә, порт қазір ауыр жүктерді қабылдай алмай отыр. Ол үшін теңіздің тамағын бір жыл емес, әр жыл сайын қазып отыру керек. Бұл мәселемен жергілікті әкімдік, басқа да құзырлы органдар – бәрі де жақсы таныс. Әлі де бұл проблема өз шешімін табады деген сенім жоқ емес. Ал, әзірге жеңіл-желпі жұмыстарды атқарып жатырмыз. Кемелерді түсіреміз, көтереміз, ашық алаңдар мен қоймаларды жалға береміз, жүктерді сақтаймыз дегендей ғой. Осы ретте, ерекше айтып өтер жайт, порт аумағын он жылдан бері голландиялық «Mammoet» жеке компаниясы жалға алып келеді. Соның арқасында онға жуық қызметкеріміз болса, соның бәріне жалақы төлеп, қиындықтарға қарамастан порт қызметін жалғастырырып келеміз. Яғни, жалға беруден түсетін ақша еңбекақы, коммуналдық төлем, порт ішіндегі жалпы шығындарды өтеуге ғана жетуде, - дейді порт басшысы.

Жалпы, «Mammoet» компаниясының осы жердегі бөілмшесі бүгінде «Mammoet-Қазақстан» деген атаумен табысты жұмыс жасап келеді екен. Бұл жөнінде біз аталған мекеменің база басшысы Александр Максиннен толығырақ білуге тырыстық.

«Біздің компания Атырауда габаритті емес жүктерді тасымалдаумен және крандық операциялармен айналысады. Қашаған, Ақсай, Теңіз, Қарабатанда біздің крандар бар. Әлемге әйгілі голландық мекеме қазір Қазақстанда тіркеліп, бірлескен кәсіпорын есебінде қызмет етуде. Осы портта біздің елу шақты қызметкеріміз жұмыс жасайды. Мұнда, айталық, Атырау мұнай өңдеу зауытына керекті жүк келіп қалған кезде соларды қабылдап, керек жеріне жеткіземіз» дейді ол.

АЛДАҒЫ ТАҒДЫРЫ АЛАҢДАТАДЫ...

Айтпақшы, Атырау тұрғындары мен қонақтарын Жайық бойымен серуендетіп жүрген қос қабатты кеме де қысқы мезгілде осы порттан табылады екен. Себебі, кемелер мұзға шыдамайды, қысыммен жарылып, жарамсыз күйге түседі.

...Осылайша, бір кездері логистиканың күретамырына айналған өзен порты соңғы 15 жылда тоқырауды екінші рет бастан өткеріп жатыр. Қалай болғанда да, жылына 15 мың тонна жүк қабылдауға қуаты шақталған порттың қызметіне алыс-таяу шетелдерден сұраныс көп. Өзен порты арқылы тасымал жұмыстарын жүргізуге берісі Әзербайжан, әрісі Иран, Түркиядан қызығушылық та, тапсырыс та бар. Олар Қазақстандағы мұнай секторларында жиналған күкірттерді теңіз арқылы экспорттауға ниетті. Бірақ теңіздің тартылуы себепті кемелер қайраңдап қалып жатыр. Бастысы, жұмыс болмаса да, мамандарды қысқартып немесе жалақыларын азайтуға жол берілмей отырғаны қуантады.

Ал, егер өзен портының «екінші тынысы» ашылатын болса, порт басшылығы жеміс-көкөніс сақтайтын қоймалар салуды, «Атырау – Астрахан» бағытында жүретін кеме ашуды, осы арқылы туризм бағы­тында жұмыс істеуді жоспарлап отыр.  Тіпті, «Қашаған» кен орнындағы жұмысшыларды порт арқылы тасымалдау да жоспарда бар.

Шынын айту керек, жүкті өзен порты арқылы тасымалдаудың экономикалық тұрғыда да пайдасы жоғары. Мәселен, Атыраудағы өзен порты 2015 жылы Атырау мұнай өңдеу зауытындағы қайта құру жобасы бойынша габаритті емес жүктерді қабылдады. Сондай-ақ, «Теңізшевройл» компаниясы, Қарабатандағы NСОС және Атырау жылу электр орталығы жобасы үшін де тасымал жұмыстарын атқарды. Ауыр габаритті жүктерді су жолымен тасымалдаудың тиімділігі сол, бір баржаға мың тоннаға дейін зат салып, оны жедел түрде қысқа мерзімде, тиімді бағамен алып келуге болады. Ал ауыр жүк көліктеріне құбыр сияқты ірі көлемді жүктерді сыйдырудың өзі екіталай.

Өзен жағасының тым таяздығы, өзен портымен бірге өңірдегі балық шаруашы­лығына да кесірін тигізіп отыр. Өйткені «Атырауда өндірілген» брендтерді балық шаруашылығымен айналысатын кәсіп­орындар бұған дейін ішкі және сыртқы нарыққа порт арқылы жөнелтіп келген. Қазір Атыраудың атқарушы билігі Каспийдің Жайыққа құяр сағасының түбін терең­дету үшін арнайы құжат жасақтады. Оны іске асыруға 16 млрд теңге қажет. 

Осыдан екі жыл бұрын Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың тапсырмасымен ел Үкіметі ішкі су жолдарының дамуына 2030 жылға дейін 64 млрд теңге инвестиция тартуды жоспарлап отырғанын мәлімдеген еді. Нәтижесінде, 22 портты жаңғырту көзделіп отыр. Олай болса, бір кездері  Гурьев өзен порты ретінде құрылған Атырау өзен портының болашағына Үкімет құятын инвестиция оң әсерін береді деп сенейік.